ەرتەڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار اياسىندا «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ, تۇركى ءتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاۋ جانە ساباقتاستىرا دامىتۋ, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قۇجاتتاردا (1997-2004 جج.)» اتتى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزەدى. وعان بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى جانە مادەنيەت مينيسترلىگى مادەنيەت ءجونىندەگى كوميتەتتەردىڭ ماماندارى مەن باق وكىلدەرى قاتىسپاقشى. اتالمىش ءىس-شارانىڭ وزەكتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ ءبىز تومەندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ وسى ماسەلەگە ارنالعان ماقالاسىن بەرىپ وتىرمىز.
تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ, تاريحپەن تاربيەلەۋ, تاريح باستاۋلارىنا يەك ارتۋ قاي كەزەڭدە دە مەملەكەت ساياساتىنىڭ قۇرامدى بولىگى بولىپ كەلدى جانە سولاي بولا بەرمەك. جاقىندا عانا ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە بولىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنا زيارات ەتۋى – اتا-بابا اماناتى الدىندا ادالدىقتىڭ, تاريحقا تاعزىم ەتۋدىڭ ايقىن بەلگىسى. «ءبىز جەل قۋعان قاڭباق سياقتى حالىق ەمەس, تامىرى تەرەڭگە كەتكەن حالىقپىز... شىنايى پاتريوتيزم تۋعان تاريحىڭدى جاقسى بىلۋدەن باستالادى», – دەدى تۇركىستان قالاسىنداعى مادەني-تاريحي, ەتنوگرافيالىق ورتالىقتا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ كەزىندە.
ءتول تاريحىن ۇمىتقان حالىقتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, ونداي حالىق الەم وركەنيەتىنەن ورىن الا المايدى. تاريحسىز ۇلتتىق رۋح جوق, ۇلتتىق رۋحسىز تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرۋ دە قيىنعا سوعادى.
ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىز ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە دە تاريحتىڭ قوعام دامۋىندا قۋاتتى فاكتور ەكەندىگىن, حالقىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن نازارىنان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءمادەني مۇراسىن ساقتاۋ, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن ساباقتاستىرا دامىتۋ» تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا اسا زەيىن قويىپ, 1998 جىلى 27 اقپاندا ارنايى جارلىق بەرۋى ەلىمىزدە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ماڭىزى زور كەڭ اۋقىمدى ىستەرگە جول اشتى. باعدارلاما حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋدا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق جانە مادەني بايلانىستارىن تاريحي تۇرعىدان نەگىزدەۋدە, قازاق جەرىنىڭ كوشپەلى جانە وتىرىقشى كونە مادەنيەتتەر وشاعى ەكەندىگىن الەم جۇرتشىلىعىنا پاش ەتۋدە, تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدا اسا قاجەتتى, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ماڭىزعا يە قۇجات بولدى.
پرەزيدەنت جارلىعى ەڭ الدىمەن كوپتەگەن تاريحي جانە ءمادەني ەسكەرتكىشتەرىمىزدى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن ساقتاپ قالدى, ولاردى كونسەرۆاتسيالاپ, بولاشاق ۇرپاقتارىمىزعا جەتكىزۋگە, سايىن ساحارادا باعىت-باعدارسىز, بەتى اۋعان جاققا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەل بولماعاندىمىزدى, قايتا الەمدىك وركەنيەتكە قايتالانباس ءوز ۇلەسىمىزدى قوسقانىمىزدى كىمگە بولسا دا ناقتىلى كورسەتۋگە, جىبەك جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىمىزدى كورەم دەۋشىلەرگە ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزدى.
پاتشا زامانىندا ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىن ورىس اسكەرلەرىنىڭ زەڭبىرەكپەن اتقىلاعانىن, كەيىن اتقوراعا اينالدىرعانىن ايتىپ, ءارىگە بارماي-اق قويالىق. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ءوزىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي ورتالىعىنىڭ 12 گەكتار جەرى جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ كوزجۇمبايلىعى سالدارىنان جويىلىپ كەتتى. وعان دەيىن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ءتاۋكە, تاۋەكەل, ەسىم, جاڭگىر, ابىلاي حانداردىڭ زيراتتارى دا وسىنداي قايعىلى جاعدايعا دۋشار بولدى. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى ن.ءا.نازارباەۆ 1994 جىلعى 29 قىركۇيەكتە قازاق مەملەكەتىنىڭ كونە استاناسى – تۇركىستان قالاسىنىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەلەتىن قانداي دا ءبىر ارەكەتتىڭ توقتاتىلۋى ءجونىندە قارار قابىلداعان-دى.
وقىرمانداردا پرەزيدەنت جارلىعى بويىنشا قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا: «نەگە تەك جىبەك جولى بويىنداعى تاريحي ورتالىقتارعا ءمان بەرىلگەن؟» دەگەن سەكىلدى سۇراقتار تۋىنداۋى ءمۇمكىن.
سەبەبى ۇلى جىبەك جولى العاشقى كەزدە قىتايدى ورتا ازيا, كاسپي جاعالاۋى, جەرورتا تەڭىزى جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن جالعاستىرعان حالىقارالىق ساۋدا-ديپلوماتيالىق تراسساسى بولىپ تابىلدى. ال, بۇل جولدىڭ جەتىسۋ جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءبولىگى ارقىلى وتەتىن «دالالىق» بولىگى تۇرىك قاعاندىعى كەزىنەن XIV عاسىرعا دەيىن حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ باستى ارناسى بولدى. وسىعان بايلانىستى جىبەك جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى ورتالىق ازيا حالىقتارى كوشپەلى جانە وتىرىقشى-ەگىنشىلىك مادەنيەتتەرىنىڭ سان-الۋان تاريحي, ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرەگەي كەشەنىنە اينالادى. قىتاي جانە پارسى دەرەكتەرىندە VI-VII عاسىرلاردا تەك جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە 36 قالانىڭ بولعاندىعى كورسەتىلەدى. جەتىسۋدىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە XI-XIII عاسىرلاردا قالالار سانى 70-كە جەتەدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ الدىنا ەۋرازيا اۋماعىنداعى كوشپەلى جانە وتىرىقشى-ەگىنشىلىك ءمادەنيەتىنىڭ, ولاردىڭ ءوزارا ىقپالداستىق پروتسەستەرىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىنە, جىبەك جولى بويىنداعى ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق, قالا قۇرىلىسى نىساندارىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ءداستۇرلى قالا قۇرىلىسى مەن مەكەندەر (تۇراقتار) نەگىزىندە تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, كەرۋەن جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتتەرى قويىلادى.
جىبەك جولى تراسساسى بويىنشا 115 نىسان انىقتالىپ, ىرىكتەلىپ الىنادى. ولاردىڭ بارلىعى دا عىلىمي جانە تانىمدىق قۇندىلىقتارىمەن ەرەكشەلەنەدى.
باعدارلاما شەڭبەرىندە جىبەك جولىنىڭ قازاقستاندىق ءبولىگىندەگى قىرۋار نىساندارعا جوندەۋ, كۇردەلى جوندەۋ جانە رەستاۆراتسيالاۋ, كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا: قايالىق جانە ورتاعاسىرلىق تالعار قالاشىقتارى (الماتى وبلىسى); ءاۋليەاتا مەشىتى, ايشا ءبيبى كەسەنەسى, ءۇشارال مەشىت-مەدرەسەسى, اقىرتاس كەشەنى, قاراحان مەن داۋىتبەك, بابادجا-حاتۋن, سىپاتاي باتىر, قاراقوجا, ابدىقادىر جانە نامەتباي مەشىتتەرى (جامبىل وبلىسى), ايتباي مەشىتى, قورقىت اتا ارحيتەكتۋرالىق كەشەنى, ايتقوجا, اقتاس, اساناتا كەسەنەلەرى, (قىزىلوردا وبلىسى); سەمەي قالاسىنداعى ءبىر كۇمبەزدى جانە ەكى كۇمبەزدى ەكى مەشىت, تاريحي-ولكەلىك مۇراجاي, اباي مۋزەي-كەشەنى (شىعىس قازاقستان وبلىسى); وتىرار قالاشىعى, ىسقاقباب, يبراگيم اتا, قاراشاش انا, ارىستانباب, بايدىبەك اتا, دومالاق انا, يسمايىل اتا كەسەنەلەرى, اققويلى مەشىت-مەدرەسەسى, ساۋران قالاشىعى, ورتاعاسىرلىق شىعىس مونشاسى (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى); بەكەت اتا, شوپان اتا جانە قارامان اتا جەراستى مەشىتتەرى (ماڭعىستاۋ وبلىسى); قارقارالى قالاسىنداعى قۇنانباي مەشىتى, اباي ءۇيى, قارقارالى اۋدانىنداعى قىزىلكەنت سارايى, ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى بەسقامىر ورتاعاسىرلىق قالاشىعى, ۇلىتاۋ مەكەنى, بەعازى قورىمى (قاراعاندى وبلىسى); ءبوكەي ورداسىنداعى حان ورداسى كەشەنى (باتىس قازاقستان وبلىسى) بار.
