قازاق قاشاندا ءتىلى مەن تاريحىن بىلەتىن, سالت-ءداستۇرىن اسپەتتەيتىن حالىق قوي. سونداي-اق, قازاق – اتام زاماننان ءور, جومارتتىعىمەن اتى شىققان ەل, سوناۋ زورلىعى كوپ زوبالاڭ جىلداردا تالاي ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن باۋىرىنا باسىپ, جاتتى جاتسىنباي, ولاردىڭ كوڭىلىنە قاراپ, قاباقتارىن كىربىڭ شالماسىن دەپ, قاتاردان قالماسىن دەپ, كەڭدىگى دالاسىمەن, پەيىلى اسپانىمەن ولشەنەتىن, جاقسىنىڭ داڭقىن الىسقا ەستىرتەتىن ۇلت.
ەگەمەندىگىن الىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعان قازاق حالقى بۇگىندە الەمگە ءوزىن پاش ەتىپ, ساياسي ۇردىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتۋدە. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەمەكشى, قازىرگى ۋاقىتتا ءدۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلعان قازاقتى قازاقستان دەگەن كيەلى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە. ەتنوستىق قازاقتاردى اتاجۇرتىنا ورالتۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا تالاي قاۋلى-قارار قابىلداندى. قۇدايعا شۇكىر, بۇعان دەيىن ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇرگەن ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەرگە قاراماستان, سىرتتان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ ارقاسىندا كەرەگەمىز كەڭەيىپ, كوسەگەمىز كوگەرىپ, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جاقسارىپ, مەملەكەتتى قۇرايتىن ۇلت رەتىندە قالىپتاستىق.
سولاي بولا تۇرا, بۇگىندە تاعدىردىڭ سالۋىمەن شەتەل اسىپ كەتكەن قانداس باۋىرلارىمىز اتامەكەنىنە ورالعان شاقتا ولارعا دەگەن نيەتىمىز قارايىپ, پەيىلىمىز تارىلاتىنى نەلىكتەن؟ «بولار ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەر» دەمەۋشى مە ەدى؟.. قازاقتىڭ ءبىر-اق وتانى بار, ول – قازاقستان! قازاقستان رەسپۋبليكاسى – تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ وتانى بولسا, شەتەلدەگى قازاقتىڭ تاريحي وتانى. بىرىگۋ – بابا وسيەتى, ءبولىنۋ زامان قاسىرەتى ەكەنىن ۇمىتپايىق جانە ءوز ۇلتىمىزدى ۇلىقتاي بىلەيىك, اعايىن!
قازاق حالقى – ەلىكتەۋگە وتە بەيىم حالىق. اسىرەسە, سانامىزعا جات, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان ەمەس سان ءتۇرلى «اۋليە ۆالەنتين كۇنى», «حەللوۋين» مەرەكەلەرىن اتاپ ءوتۋ سياقتى وزگەنىڭ جاعىمسىز قاسيەتتەرىنە تامسانىپ, ونى قابىلداپ الۋعا قۇمار-اقپىز. نەگە بىزگە ءوزىنىڭ ەتنوستىق وتانداستارىن كوشىرىپ الۋدا يزرايل, گەرمانيا, پولشا مەملەكەتتەرىنىڭ ءتاجىريبەسىنەن ۇلگى الماسقا؟!
مىسالى, يزرايلدە شەتەلدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن ەۆرەيلەر سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن اۆتوماتتى تۇردە الادى. ال ازاماتتىقتان ۇمىتكەر وزگە ۇلت وكىلدەرى يزرايل ازاماتى بولىپ قالۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتكە, ەۆرەي ۇلتىنا ادالدىق تۋرالى انت بەرەدى. وسى ورايدا, يزرايل ۇكىمەتى ۇلتى ەۆرەي ەمەستەر ياحۋدي مەملەكەتىنە ادال بولۋ تۋرالى انت بەرۋدى مىندەتتەيتىن زاڭ جوباسىن ءازىرلەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جولدادى.
«ءبىز مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – ەۆرەي ۇلتىنا باسىمدىق بەرۋگە مىندەتتىمىز ءھام ءماجبۇرمىز! ەۆرەيلەردىڭ يزرايلدەن باسقا ەلى دە, جەرى دە جوق! ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قابىرعاسىندا قولدانىلاتىن حالىقارالىق تىلدەردىڭ ساناتىنا ەنۋى ءۇشىن جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. سەبەبى, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ يممۋندىق قورعانىشىن ارتتىراتىن كۇشى مەملەكەتتىك تىلىندە عانا», – دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, يزرايلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۆيگدور ليبەرمان. مىنە, ناعىز ۇلتجاندىلىق!
سونداي-اق, شەكارالاس جاتقان رەسەيدىڭ سىرتتان كوشىپ كەلگەن ءوز وتانداستارىنا كورسەتىپ جاتقان الەۋمەتتىك قولداۋىن نەگە وزىمىزگە ۇلگى ەتىپ, سول ءتاجىريبەنى ءوز مەملەكەتىمىزدە قانداستارىمىزدى جايعاستىرۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرماسقا؟
بۇل ورايدا, مىنا ءماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان ءجون دەپ ويلايمىن.
بىرىنشىدەن, شەتەلدەن كەلگەن قانداس باۋىرلارىمىزدى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى. بارىمىزگە ءمالىم, كەڭەس وداعى ىدىراپ, مەملەكەتىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن موڭعوليا ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ اراسىندا قول قويىلعان ەڭبەك شارتىنىڭ نەگىزىندە موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ العاشقى كوشىنىڭ باسى اتامەكەنگە قاراي بەت العان بولاتىن. سول كوشپەن قونىس اۋدارعان قانداستارىمىز رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىنا قونىستاندىرىلىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ولاردى باسپانامەن, ءۇي تۇرمىسىنا قاجەت تاۋارلارمەن ءجانە ەڭبەككە جارامدى وتباسى مۇشەلەرىن جۇمىسپەن قامتىعان بولاتىن. وسى اتالعان شارالاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن اتقارىلعان.
ال 2004 جىلدان بەرى قانداستارىمىزعا ءۇي بەرۋ مۇلدەم توقتاتىلىپ, ونىڭ ورنىنا ءار وتباسىنىڭ جان باسىنا ەڭ تومەنگى ءجۇز ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە قارجى بولىنەتىن بولدى. بىراق, بۇگىندە بۇل بولىنگەن قاراجات وتباسىن باسپانامەن قامتۋعا جەتپەيتىنى بەلگىلى. «ءۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەمەكشى, سىرتتان كوشىپ كەلگەن اعايىندارىمىز تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋدە, قالىپتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىن قۇرۋدا ءبىرشاما قيىندىقتارعا تاپ بولدى. وزدەرىنە ىڭعايلى دا جايلى تىرشىلىك ىزدەۋ ماقساتىندا قانداستارىمىز رەسپۋبليكانىڭ ءبىر ايماعىنان ەكىنشى ايماعىنا كوشىپ-قونىپ, تۇراقتاي الماي جۇرگەن فاكتىلەر دە از ەمەس.
وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ۇكىمەت شەتەل تاجىريبەسىن زەردەلەي وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى ەسكەرە كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا ەلىن اڭساپ كەلگەن باۋىرلارىمىزدى باسپانامەن قامتۋ ءماسەلەسىن قايتا پىسىقتاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ولاردىڭ جەرسىنىپ, ءسىڭىسىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىن ءجانە قانداستارىمىزدىڭ كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋلارىنا جاڭا سەرپىن ۇستەيتىن بولادى.
ارينە, وسى ماسەلەنى ويلاستىرۋ بارىسىندا بەرىلەتىن باسپانانى بىردەن وتاعاسىنىڭ نەمەسە اتا-اناسىنىڭ اتىنا جازباي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ بالانسىنا بەرىپ, اعايىندارىمىز تامىرلارىن تەرەڭگە جايىپ, ارقالارىن كەڭگە سالعاننان بەس جىل مەرزىم ءوتكەننەن كەيىن ءۇيدى ءوز اتتارىنا اۋدارۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ كەرەك. قانداستارىمىزدى باسپانامەن قامتۋ – وزەكتى ماسەلە جانە بۇل ولاردىڭ ءبىر جەردە تۇراقتانىپ قالۋلارىنا زور ىقپالىن تيگىزەر ەدى.
ەكىنشىدەن, ورالمانداردى مالىمەن كوشىرىپ اكەلۋ ماسەلەسى. موڭعوليادا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ءار وتباسىندا تابىنىمەن سيىر, ۇيىرىمەن جىلقى, وتارىمەن ۇساق مال بار. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى جاقسى بولعاندىقتان, وعان ساباقتاس ۇلتتىق قولونەرى دە ۇمىت بولماعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
العاشقى كوش كەرۋەنىمەن موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن وتباسىلارعا شەكارادان وزدەرىمەن بىرگە ءبىر بۇزاۋلى سيىر, سەگىز باس قوي-ەشكى الىپ كەلۋگە رۇقسات بەرىلگەن بولاتىن. مال الىپ ءوتۋ شارالارىن ەكى جاقتى شەكارا قىزمەتىمەن, سونىمەن قاتار, شەكارانىڭ ءبىراز جەرى رەسەيمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, رەسەيمەن كەلىسىلىپ, ىسكە اسىرىلعان. بۇل ورايدا, مالدى سانيتارلىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, سونداي-اق وسى شاراعا سەمەي قالاسىنىڭ «سكوتويمپورت» مەكەمەسى بەلسەندى اتسالىسقان بولاتىن. الايدا, بۇل يگى جۇمىس بىرەر جىلدان كەيىن جالعاسىن تاپپاي, توقتاپ قالدى.
بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىمىز دەڭگەيىنە جەتە الماي, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان مال شارۋاشىلىعىمىز اقساپ تۇرعان كەزدە موڭعوليادان كەلەتىن باۋىرلارىمىزدى مالىمەن بىرگە كوشىرىپ اكەلۋ اتا كاسىبىمىزدىڭ جاندانۋىنا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەرى حاق. ارينە, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. دەگەنمەن, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, اتالعان ءىس-شاراعا مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ورگاندار بەل شەشە كىرىسسە, بۇل ءىستى دە ەڭسەرىپ تاستاۋعا ءمۇمكىندىك جەتەرلىك. قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى – جانعا, يەن دالامىز مالعا تولىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟!
ۇكىمەتىمىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرىنىڭ بيىكتەپ, ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەۋىنە, اسىرەسە, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ بۇدان دا ءارى جاقسارۋىنا وزىندىك اسەرىن تيگىزەتىن, ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن وسى ءبىر يگى شارانى قولعا الۋى ءتيىس. بۇل – حالقىمىزدىڭ تاماعى توق, كيىمى كوك بولۋىنىڭ كەپىلى. سونداي-اق, قانداس باۋىرلارىمىز قونىستانعان جەرلەرىندە مالىنىڭ ەتىن ازىق ەتىپ, ارتىلعانىن ساتىپ, پۇلعا اينالدىرسا, ەشقانداي تارشىلىق كورمەي, ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتەر ەدى.
ۇشىنشىدەن, ءتىل مەن ءدىل, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ ماسەلەسى. ءبۇگىندە ءوز جەرىندە تۋىپ, ءوز ەلىندە جۇرگەن اعايىندارىمىزدى انا تىلىندە سويلەتە الماعان كەزىمىزدە ءبىز جات جەردە وزگە ەلدىڭ ساياساتى مەن مادەنيەتىن سىيلاي ءجۇرىپ, وزىندىك قازاقى بولمىسىن, ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى مەن ءدىنىن, ادەت-عۇرپىن ساقتاپ قالعان قانداس باۋىرلارىمىزدى ماقتان تۇتقانىمىز ءجون. وسى ورايدا, ولاردىڭ كوش باسىن اتامەكەنگە بۇرىپ, اتاجۇرتىمەن قوسىلعانىنا قۋانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ولار – سان عاسىرلار بويى بابالاردان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ التىن قورى مەن قازىناسى. قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدەن كەلگەن باۋىرلارىمىز ەلىمىزدە ۇمىت بولۋعا اينالعان سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا ەرەكشە ۇلەسىن قوسۋدا. سول بابالارىمىزدان امانات بولىپ قالعان كيەمىزگە يەلىك جاسايتىن كەز كەلدى.
دالامىزداي كەڭپەيىلى مەن اق كوڭىلگە سالىپ, ەڭ الدىمەن, ۇلت بولاشاعى مەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن ويلاۋىمىز كەرەك. توپتانىپ ۇشقان تورعايعا تۇرىمتاي دا باتا الماس. الدىمەن, سانىمىزدى كوبەيتىپ, ودان كەيىن ساپالىق جاعىمىزعا كۇش سالىپ, ءورلىگىمىزدى كورسەتىپ, تۇعىرىمىزدى اسقاقتاتۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا, سۇرىنگەنگە سۇيەۋ, قۇلاعانعا تىرەۋ بولىپ, كوشىپ كەلگەن اعايىننىڭ جانىنا جەلەۋ, كوڭىلىنە دەمەۋ بولايىق, باۋىرلار.
بۇگىن شەتەلدەگى باۋىرلارىمىزدى قۇشاق جايا قارسى الا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ كەمەل بولاشاعىن, وسىناۋ اللا بەرگەن ۇلان-عايىر دالا, جەر مەن سۋدى, كەن بايلىقتارىن اماناتتاپ قالدىراتىن كەلەلى ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاۋىمىز قاجەت. ارتىمىزدا قارايىپ ۇرپاق قالسىن, شاڭىراعىمىزدا شىراق جانسىن! ىرگەمىز سوگىلمەي, ءتۇتىنىمىز ءتۇزۋ شىققان جاعدايدا عانا تۋعان وتانىمىز ءوسىپ-وركەندەيتىن تۇعىرى بەرىك مەملەكەتكە اينالا الادى.
«التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى. تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى», دەگەن تولە بي بابامىزدىڭ وسيەت سوزدەرىن ۇنەمى جادىمىزدا ساقتاپ جۇرەيىك, ارداقتى اعايىن. ەندەشە, كوش كولىكتى دە, كورىكتى دە قونىستى بولسىن!
قۇرمانعالي ءۋالي, ءماجىلىس دەپۋتاتى.