بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, كەشە ەلىمىزگە ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ساپارىمەن ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگح كەلگەن بولاتىن. بۇگىن قازاقستان باسشىلىعى ءۇندىستان ۇكىمەتى توراعاسىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى دەپ كۇتىلۋدە.
الەمدە وزىندىك الار ورنى بار, سوڭعى جىلدارى ەكونوميكاسى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ەل ءبىزدىڭ وتانىمىزبەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ۇلكەن ماڭىز بەرىپ قانا قويماي, زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مۇنى ءۇندى جاعىنىڭ باسىلىم ءجۋرناليسىن ەل استاناسى – دەلي قالاسىنا شاقىرىپ, پرەمەر-مينيستر مانموحان سينگحپەن سۇحبات الۋعا جاعداي جاساعانى, جاۋاپتى مينيسترلىكتەر باسشىلارىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرعانى ايعاقتاي تۇسەدى. ال مۇنداي بايلانىستان قازاقستان جاعىنىڭ دا تەك ۇتىسقا شىعاتىنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. دەمەك, بۇل ساپارعا ەكى جاقتىڭ دا جوعارى دايىندىقپەن كەلگەنى بايقالادى.
* * *
– پرەمەر-مينيستر مىرزا, ءۇندىستان مەن قازاقستان اراسىنداعى ساياسي جانە ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– ءۇندىستان مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ تاريحى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان باستاۋ الادى جانە قازىرگى كەزدە تاتۋلىقپەن جانە دوستىقپەن ەرەكشەلەنەدى. ساۋدا جانە مادەني بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا ۇلى جىبەك جولى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتتى. ەلدەرىمىز كوپ ۇلتتى جانە ءتۇرلى مادەنيەت وكىلدەرىنەن قۇرالعان, ولارعا شىعىس مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى, سالت-ءداستۇرلەرى جانە ءتىپتى تاعامدارى ورتاق. سوندىقتان ءبىز ەكى ەلدى تامىرى ءبىر دوس ەلدەر سانايمىز جانە ىزگى نيەت پەن ءوزارا سىيلاسۋدىڭ وراسان زور قازىناسىنان شابىت الامىز. ءۇندىستان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان جانە تىعىز ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتقان الەمدەگى العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. سودان بەرى ءبىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە جەكە تۇلعالار اراسىنداعى بايلانىس بىرتىندەپ تىعىز ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە ۇلاستى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى رەسپۋبليكا كۇنىن تويلاۋدىڭ باستى قوناعى رەتىندە ۇندىستانعا ساپارى بارىسىندا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك جونىندە ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداندى جانە وسى قۇجات ءبىزدىڭ قازاقستانمەن ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن باسشىلىققا الىنىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساپارى ءبىزدىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى قاتىناستارىمىزعا زور كۇش-جىگەر بەردى. ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن ەكى ەل اراسىندا دەلەگاتسيالاردىڭ قارقىندى الماسۋى ءجۇردى. سوڭعى جىلدار ىشىندە مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ءتۇرلى ءىس-شارالار كەزىندە ەكى رەت كەزدەستىم, ال وتكەن جىلى ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەكى ەل ءوزارا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ەكونوميكانىڭ بارلىق ستراتەگيالىق سەكتورلارىندا ىنتىماقتاستىعىمىزدى دامىتۋ جونىندە جوسپار قۇرۋ ءۇشىن استانادا بولدى. قازاقستان باسشىسىمەن بىرگە ءبىز ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاي-كۇيىن باعامداپ, كەلەشەكتە ەكى جاقتى بايلانىستاردى دامىتۋ جوسپارىن تالقىلايتىن بولامىز.
ءبىزدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق ماسەلەلەرگە كوزقاراستارىمىز ۇقساس جانە ءبىز حالىقارالىق فورۋمداردا ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ باستامالارىمىزعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز, سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەگيداسىمەن ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز. سولاردىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, سونداي-اق شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى بار.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءۇندىستاننىڭ قازاقستانعا ەكسپورتىن كوبەيتۋ ءۇشىن جانە ەكى جاقتى ساۋدانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءۇندىستان مەن قازاقستان ەكونوميكالارى تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدەر بولىپ تابىلادى. ءۇندىستاننىڭ ورتاشا ورلەۋ قارقىنى ءتىپتى جاھاندىق رەتسەسسيا كەزىندە 8% قۇرادى, ال قازاقستان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان تابىسپەن شىعا الدى جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ورلەۋ جولىنا اياق باستى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ەكى جاقتى ساۋدا كولەمى قازىرگى كەزدە شامامەن 300 ميلليون دوللاردى قۇرايدى, بۇل ءبىزدىڭ الەۋەتتى دەڭگەيىمىزدەن الدەقايدا تومەن, سوندىقتان ونى كەڭەيتۋگە زور مۇمكىندىك بار.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋىم بارىسىندا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدى بەلسەندى ەتە ءتۇسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تالقىلاۋعا نيەت ەتىپ وتىرمىن. ماعان قازاقستاننىڭ ءوندىرىستى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالار بويىنشا باعدارلامانى ىسكە قوسقانى بەلگىلى, سوندىقتان ءۇندىستان ەكى ەلدىڭ پايداسى ءۇشىن وعان قاتىسۋعا جانە ءوزىنىڭ تەحنيكالىق اۋەلەتىمەن بولىسۋگە دايىن. ءۇندىستان مەن قازاقستان ورتاق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءوز كۇشتەرىن بىرىكتىرە الادى. ءبىز ەكونوميكانىڭ ەنەرگەتيكا, عارىش, اۋىل شارۋاشىلىعى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە فارماتسەۆتيكا سياقتى سەكتورلارىندا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستارىن كەڭەيتۋگە زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز.
وكىنىشكە قاراي, ەكى جاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى ءبىز كۇتكەن دەڭگەيگە جەتە الماي كەلەدى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – قۇرلىقپەن تىكەلەي قاتىناستىڭ بولماۋى. «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ەكى ەل اراسىندا تاۋارلار الماسۋدىڭ تەز جانە ارزان جولدارىنىڭ ءبىرى بولادى.
– ازياداعى دامۋشى ەلدەردە قۋاتتىڭ بالاما كوزدەرىنىڭ جانە اتوم قۋاتىنىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ماقساتىندا جانە تەز وركەندەپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ مۇقتاجدىقتارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگى تۋرالى ماسەلەلەر بەلسەندى تالقىلانۋدا. جاپونيادا ورىن العان قايعىلى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, وسى سالالاردى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى قانداي؟ مۇناي كەنىشتەرىن ىزدەۋ جانە ازىرلەۋ بويىنشا استانا مەن دەلي اراسىنداعى بولاشاق ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇلگىسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جانە ونىڭ مولشەرىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى ءبىزدى اسا قاجەت بولىپ تابىلاتىن بالاما قۋات كوزدەرىن ىزدەۋگە ىنتالاندىرادى. ءۇندىستان الەمدەگى ءىرى قۋات تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, بالاما قۋات كوزدەرىن, سونىڭ ىشىندە كۇن جانە جەل قۋاتىن دامىتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە.
ءبىزدىڭ قۋاتقا دەگەن بولاشاق مۇقتاجدىعىمىزدى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن اتوم قۋاتى ۇلتتىق ستراتەگيامىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولادى دەپ سانايمىز. ءبىز جاپونياداعى قايعىلى جاعدايدى ەسكەرىپ, اتوم ستانسالارىمىزداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالاتىن بارلىق ساقتىق شارالارىن مۇقيات قايتا قاراپ شىقتىق. اتوم قۋاتىن بەيبىت قولدانۋ سالاسىندا قازاقستانمەن ۇزاق ىنتىماقتاستىق جاساۋعا قۋانا كەلىسەمىز.
مۇناي-گاز سەكتورى – بۇل ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى زور سەكتورلاردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى ۇندىستانعا ساپارى بارىسىندا «قازمۇنايگاز» كومپانياسى «ساتباەۆ» مۇنايلى ۋچاسكەسىن يگەرۋ جوباسى بويىنشا اكتسيالارىنىڭ 25%-ىن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانيالارىمىزدىڭ ءبىرى «ONGC Videsh Limited» كومپانياسىنا بەرۋ ءجونىندەگى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. وسى كەلىسىم-شارتتىڭ قارجىلىق ءماسەلەلەرىن ورىنداۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ەش قيىندىقسىز ءوتتى جانە ءبىز مەنىڭ استاناعا ساپارىم بارىسىندا ءتۇسىنۋشىلىككە قول جەتكىزەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى سالاسىندا, سونداي-اق مۇنايدى بارلاۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە مۇناي ءونىمدەرىن تاسىمالداۋ مەن وتكىزۋ سياقتى ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى باسقا دا جوبالاردى ازىرلەۋ بويىنشا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق جاساعىمىز كەلەدى.
– پرەمەر-مينيستر مىرزا, عىلىم, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار, نانوتەحنولوگيالار جانە عارىش سياقتى سالالاردا ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىندا قازاقستان مەن ءۇندىستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى زور دەپ ساناۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىندا جوعارى بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى جانە ول بيوتەحنولوگيالار, نانوتەحنولوگيالار جانە عارىش سياقتى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سالاسىندا جەتەكشى ورىنعا يە. ءبىز كوممۋنيكاتسيالىق جەر سەرىكتەرىن جانە الىستان تەكسەرۋ جۇرگىزەتىن جەر سەرىكتەرىن جاساپ شىعارىپ, ىسكە قوسۋدامىز جانە بۇل باعىتتاعى تابىسىمىز دا ايتارلىقتاي. ءۇندىستان مەن قازاقستان وسى سالالاردا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الادى, ال ءبىزدىڭ ەل ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە ارقاشان دايىن.
ەكى ەل الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار سالاسىندا بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وسى سالالاردا ورتاق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ىزدەي الار ەدى. كوممۋنيكاتسيا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا جوعارى دارەجەلى مالىمەتتەردى وڭدەۋ جۇيەلەرىن زەرتتەۋدە جانە قازاقستاندا مامانداردى الدىڭعى قاتارلى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالارعا دايارلاۋدا جانە وقىتۋدا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الامىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز قازاقستانمەن باعدارلامالىق قامتۋدىڭ تۇعىرنامالارىن جاساۋدا ىنتىماقتاستىق جاساۋعا قۋانا كەلىسەمىز.
– ءسىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىمەن قۇتتىقتادىڭىز جانە ەلگە بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋ تىلەدىڭىز. قالاي ويلايسىز, الداعى بەس جىلدا قازاقستان-ءۇندىستان قاتىناستارىنىڭ دامۋ بارىسى قانداي بولماق؟
– مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى ايقىن جەڭىسىمەن قۇتتىقتادىم جانە قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ دانا جانە كورەگەن پرەزيدەنتىنىڭ باسقارۋىمەن تابىستى دامۋىن جالعاستىراتىندىعىنا سەنىمدىمىن. بۇل – مەنىڭ قازاقستانعا ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىندەگى ءبىرىنشى ساپارىم. بۇل ساپار ءبىزدىڭ قازاقستانمەن قاتىناستارىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە وسى قاتىناستاردىڭ ورتالىق ازياداعى جانە ونىڭ شەگىنەن تىس ايماقتارداعى وڭ ءرولىن كورسەتەدى.
مەن كەلەسى بەس جىلدا قازاقستان-ءۇندىستان قاتىناستارى قارقىندى داميدى دەپ سەنەمىن. سونىمەن بىرگە, استاناعا ساپارىم كەزىندە ازىرلەگەن «جول كارتاسى» ەكى ەل حالىقتارىنا قىزمەت ەتەتىن شىنايى جانە ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. استاناعا ساپارىڭىز ءساتتى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا.
استانا – دەلي – استانا.