«كونسەرۆاتسيا», «رەستاۆراتسيا» سوزدەرى قانشالىقتى اۋقىمدى جۇمىستاردى قاجەت ەتەتىندىگى كوپشىلىك وقىرمانعا جەتە تانىس بولا دا بەرمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «سۇلتان-تەپە» عيباداتحاناسىندا ءجۇرگىزىلگەن رەستاۆراتسيالىق جۇمىستار بارىسىندا بۇل نىساننىڭ ءىشى قۇم-توپىراقتان تازارتىلدى, 7 جەردەن ۇلۋتاستان تىرەۋ (كولوننا) قويىلدى, قابىرعالارى جانە ءساۋلە تۇسەتىن, اۋا اينالاتىن 4 كۇمبەزى قايتا قالاندى, 220 سۋاعارلار جاڭارتىلىپ, اينالاسى 168 مەتر تەمىر قورشاۋمەن قورشالدى. عيباداتحانا ىشىنە تۇسەتىن باسپالداقتار سالىندى.
تاريحي قالالاردىڭ بارىنە ءبىردەي جىكتەۋ (كلاسسيفيكاتسيا), ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاۋ سەكىلدى, عىلىمي ىزدەنىستەر جۇزەگە اسىرىلدى.
الماتى قالاسىنىڭ تاريحى, ونىڭ حرونولوگيالىق كەزەڭدەرى ناقتىلانىپ, ونداعى ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق جانە لاندشافتىق ەسكەرتكىشتەر ءتىزىمى جاسالدى, قالانىڭ تاريحي-ءمادەني مۇراسىن ساقتاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ ءجونىندە ۇسىنىستار جاسالدى. ۆەرنىي بەكىنىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى بار. ونىڭ نەگىزىندە «كوشپەلى ءوركەنيەتتەر جانە اسكەري ونەر» مۇراجايىن قۇرۋ ۇسىنىلدى.
الماتى وبلىسىندا 100-دەن استام تانىمدىق, ەكولوگيالىق, ورنيتولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق سيپاتتاعى تۋريستىك مارشرۋتتار رەەسترى جاسالدى. اسىرەسە, 2004 جىلى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ءجۇرگىزىلگەن رەستاۆراتسيالىق جۇمىستاردىڭ ءۇلكەن ىسكەرلىك پەن بىلىكتىلىكتىڭ قاجەت ەتكەنىن ەرەكشە اتاۋىمىز كەرەك. مەملەكەت باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى ءناتيجەسىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ شەكاراسى 6 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى.
جىبەك جولىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى اۆتوتراسسالار, تەمىرجول بەكەتتەرى جوندەۋلەر مەن رەستاۆراتسيادان ءوتتى. «جىبەك جولى» حالىقارالىق پويىزى, تۋريستىك مارشرۋتتار, ءجارمەڭكەلەر, حالىقارالىق فەستيۆالدەر, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. «جىبەك جولى- 2000», «تۇركىستان – عاسىرلار ەسكەرتكىشى», «التىن ادام», «ماڭعىستاۋ – بىرەگەي ولكە», «قازاقستان مۇراجايلارى» دەرەكتى فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى.
عاسىرلار جۇگىن ارقالاعان ءبىر عانا قۇجاتتىڭ – پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ عيبرات-پايىمى, جاسامپازدىق مۇمكىندىكتەرى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. باعدارلامانىڭ ءمان-ماعىناسى, رۋحاني ومىرىمىزگە ءولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تانىمى مەن تاعىلىمى زەرتتەۋ نىسانى بولا بەرمەك.
وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر وكىنىشتى نارسە – مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان, قازاق حاندارى جەرلەنگەن ايگىلى سارايشىق قالاسىنىڭ ەنبەي قالۋى. «جىبەك جولىنىڭ تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ...» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستاۋىندا تۇردى دەۋگە بولادى. ەڭ بولماعاندا سوڭعى باعدارلاما بويىنشا جىل سايىن جايىق وزەنى شايىپ كەتىپ جاتقان بىرەگەي تاريحي قالانىڭ ورنىنا, ونى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە رەستاۆراتسيالاۋ ىسىنە ۇكىمەت نازارى اۋادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
2010 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ر.ح.ساريەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «جىبەك جولىنىڭ» تاريحي ورتالىقتارىن قايتا وركەندەتۋ...» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ورىنداۋعا بايلانىستى اتقارىلعان ىستەر, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى كورىنىس تاپقان قۇجاتتار جيناعى جارىق كوردى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعاتىندا ساقتالعان 92 قۇجات ەنگەن. جيناق ارحەوگرافيالىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, ىجداعاتتى دايىندالعان, كىرىسپەمەن, پايدالانىلعان مۇراعات قورلارىنىڭ تىزىمىمەن, ەسىمدەر جانە گەوگرافيالىق كورسەتكىشتەرمەن جابدىقتالعان.
جيناق ءبىر عانا پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ ورىندالۋىن بايانداپ بەرگەن وتاندىق تاريحنامامىزداعى بىرەگەي باسىلىم بولىپ تابىلادى. ول حالقىمىزدىڭ تاريحي تامىرلارىن, باسقا ەل-جۇرتپەن بايلانىستارىمىزدى زەرتتەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسادى.
كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.