پروفەسسور رىسقۇل ويناروۆتىڭ ازاماتتىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك كەلبەتى ۇشقان ۇياسىنان دارىعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق جەتەلى, كوشەلى ءجاسوسپىرىمنىڭ تانىم-تۇسىنىگى, وقۋ-بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى, بيىككە ىڭكارلىگى قالىپتاسقان. تاجىريبەلى, ءبىلىمدار, كورەگەن ۇستازى تەمىر تىلەسباەۆتىڭ جول-جوبا كورسەتۋىمەن ماتەماتيكا ماماندىعىن تاڭداعان. ءيا,
اكەسى وينار بايارىستانوۆ ءبىر تۇيەسىن قاراجاتقا اينالدىرىپ, اق جول تىلەپ, الماتىعا اتتاندىرادى. ءسويتىپ, كازگۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. ايتۋلى پروفەسسور ۆ.ا.حاراساحالدىڭ عىلىمي ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ءتالىم الادى. ول نەگىزىنەن, دەربەس تۋىندىلى ديففەرەنتسيال تەڭدەۋلەر جۇيەسىن زەردەلەيدى. ال 1968 جىلى, ياعني 4-ءشى كۋرستا پروفەسسور د.ۇمبەتجانوۆپەن بىرىگىپ جازعان ماقالاسى جاريالانادى.
ول 1969 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءتامامداپ, ارال قالاسىنداعى №67 سەگىز جىلدىق ورىس مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ, ودان اسكەري مىندەتىن وتەپ, 1972 جىلى كازگۋ-گە ورالىپ, سول جەردەن عىلىم اكادەمياسىنا اۋىسادى.
1981 جىلى «ۋرىسسوننىڭ سىزىقتىق وپەراتورلارىنىڭ ليپشيتستىلىگى مەن ۇزىلىسسىزدىگى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ءسويتىپ, عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتىن, ماتەماتيكانىڭ ءتۇپسىز تۇڭعيىق يىرىمدەرىن تانيتىن زەرەك قابىلەتىن تانىتادى. قورعاۋ راسىمدەرىنەن كەيىن اناسى ءسانىم: – «رىسقۇل, تاعى وقيسىڭ با؟», – دەپتى. «اپا! بۇل وقۋ – ءبىلىمنىڭ باسى عوي», – دەگەن. اناسى قايتادان: «جارايدى, رىسقۇل! امان بول دا, العا وزا بەر, وقي بەر!», – دەپتى.
انانىڭ اق تىلەگى جارىلقاپ, 1994 جىلى ويلى عالىم «تەرەڭگە بەت قويىپ» (اباي), تانىم-پايىم جولىندا قاجىرلىلىقپەن ەڭبەكتەنىپ, توعىز تولعانىپ, ون ويلانىپ «ينتەگرال جانە ديففەرەنتسيال وپەراتورلاردىڭ جۇكتەمەلىك باعامدارى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى.
ول ادىلدىك, كىسىلىك, تۇزۋلىك جولىندا جان سالا قىزمەت ەتتى. ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە رىسقۇل ويناروۆ عىلىممەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. ون جىلدان استام ۋاقىت ول ينستيتۋتتىڭ كاسىپوداق كوميتەتىن باسقاردى. ينستيتۋت باسشىلىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇجىمنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ جولىندا كوپ ەڭبەك ەتتى. اسىرەسە, جىل سايىن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنە قاراجات ءبولدىرىپ, بالا-شاعاسىمەن 40-50-گە جۋىق ادامدى الماتاۋ تۋربازاسىنا 10 كۇندىك دەمالىسقا الىپ باراتىن. ول ينستيتۋتتا ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتىڭ ورىندالۋىن قاتتى قاداعالادى.
پروفەسسور ر. ويناروۆ فۋنكتسيونالدىق تالداۋ جانە ونىڭ قولدانىستارى سالاسىندا 100-دەن اسا عىلىمي ماقالالار جازىپ, ولاردىڭ ىشىندە 35-تەن استامى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدەگى يمپاكت فاكتورلى جۋرنالداردا جاريالانعان. ماتەماتيكاداعى ينتەگرالدىق وپەراتورلار تەورياسىنداعى وتە كۇردەلى ماسەلەنىڭ باعىتىن العا تارتاتىن زەرتتەۋلەرى دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكالىق ادەبيەتتەردە «ويناروۆ شارتى (Oinarov condition)», «ويناروۆ وزەگى (Oinarov kernels)», «ويناروۆ كلاسى (Oinarov class)» تەرميندەرى قولدانىلىپ, «ويناروۆ, Oinarov» قاعيداتى دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكا مادەنيەتى تاريحىنا ەندى. ويناروۆ قاعيدالارى! ويلاندىرادى. راس, ۇشان-تەڭىز جەتىستىكتەرگە جەتكىزەتىن ادامنىڭ ارى, جۇرەگىنىڭ قايراتى, اقىلدىڭ ساۋلەسى, رۋحاني بولمىسى. ول تۋمىسىنان قازاقتىڭ فولكلورىن جانىنداي سۇيەدى. ابايدى, ماعجاندى, مۇقاعاليدى, جۇمەكەندى رۋحاني ءنار-قورەگىم دەپ قابىلدايدى. ماتەماتيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن ۇلتتىڭ كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسىمەن ساۋلەتتەندىرەدى.
پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تاعى ءبىر باعالانۋى ونىڭ اعىلشىن ءتىلىندەگى «Eurazian Mathematical Journal» (استانا), «Journal of mathematical inegualities» (زاگرەب, حورۆاتيا) جانە «Advances in Inegualities and Applications» (لوندون, ۇلىبريتانيا) سياقتى حالىقارالىق ماتەماتيكالىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ القا مۇشەسى ەكەندىگىنەن دە كورىنسە كەرەك.
پروفەسسور ر.ويناروۆ 1986 جىلدان باستاپ عىلىمي جوبالاردىڭ جەڭىمپازى جانە عىلىمي جەتەكشىسى. 2006 جىلى حالىقارالىق INTAS, Open call گرانتىن ۇتىپ الىپ, 2006-2008 جىلدار ارالىعىندا حالىقارالىق INTAS عىلىمي تاقىرىبىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. 2009 جىلى عىلىمي كوورديناتوردىڭ اتىنان اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتالدى.
پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 1 فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە 1 فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 15 عىلىم كانديداتى دايارلاندى.
2005 جىلعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتىنە, قازۇۋ مەن ەۇۋ-گە شەتەل پروفەسسورلارىمەن بىرىگە, PhD دوكتورلارىن دايىنداۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, ەۇۋ-دە PhD دوكتورانتۋراسى اشىلعان-دى. ر.ويناروۆ ەۇۋ پروفەسسورلارىنىڭ قارلىعاشى اتانىپ, 2005 جىلى پروفەسسور لارس-ەريك پەرسونمەن بىرگە شۆەتسيانىڭ لۋلەو تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى (لتۋ) مەن ەۇۋ اراسىندا, 2008 جىلى پروفەسسور ماسسيمو لانتسا دە حريستوفريسپەن بىرگە يتاليانىڭ پادوۆا ۋنيۆەرسيتەتى (پۋ) مەن ەۇۋ اراسىندا بىرىگىپ PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ جونىندە كەلىسىمشارت جاساستى. وسى كەلىسىم شارتتاردىڭ نەگىزىندە ەۇۋ-دە 12 PhD دوكتورلار دايىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە ايگەرىم قالىباي, زاميرا ابدىقالىقوۆا, لاريسا ارەندورەنكو, اينۇر تەمىرحانوۆا, اقبوتا ابىلاەۆا ر.ويناروۆ پەن ل.-ە.پەرسسوننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىكتەرىمەن شۆەتسيانىڭ لتۋ-ىندە قورعاپ, شۆەتسيانىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن الدى.
ال جانار تاسپاعانبەتوۆا مەن سالتانات قۇداباەۆا ر.ويناروۆ پەن پروفەسسور ماسسيمو لانتسا دە ءحريستوفريستىڭ عىلىمي جەتەكشىلىكتەرىمەن يتاليادا قورعاپ, يتاليانىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن يەلەندى جانە دە ويناروۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا پروفەسسور نازەركە تىلەۋحانوۆا مەن ل.ە.پەرسسوننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىكتەرىمەن ءلاززات سارىبەكوۆا شۆەتسيادا قورعاپ, شۆەتسيانىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن الدى.
بۇل ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنىڭ ءوزى ر.ويناروۆتىڭ ءبىلىمپاز ماتەماتيك رەتىندە شەتەلدەردە دە ءماشھۇر ەكەندىگىن ايعاقتايدى. قازاقستاندا PhD دوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, ديسسەرتاتسياسىن قازاقستاندا قورعاۋمەن قاتار, شەتەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاراجاتىمەن سول ۋنيۆەرسيتەتە قورعاۋ قازاقستاننىڭ باسقا عىلىمي سالاسىندا بولعان ەمەس. پروفەسسور رىسقۇل ويناروۆتىڭ پايىمداۋلارىن ەسكەرسەك, وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە PhD دوكتورلارىن ازىرلەۋدىڭ مەيلىنشە قاتاڭ ءارى ءادىل شارتتارى بار ەكەن:
ءبىرىنشىسى. ديسسەرتانتتىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتى.
ەكىنشىسى. ونىڭ ادامي قاسيەتتەرى: ار مەن جان تازالىعى, ابىروي-بەدەلى.
ءۇشىنشىسى. ىسكەرلىك دەڭگەيى, شەبەرلىك قىرلارى.
ءتورتىنشىسى. ديسسەرتاتسيانى تالقىلاۋعا كوميسسيانىڭ 3 مۇشەسى جانە 1 وپپونەنت قاتىسادى. سونداي-اق, ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا بەلگىلى ءبىر مايتالمان, بىلگىر مامان قولداۋحات (رەكومەنداتسيا) بەرەدى. قولداۋحات بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك مىندەتى اسا اۋىر. ول تالاپكەردىڭ عىلىمداعى تاعدىر-تالايىنا تارازى.
1991 جىلى ۇلتجاندى ر.ويناروۆ «قالاۋىن تاپسا قار جانار...» دەيتىن ماقالاسىندا («انا ءتىلى», 26 جەلتوقسان 1991 جىل, №52) ش.بىلالوۆپەن بىرىگىپ, ۇلتتىق ماتەماتيكالىق عىلىمي تەرميندەر جاساۋدىڭ جولدارىن تەرەڭنەن ويلاستىرادى. تەگىندە, بەلگىلى ءبىر ۇعىم, قۇبىلىس, زاڭدىلىقتىڭ قاسيەتتەرىن, ارا-قاتىناستارىن زەردەلەۋ بارىسىندا جاڭا ۇعىمداردىڭ تۋىندايتىنىن جانە مۇنىڭ تابيعاتىن, ىشكى سىر-سيپاتىن ناقتىلى سويلەتەتىن اتاۋلى تەرمين – ءسوز پايدا بولاتىنىن بايانداپ, «قيسىنىمەن قىزىقتى» تەرمين ءسوزتانىم ۇدەرىسىنە اسەر ەتەتىنىن, ونىڭ قازاقتىڭ ادەبي تىلىنە كوشەتىنىن, ۇلتتىڭ ساناسىنان جارقىن كورىنىس تاباتىنىن دايەكتەيدى. جات ۇعىمدار مەن تەرميندەرگە لايىقتى بالامالار تابۋدىڭ تاسىلدەرىن بىلاي ايقىندايدى: 1) جاڭا ءسوز جاساۋ; 2) تۇركىتەكتەس حالىقتار تىلىنەن بالاما ىزدەۋ; 3) حالىقارالىق تەرميندەردى قولدانۋ ماسەلەسى. بۇل ورايدا اۆتور «بۇل تەرميندەرسىز ءبىز حالىقارالىق بايلانىسقا كىرە المايمىز, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىنە قولىمىز جەتپەيدى-مىس» دەيتىن پىكىرلەردى تەرىستەيدى. مىسالى, ەلدەس وماروۆتىڭ «ءپىشىندەمە» اتتى ەڭبەگىندە (قىزىلوردا قالاسى,1928) «فۋنكتسيا» تەرميندىك اتاۋى «بەرنە» دەلىنگەن. بۇل قازاقتىڭ ءتول ءسوزى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىندا» بار.
پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ ج.ءبىلال ۇلىمەن بىرىگىپ قۇراستىرعان «ماتەماتيكالىق اتالىمداردىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىگى» (الماتى, 1992. -430 بەت) عىلىمي بايىپتىلىعىمەن, ساليقالى ىزدەنىستەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلتتىق عىلىمي سانا, ۇلتتىق عىلىمي ءتىل ءمانىسى دە وسى ءبىر سوزدىكتەن ايقىن ەلەس بەرەدى. ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, پروفەسسور ر.ويناروۆ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىندا 1989-1991 جىلداردا عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىپ, الماتىدا جوو-داعى ءبىلىمدار ماتەماتيكتەردىڭ باسىن قوسىپ, ءپىكىرلەرىن ساراپقا سالىپ, تالقىلاپ, وي ءبولىسىپ, اقىلداسىپ, عىلىمي تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ نەگىزىن جاساعان-دى.
ىزگىلىك ارەكەتتەرگە, تاۋەكەلشىلدىككە, ادىلەتتىلىككە, دەگدارلىققا, سىپايىلىققا, مەيىر-راقىمعا, ىشكى مادەنيەتكە يە دارىندى وقىمىستى-ماتەماتيك, تاماشا ۇستاز رىسقۇل ويناروۆتىڭ كەمەل تۇلعاسى تۋراسىندا شۆەتسيادا PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن يەلەنگەندەر بىلايشا سىر تولعايدى:
– مەنىڭ ويىمشا, رىسقۇل اعايدىڭ باسقا كىسىلەردەن ەرەكشەلىگى مىنادا: ول كىسى تەك الەمگە ايگىلى پروفەسسور, دارىندى جانە پاراساتتى تۇلعا عانا ەمەس, بىرىنشىدەن, قاراپايىمدىلىعى جانە ءار ۋاقىتتا شاكىرتتەرىنە ءوز بىلگەن ءبىلىمىن ۇيرەتۋدەن تىنبايتىن كىسى. ول كىسى تەك جەتەكشىلىك ەتىپ, عىلىمي باعىت قانا بەرىپ قويماي, ومىرلىك ءبىلىم بەرۋدەن دە جالىقپايدى. بارلىق شاكىرتتەرى جوعارىدان كورىنسە, بىردەڭەگە قول جەتكىزسە, ءوز قاتارىنىڭ الدى بولسا دەگەن ىزگى اق نيەتپەن ءبىزدىڭ تىلەۋىمىزدى ءتىلەپ, ءبىزدى سوعان سۇيرەپ جۇرەدى. بارلىق شاكىرتتەرى قورعاپ, جىراق كەتسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن اعايمەن حابارلاسىپ, جاعدايىن ءبىلىپ تۇرادى.
تاعى دا ەرەكشە ايتىپ كەتەتىن قىرى, ول كىسى ءوزى تىڭداي بىلەدى جانە تىڭداتا بىلەدى. ءار وتىرىستاردا كەرەمەت بيلەپ, سول وتىرىستىڭ گ ۇلى بولىپ, بارلىق ۋاقىتتا سول وتىرىستى باسقارا بىلەدى – دەيدى ادەپتىلىگىنە جان سۇيسىنەرلىك اقبوتا ابىلاەۆا.
– مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كەزدى ەسكە ءتۇسىرگەندە ءبىرىنشى مۇعالىممەن بايلانىستىرسام, عىلىم جولىنداعى ۇستازىم ول – رىسقۇل اعا. رىسقۇل اعا وقۋعا كەلگەن جاستاردى, سونىڭ ىشىندە مەنى, عىلىمعا تارتىپ, قىزىقتىرىپ, جۇمىستا باعىت-باعدار بەرىپ, ءومىر-تىرشىلىك جاعدايلارىندا ءوز كەڭەسىن اياماعان, جەتىستىكتەرىمىزگە قۋانىپ, قيىنشىلىقتا دەمەپ, ومىرىمدە ەرەكشە ورىن العان قورعان-پانام بولىپ تابىلادى. ۇستازعا دەگەن ءىلتيپاتىمدى:
جاقسى اعا كۇندە شۋاق سىيلار جانعا,
مەرەيىم ءوسىپ تۇرار اعام باردا,
– دەپ سيپاتتاسام دۇرىس بولار ەدى. جانە دە باۋىرجان دەيتىن ارىپتەسىم:
رىسقۇل اعام ءبىلىم كەنىن اياماعان,
وزىڭىزدەي قىزعالداقتى ايالاعان.
اعامىز بايتەرەك قوي عىلىمداعى,
شاكىرتتەرى جاپىراعىن سايالاعان,
– دەپ مەن «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعاندا, ۇستازىمنىڭ ماعان دەگەن ۇلى ەڭبەگىن وسىلايشا سويلەتكەن-ءدى, – دەپ اعىنان اقتارىلدى سىرلى سوزىنە, جان سىرىنا نازىكتىگى جاراسقان اينۇر تەمىرحانوۆا. تولىق كامەلەتتى ۇستاز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى مەن باقىتى, ءداستۇرى مەن مەكتەبى, عيبرات-تاعىلىمى دەگەن وسى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور