تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ بۇكىل الەمگە تانىلۋىنا, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ رۋحاني قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ 70-كە تولىپ وتىر.
مەرەيتوي يەسىن قۇتتىقتاي وتىرىپ, وسى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز. ءومىردىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە قادام باسقان ادامنىڭ قانداي كوڭىل-كۇيدە بولاتىنىن مەن جاقسى بىلەمىن. سونداي-اق, ادامدى تورىققان ويدان ساقتايتىن جۇمىس ەكەنىن دە ىلعي ايتىپ وتىرامىن. سۇيگەن ىسىڭمەن, ءلاززات العان جۇمىسىڭمەن اينالىسساڭ, بار كۇش-جىگەرىڭدى سوعان جۇمساساڭ, قانداي جاستا بولساڭ دا سەن ءتىرى بولىپ قالا بەرەسىڭ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مەنىڭ قادىرلى دوسىم قاسەيىنوۆتىڭ جولى بولدى, ول – شىن مانىسىندە باقىتتى جان. ويتكەنى, ول ءوزىنىڭ ءارى سۇيىكتى, ءارى ءبىر عانا ەلگە ەمەس, تۇركى حالىقتارىنا پايدالى ءىس اتقارىپ كەلەدى. د.قاسەيىنوۆتىڭ شەبەر مۋزىكانت بولعانىن, كاسىبي مۋزىكانىڭ ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەنىن سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنەن انىق بايقايمىز. تۇركى مادەنيەتىن تانىتۋدىڭ ەڭ وڭتايلى جولى رەتىندە مۋزىكانى تاڭداعانى بەكەر ەمەس. مۋزىكا – جۇرەكتى جاۋلاپ الاتىن بيىك ونەر. بۇل ونەرگە ادال بولعان ەلدەر ۇزاق جاسايدى, ومىرلەرى ءماندى, تىرشىلىكتەرى ءساندى بولادى. وسى ورايدا, رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى وكىلى ميحايل شۆىدكويدىڭ كەيىپكەرىمىزگە ارناعان ءسوزى ورىندى كورىنەدى: «دۇيسەن قوراباي ۇلىنىڭ مۋزىكانت بولۋى ءوز تاعدىرىنداعى كوپتەگەن تۇستاردى ايقىنداي تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ول كەي كەزدەردە سوزدەن بۇرىن داۋىس ىرعاعىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەدى.
سوندىقتان قازىرگى كۇردەلى زاماندا ونىڭ بويىندا جاقسىلىقتىڭ, جىلىلىقتىڭ جانە بەيبىتشىلىكتىڭ ىرعاعى مەن قاسيەتى ساقتالعان. وسى قاسيەتىمەن ول مۋزىكانىڭ دىبىسىن, ەكپىنىن جانە سيقىرىن جاتسىناتىن ادامنىڭ جوق ەكەندىگىن ءبىلىپ, تۋىسقاندى تاتۋلاستىرىپ, ەلدى ەلدەستىرە بىلەدى. ال ونەر قاشان دا بىرىكتىرەتىن كۇش ەمەس پە. ...ول ساياسي جانە قوعامدىق سالالاردىڭ عاجاپ مۋزىكانتى. بۇل – ءار ادامدا كەزدەسە بەرمەيتىن قاسيەت. مەنىڭ ويىمشا, دۇيسەن قوراباي ۇلى سەكىلدى ساياسي قايراتكەرلەر وتە از. ول مادەنيەت سالاسىنىڭ كەلىسىم ءارى ۇيلەسىم سالاسى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ول – تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ونەرىن تەك تمد ەلدەرىنە عانا ەمەس, ەۋروپا, ازيا جانە امەريكا ەلدەرىنە پاش ەتىپ, ءوز مادەنيەتىن بارلىق حالىقتار ءۇشىن يگىلىك ەكەندىگىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر تۇلعا. قازاقتىڭ قارىمدى قايراتكەرى د.قاسەيىنوۆ مادەنيەت سالاسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالارىن قانشالىقتى جاقسى بىلسە, سول تۇلعالاردىڭ دا دوسىمىزدى جاقسى تانيتىندىعىنا كوزىمىز جەتتى.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كەيىپكەرىمىز تۋرالى ايتقان جىلى لەبىزدەرى قاشاندا قۇلاعىمىزدا جاڭعىرادى. سول سياقتى مەنىڭ جەرلەسىم پولات بۇلبۇلوعلىنىڭ جاقىن دوسى, تامىرلاس تۋىسى رەتىندە تولعانا وتىرىپ جازعان جۇرەكجاردى لەبىزىن وسى كۇنى ەسىمە الىپ, باۋىرلاستىقتارىنا ريزا بولامىن. ويتكەنى, ەلدى ەلدەستىرەتىن, جۇرتتى جاقىنداستىراتىن وسىنداي تۇلعالار ەمەس پە؟! ازەربايجان حالقى ءۇشىن ولجاس ەسىمى قالايشا قادىرلى بولسا, قازاقستان دەيتىن ەل دە سونشالىقتى قىمبات. بىزدەن كەيىنگى بۋىننىڭ ىشىندە دە جۇرتپەن جۇرتتى جالعايتىن تۇلعالاردىڭ بار ەكەنىنە قۋانامىن جانە بۇل ساباقتاستىق جالعاسىن تابا بەرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. دوسىم پولات بەي وداقتاس ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, ءار ەل ءوز جالاۋىن كوتەرىپ شىققان سوناۋ 1993 جىلى كەيىپكەرىمىزبەن تانىسقانىن, العاشقى كەزدەردە رەسمي مادەني قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزىندە باستالعان دوستىقتىڭ رۋحاني جاقىنداستىققا ۇلاسقانىن جانە سول كەزدە دۇنيەگە كەلگەن تۇركسوي ۇيىمىنىڭ ارقاسىندا بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەنىن تەبىرەنە جەتكىزەدى: «…سول جىلى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ مادەني جانە تاريحي جاقىنداسۋىن ساقتاۋ ءارى دامىتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى قۇرىلدى. شىنتۋايتىندا, مۇنداي باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك قانا سەنىم ەمەس, اقىلعا قونىمدى شەشىم جانە باتۋالاستىق قاجەت ەدى.
دۇيسەن قوراباي ۇلى قازاقستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان كەزدە اتالعان ۇيىمنىڭ اياسىندا سابىرلى ارىپتەستىك اتموسفەراسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وراسان زور ۇلەس قوستى. بۇل قاسيەت ونىڭ ادامدىق بولمىسىنان ايقىن كورىنەدى. ونىڭ تابيعاتى سىيلاستىققا, سەنىمدىلىككە, تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن. وزگەلەر تەبىرەنە سويلەيتىن ءسوزدى ول اپتىقپاي ايتادى, اقىل-قيسىنعا بىردەن قوندىرادى. ەگەر دە دۇيسەن قوراباي ۇلىن ءبىر اۋىز سوزبەن سيپاتايتىن بولساق, ول – كۇندەي جارقىراعان «اقجارقىن قازاق». تابيعاتىنا ۇڭىلسەك, ول – دالانىڭ تۇركىسى, ناعىز قازاقتىڭ جىگىتى. سوندىقتان شىعار, ول ءوز انا ءتىلىن سۇيەدى, ابايدىڭ ولەڭدەرىن تەبىرەنىسپەن وقيدى, ۇلتتىق فولكلورعا, اسىرەسە, مۋزىكالىق فولكلورعا تەرەڭ بويلايدى», دەيدى ول. حالىقتاردى جاقىنداستىراتىن ونەر, جاۋلاستىراتىن مادەنيەتسىزدىك. بۇل ءبىر عانا حالىقتىڭ شىندىعى ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ اقيقاتى. تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنا قىزمەت ەتەتىن بىردەن-ءبىر سالانىڭ مادەنيەت ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا تۇركى ىنتىماقتاستىعىن ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىلارىمىزعا العىسىمىز شەكسىز.
ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ تۇركسوي-دىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆتى ارنايى قابىلداپ, «دوستلۋق» وردەنىمەن ماراپاتتاعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز. 2009 جىلى تۇركسوي ۇيىمىنىڭ شتاب-پاتەرىنە كەلگەن العاشقى پرەزيدەنت – قازاقستاننىڭ كوشباسشىسى قادىرلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. سول سياقتى تۇركى كەڭەسى, تۇركپا, تۇركى اكادەمياسى سىندى تۇركى ىنتىماعىن كۇشەيتەتىن ۇيىمداردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتكەن جانە بارلىق جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا بولعان دا قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىسى ەكەنى ءمالىم. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ جولىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانىنان تابىلعان دۇيسەن قاسەيىنوۆ ەلىنىڭ ءۇمىتىن, ءتىپتى تۇركى ەلدەرىنىڭ سەنىمىن تولىق اقتادى دەپ ايتا الامىن. ول حالىقتارىمىزدىڭ الدىندا ەشكىمدى الالاماي, ادالدىعىمەن, ادامي قاسيەتىمەن ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ول ءالى دە تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ول ۇستاز رەتىندە تالاي شاكىرت تاربيەلەدى, تالاي ونەر ادامىنىڭ ساحناعا شىعۋىنا ىقپال ەتتى. قازاقتىڭ جاس ونەرپازدارىنىڭ عانا ەمەس, ازەربايجاندىق تالانتتاردىڭ دا جولىن اشتى. ولاردى قولداي وتىرىپ, قانات ءبىتىردى. ويتكەنى, ول ونەردى سۇيەدى, ونەرپازدى ارداقتايدى. ونەرى ورگە جىلجىعان ەلدىڭ عانا بولاشاعى جارقىن بولارىنا سەنەدى. وعان جاس كەزىنەن كوزى جەتتى دەپ ويلايمىن. ول جاستايىنان شەتەل اسىپ, اڭىزعا اينالعان ونەرپازداردىڭ ونەر كورسەتكەن ساحنالارىنا شىعىپ, جەر كورىپ, ەل تانىپ ءوستى. اسىرەسە, دامىعان ەلدەردىڭ مادەنيەت پەن ادەبيەتكە دەگەن كوزقاراسىن بايقادى. سوندىقتان ول ءاۋ باستان الەم مادەنيەتىنەن كەم بولماعان, كەرىسىنشە, جەر بەتىنە ۇلگى بولعان تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىن بۇكىل الەم حالىقتارىنا جەتكىزۋدى, تانىستىرۋدى ماقسات ەتتى.
سوناۋ سولاقاي ساياساتتىڭ قىلىشىنان قان تامعان كەزدەردە ونىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى كونسەرۆاتوريالارىندا ءبىلىم العان تالانتتى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, سيمفونيالىق وركەستر قۇرعانى بارىمىزگە ايان. مىنا تاريحي ساباقتاستىققا قاراڭىزشى, كەيىن وسى يدەيا تۇركسوي ۇيىمىنىڭ نەگىزىندە تولىعىمەن جۇزەگە اساتىن بولادى. ياعني, ارمانى اقيقاتقا اينالادى. راسىندا, تۇركسوي ۇيىمى ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى مۋزىكا ونەرى ارقىلى پاش ەتەدى. بۇل – زاڭدىلىق. سونىڭ ىشىندە, ازەربايجان مۋزىكاسىن تانىتۋ ماقساتىندا مۋگامدارىمىز تۇركسوي وتكىزگەن كونتسەرتتەرىنە قاتىسىپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى باتىس پەن شىعىس, ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە تانىتادى. قازىرگى تاڭدا شەتەلدە مۋگامدى بىلمەيتىن جان جوق شىعار. ويتكەنى, سوڭعى ۋاقىتتا مۋگامدارىمىز يۋنەسكو, بۇۇ سىندى ۇيىمداردا, مۇحيت اسقان ەلدەردە, تەڭىز جاعالاعان قۇرلىقتاردا ونەر كورسەتىپ ءجۇر. بۇدان اسقان ماقتانىش بار ما؟! مۇنى دا قادىرلى دۇيسەن دوسىمنىڭ ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە جانە جالپى تۇركى مادەنيەتىنە قوسقان زور ۇلەسى دەپ بىلەمىن. تەك قانا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە مە؟ جوق, ارينە, تۇركى الەمىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, ماسەلەن, ۇلتتىق كومپوزيتورىمىز ۋزەير گاجيبەكوۆتىڭ اتاقتى «كوروعلى» وپەراسىنىڭ قويىلۋى ابىرويىمىزدى اسقاقتاتتى. بۇل تۋىندى التى تۇركىتىلدەس ەلدەن 250 وپەرا ءانشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن الماتى, باكۋ, بىشكەك, ىستانبۇل سىندى قالالاردا ساحنالاندى. بۇل شىن مانىسىندە تۇركى الەمى ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە ازەربايجان حالقى ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. سول كەزدە قۋانىشىمدى جاسىرا الماي, دۇيسەن مىرزاعا: «قازاقتىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس اتقاردىڭ!» – دەپ ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم. ءيا, سول سياقتى قازاقتىڭ كورنەكتى كومپوزيتورى مۇقان تولەباەۆتىڭ اتاقتى ء«بىرجان-سارا» وپەراسى العاش رەت تۇرىك تىلىندە سويلەپ, تۇركيانىڭ ەڭ ءىرى-ءىرى قالالارىندا ساحنالاندى. وعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەلگىلى وپەرا انشىلەرى قاتىستى. ازەربايجاننىڭ بەلگىلى رەجيسسەرى پروفەسسور ەفلياتۋن نەيمەتزادەنىڭ رەجيسسەرلىعىمەن قويىلدى. ال قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «الپامىس» وپەراسى ازەربايجان تىلىندە سويلەپ, كاسپي تولقىندارىن تەربەتكەندەي اسەرگە بولەدى. دۇيسەن قاسەيىنوۆ تۇركسوي ۇيىمىنا باس حاتشى بولىپ قىزمەتكە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ ءسوز ونەرىنە, ادەبيەتكە كوڭىل بولەدى. بۇل ءبىزدى قۋانتادى. ۇيىمنىڭ قولداۋىمەن ادەبيەتكە قاتىستى وتكەن ءىس-شارالار, تۇركى تىلدەرىنە اۋدارىلعان كىتاپتاردىڭ بارلىعى كوز الدىمىزدا. اتاقتى دراماتۋرگ, ويشىل ميرزا فاتالي احۋندزادەنىڭ ماڭگىلىك مۇراسىن بۇكىل تۇركى الەمىنە ناسيحاتتاپ, ۇلى تۇلعامىزدى قايتا ءتىرىلتتى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى باحتيار ۆاحاپزادەنىڭ ولەڭدەرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارتىپ, كىتابىن باسىپ شىعارىپ, شىعارماشىلىعىن ەسكە الىپ, اقىنىمىزدى قايتا وياتتى.
بيىلعى جىلدى «مولا پەناح ۆاگيف جىلى» دەپ جاريالاپ, ازەربايجان ءسوز ونەرىنىڭ بايلىعىن بۇكىل الەمگە ەستىرتىپ وتىر. تۇركسوي ۇيىمداستىرعان ءىس- شارالار مەن باسىپ شىعارعان كىتاپتاردىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ «قىز جىبەك» داستانى مەن حاقاستىڭ «حان ميرگەن» جانە «اح چيبەك ارىگ» داستانىنا, نوعايدىڭ «ماماي» داستانى مەن ياكۋتتىڭ «چۋلۋرۋيار نۋرگۋن بووتۋر» داستانىنا جانە تاعى باسقا قۇندى دۇنيەلەرگە قول جەتكىزدىك. بۇرىن ەسىمىن عانا ەستيتىن ماقتىمق ۇلى, ءسۇيىنباي, توقتاعۇل, كادىشەۆ, توقاي, يۋنۋس سىندى اقىنداردىڭ شىعارمالارىمەن جاقىننان تانىسا باستادىق. وسى تۇستا ايتا كەتكەندى ءجون سانايمىن, تۇركسوي-دىڭ ەڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى – تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى. بۇل جوباعا ۇقساس جوبالاردىڭ ەۋروپا ەلدەرىندە بار ەكەنىن بىلەمىز. الايدا, تۇركى الەمىنىڭ مادەني استانالارىندا وتەتىن كەشەندى مادەني ءىس-شارالار ەۋروپا ەلدەرىندە وتپەيدى. مۇنى الەمدە بالاماسى جوق جوبا دەۋگە نەگىز بار. بىلتىر شاكي قالامىز تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ جاريالاندى. بيىل ەستافەتانى ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ ءپىرى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ كيەلى جەرى – تۇركىستان قالاسىنا تاپسىردى. سوندىقتان وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, «تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى – تۇركىستان 2017» جىلىمەن بارلىق قازاقستاندىقتى قۇتتىقتاعىم كەلەدى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ راس, اتالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى تۇركسوي-دىڭ ونسىز دا اتقارۋعا ءتيىستى شارالارى شىعار.
دەگەنمەن, سول ۇيىمنىڭ باسشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ ىقىلاس تانىتا جانىن سالىپ, شارانىڭ ساپاسىن قالاي كوتەرەتىندىگىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ويتكەنى, ول – تۇركى الەمى ءۇشىن جانكەشتىلىك جاساپ جۇرگەن باسشى, ونەرسۇيەر تۇلعا, ورتاق مادەنيەتىمىزدىڭ ماقتانىشى. ءيا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ قازاقتىڭ ۇلى ەكەنى ءسوزسىز, بىراق ول – الەم ازاماتى, تۇركى دۇنيەسىنىڭ ماقتانىشى. قادىرلى دوسىمنىڭ مەرەيتويى قارسانىندا بۇل ەڭبەگىن اشىپ ايتۋدى وزىمە پارىز سانادىم. ونىڭ وسى جولدا اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىستارىنا جەمىس تىلەيمىن. دەنساۋلىعىڭ مىقتى, عۇمىرىڭ ۇزاق بولسىن, باۋىرىم!
انار رزاەۆ,
ازەربايجاننىڭ حالىق جازۋشىسى