بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ەكونوميكادا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا نازار اۋدارارلىق باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. سوڭعى جىلدارى وتپەلى ەكونوميكاعا يە دامۋشى ەلدەر مەن دامىعان ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋدا كەلىسىمدەرىنىڭ سانى جىلدام ارتۋدا. قازىرگە دەيىن, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) حابارلانعان وڭىرلىك ساۋدا كەلىسىمدەرىنىڭ سانى 199-عا جەتكەن.
قىتاي دسۇ-عا مۇشە بولعاننان كەيىن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسا باستادى. قىتاي ۇكىمەتى ەركىن ساۋدا ايماعىن (ەسا) سىرتقى الەممەن بايلانىستى كۇشەيتۋ جانە ەلدەگى رەفورمالاردى جەدەلدەتۋ ءۇشىن جاڭا پلاتفورما رەتىندە عانا ەمەس, وسى ايماقتاردى كوپجاقتى ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە دە قاراستىرىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قىتاي, ماتەريكتىك قىتاي مەن گونكونگ جانە ماكاو اراسىندا تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمى (CEPA), ماتەريكتىك قىتاي مەن تايۆان اراسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمى (ECPA) بار. سونىمەن قاتار, شۆەيتساريا, كوستا-ريكا, پەرۋ, سينگاپۋر, چيلي, پاكىستان جانە گرۋزيامەن ەسا تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان. جانە دە اۆستراليا, كورەيا, يسلانديا, اSەاN ەلدەرى ءارى جاڭا زەلانديامەن ەسا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان.
سونىمەن بىرگە, قىتاي, قىتاي-جاپونيا-كورەيا ەسا, قىتاي-پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى اراسىنداعى ەسا جانە ايماقتىق كەشەندى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك (RCEP) تۋرالى كەلىسسوزدەرمەن قاتار, شري-لانكا, مالديۆ ارالدارى جانە نورۆەگيامەن ەسا قۇرۋ تۋرالى جاڭا كەلىسسوزدەر باستاعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ساۋداسى 23,4%-عا ارتىپ, 2,54 ترلن دوللاردان 3,66 ترلن دوللارعا جەتتى. قىتايدىڭ جوعارىدا اتالعان ەلدەرمەن بولعان ساۋدا كولەمى ەلدىڭ جالپى سىرتقى ساۋداسىنىڭ 25%-ىن قۇرايدى. مىسالى, 2016 جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ساۋدا كولەمىندەگى ەڭ جوعارى ءوسىم (65,8%) قىتاي مەن چيلي اراسىندا كورىنىس تاپتى. ودان كەيىنگى ورىنداردى قىتايمەن اراداعى ساۋدا كولەمىن 25,8% جانە 24,6% ارتتىرعان اSەاN ەلدەرى مەن پاكىستان يەلەندى.
قىتايدىڭ 2001 جىلى شانحايدا قىتاي, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان جانە وزبەكستان تاراپىنان قۇرىلعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) اياسىندا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا بارىنشا ءمان بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى تاڭعا دەيىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى تومەندەگىدەي قۇجاتتارعا قول قويدى: (ا) وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى ماقساتتارى مەن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنا جانە ساۋدا مەن ينۆەستيتسياعا قولايلى جاعداي جاساۋ ۇدەرىستەرىن باستاۋ ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ; ء(ا) كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارىن جاساۋ; (ب) جوعارىدا اتالعان باعدارلامالار بويىنشا كورسەتىلگەن جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ.
شىۇ-عا مۇشە ەلدەر ازيا دامۋ بانكى مەن بۇۇ ازيا جانە تىنىق مۇحيتى وڭىرىنە ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسىنىڭ كومەگىمەن حالىقارالىق اۆتوجول تاسىمالدارىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. بۇل قۇجاتتار شىۇ وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق نەگىزدەردى قالىپتاستىرىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كومەكتەسۋ جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا 2005 جىلى وتكىزىلگەن استانا سامميتىندە قىتايدىڭ سول كەزدەگى توراعاسى حۋ تسزينتاو شىۇ-نىڭ وزگە مۇشەلەرىنە 900 ملن دوللارلىق جەڭىلدەتىلگەن ەكسپورتتىق نەسيە ۇسىنعان بولاتىن. 2006 جىلى قىتايدىڭ يمپورت-ەكسپورت بانكى قازاقستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستانمەن جەڭىلدەتىلگەن ەكسپورتتىق نەسيە بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىپ, 2007 جىلى 1,2 ملرد دوللار جەڭىلدەتىلگەن ەكسپورتتىق نەسيە بەردى. 2012 جىلعى شانحاي سامميتىندە حۋ تسزينتاو تاعى دا 10 ملرد دوللار جەڭىلدەتىلگەن ەكسپورتتىق نەسيە ءبولۋ تۋرالى شەشىمىن جاريالادى.
قىتايدىڭ كەدەندىك ستاتيستيكاسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قىتاي مەن شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا كولەمى 2001 جىلى 12,15 ملرد دوللار بولسا, 2015 جىلى 67,47 ملرد دوللارعا جەتتى. قىتاي ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2003 جىلى قىتايدىڭ شىۇ-عا مۇشە ەلدەرگە سالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسياسى (تشي) 59 ملن دوللار كولەمىندە بولسا, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 534 ملن دوللاردى قۇرادى. وسىلايشا, قىتايدىڭ شىۇ قۇرىلعاننان بەرى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا باستى سەرىكتەسىنە اينالعانى انىق بايقالادى.
الايدا, مۇنداي وڭ وزگەرىستەرگە قاراماستان, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جولىندا ەلەۋلى كەدەرگىلەر دە جوق ەمەس. ازىرگە جوعارى كەدەندىك تاريفتەردى شىۇ ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساۋدا قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋگە باستى كەدەرگى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. سوندىقتان, تاريفتەر مەن تاريفتەردەن تىس كەدەرگىلەردى ەڭ شەكتى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋمەن قاتار, ايماقتاعى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىن قولايلاستىرۋ ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە ەلدەر ەسا قۇرۋ تاقىرىبىن كوتەرگەن ەدى. ەسا قۇرىلۋى شىۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ, ايماقتاعى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى ارتتىراتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, قىتايدىڭ شىۇ-عا بايقاۋشى ەلدەرمەن ساۋدا كولەمىنىڭ ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن ساۋدا كولەمىنە قاراعاندا ءتىپتى جىلدام ارتقانىن ايتا كەتكەن ابزال. مىسالى, قىتايدىڭ ءۇندىستان, پاكىستان, موڭعوليا جانە يرانمەن جالپى ساۋدا كولەمى 2003 جىلى 16,09 ملرد دوللار بولسا, 2015 جىلى 68,15 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. وسى جىلى استانادا وتەتىن شىۇ سامميتىندە پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ ۇيىمعا تولىق مۇشەلىك مارتەبەسىن الۋى جوسپارلانىپ وتىر. سوندىقتان, قىتايدىڭ پاكىستانمەن ەسا قۇرعانىن جانە ۇندىستانمەن ەسا قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر باستاعانىن ەسكەرسەك, قىتايدىڭ شىۇ اياسىندا ەسا قۇرۋ ءۇشىن كەيبىر العىشارتتار قالىپتاستىرعانىن كورۋگە بولادى.
قىتايدىڭ شىۇ شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي ارتتىرۋعا دەگەن مۇددەسى ابدەن تۇسىنىكتى. بۇل ەل وسى ماقساتتا ءوزىنىڭ ونىمدەرىن, ەڭبەك كۇشى مەن كاپيتالىن كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتاۋ ءۇشىن شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋ جانە ەركىن ساۋدا رەجىمىن قالىپتاستىرۋدى قامتىعان بىرنەشە جوبا ۇسىنعان بولاتىن. دەگەنمەن, بۇل باستامالار شىۇ-عا مۇشە ەلدەر تاراپىنان ازىرشە تولىق قولداۋ تاپقان جوق. شىۇ-نىڭ تاشكەنتتە وتكەن سوڭعى سامميتىندە تاراپتار ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنى باياۋلاۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىندا ەكونوميكالىق كومەك كورسەتۋگە كەلىستى. الايدا, تاراپتار بولاشاقتا ەسا قۇرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ناقتى اقپاراتتار بەرگەن جوق.
قورىتا ايتقاندا, شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى نارىقتارىنا قىتاي تاۋارلارىنان كەلەتىن ىقتيمال قىسىم تۋرالى ءالى دە الاڭداۋشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. الايدا, كۇشتى ەكونوميكالىق مۇمكىندىككە يە پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ بولاشاقتا شىۇ-عا مۇشە بولۋى ۇيىم اياسىندا ەسا قۇرۋ ۇسىنىسىنا وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندەي. ال بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى شىۇ ەركىن ساۋدا ايماعى جوباسىنىڭ ىسكە اسۋ ىقتيمالدىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
اجار سەرىكقاليەۆا,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى
ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى