كونستيتۋتسيالىق كەڭەستە ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن انىقتاۋ تۋرالى پرەزيدەنت ءوتىنىشىن قاراۋ بويىنشا وتىرىس ءوتتى. بۇعان دەيىن, ياعني 6 ناۋرىزدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلباسى ءوتىنىشىن وندىرىسكە قابىلداعان بولاتىن.
بۇل جيىنعا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ي. روگوۆ قاتىسقان جوق. سەبەبى, اعىمداعى جىلدىڭ 7 ناۋرىزىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋ بويىنشا پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسى قۇرامىندا بولۋىنا بايلانىستى وزدىگىنەن باس تارتاتىنىن مالىمدەگەن ەدى. وسى ورايدا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 11- بابى 5-تارماعى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى رەگلامەنتىنىڭ 10-تارماعىنا سايكەس, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونىڭ وزدىگىنەن باس تارتۋىن قاناعاتتاندىردى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وتىرىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى امانجول نۇرماعامبەتوۆ توراعالىق ەتتى. ول كونستيتۋتسيالىق وندىرىسكە قاتىسۋشىلار وكىلەتتىككە سايكەس, تەڭ قۇقىققا يە ەكەنىن جەتكىزە كەلە, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى ۆيكتور مارينوۆسكيگە بەرىلدى. بيىل 6 ناۋرىز كۇنى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوتىنىشى ءتۇستى. سول كۇنى, ياعني 6 ناۋرىزدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلباسىنىڭ ءوتىنىشىن كونستيتۋتسيالىق وندىرىسكە قابىلداعان ەدى. بۇدان كەيىن بۇل ماسەلە تۋرالى كونستيتۋتسيالىق وندىرىسكە قاتىسۋشىلار انىقتالىپ, حابارلاندىرىلدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, ادىلەت, سىرتقى ىستەر, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, سونداي-اق, عىلىمي مەكەمەلەر مەن وقۋ ورىندارىنىڭ پىكىرلەرى, تۇجىرىم-قورىتىندىلارى الىندى. بۇعان قوسا, بۇل ماسەلە بويىنشا تۇجىرىم جاسايتىن عىلىم جانە قۇقىقتانۋ سالالارىنىڭ ساراپشىلارى, ماسەلەن, ج.بۇسىرمانوۆ, ە.ءابايدىلدينوۆ سەكىلدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار انىقتالدى. جالپى, اتالعان ءوتىنىش بويىنشا انىقتالعان ازاماتتار بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا وزدەرىنىڭ تۇجىرىمدارىن ايتتى. بۇدان بولەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزگە شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭناما مەن زاڭ قولدانۋ تاجىريبەلەرى ساراپتالدى. بارلىق قاجەتتى ماتەريالداردىڭ كوشىرمەلەرى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرىنە تاپسىرىلدى, دەدى ۆ. مارينوۆسكي. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماسەلە بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالار اتقارىلىپ, قامتاماسىز ەتىلگەن.
ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ سۇراۋىنا سايكەس, ۇكىمەت پرەزيدەنت ءوتىنىشى بويىنشا قورىتىندى تۇجىرىمدامانى بەرگەنىن ايتتى. زاڭ پارلامەنتتىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋدى, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتا ءبولۋدى, سوت جۇيەسى مەن پروكۋراتۋرانىڭ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. جالپى العاندا, زاڭ كونستيتۋتسيانىڭ 25 بابىنا 33 تۇزەتۋدى ەنگىزۋدى قامتيدى, دەي كەلە, پارلامەنت قابىلداعان زاڭدى تالداۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇكىمەت كەلەسىدەي قورىتىندى جاسايتىنىن جەتكىزدى.
بىرىنشىدەن, زاڭنىڭ اياسىندا ۇكىمەتتى قۇرۋ بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءرولى كەڭەيتىلەدى. پرەمەر-مينيستر ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كانديداتۋرالارىن پارلامەنت ماجىلىسىمەن كەلىسىپ, كەڭەسكەننەن كەيىن عانا پرەزيدەنتكە تانىستىرادى. سونداي-اق, ەگەر, زاڭدى ورىنداماعان جاعدايدا پارلامەنتتىڭ ءاربىر پالاتاسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرىن ورىندارىنان بوساتۋ تۋرالى ەلباسىنا ءوتىنىش ايتۋلارىنا قۇقىق بەرىلەدى. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. بۇل تەتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپ بولادى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىرشاما بولىگىن بيلىك تارماقتارى اراسىندا ءبولۋ اياسىندا ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋ فۋنكتسياسى بەرىلەدى. بۇل وكىلەتتىكتەر مەملەكەت باسشىسىمەن كەلىسكەننەن كەيىن عانا جۇزەگە اسادى, دەدى م.بەكەتاەۆ.
سونىمەن قاتار, ول سوتتارعا جۇكتەلەتىن تالاپ-مىندەتتەر كونستيتۋتسيالىق زاڭ ارقىلى ايقىندالاتىنىن جانە ارنايى زاڭنىڭ اياسىندا پروكۋرورلىق باقىلاۋدىڭ شەگى ناقتى تۇردە بەلگىلەنەتىنىن, بۇگىندە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, زاڭ شەڭبەرىندە ءماسليحاتتار وكىلەتتىكتەرى ۇكىمەت پەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى ءوزارا كەلىسكەننەن كەيىن پرەزيدەنتتىڭ ۇيعارىمىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلادى. بۇل ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە ءماسليحاتتاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىراتىن بولادى. سونداي-اق, زاڭ اياسىندا اۋدان جانە اۋىل اكىمدەرىن تاعايىنداۋ مەن سايلاۋ ۇدەرىسى جۇزەگە اسىرىلادى, بۇرىن بۇل پروتسەدۋرالار پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارى نەگىزىندە انىقتالاتىن ەدى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىن قورعاۋ كۇشەيتىلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرى قاتاڭداتىلادى. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى ەشبىر جاعدايدا وزگەرتۋگە جاتپايتىندىعى ناقتى بەكىتىلەدى. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نەگىزىن قالاعان تۇبەگەيلى قاعيداتتار وزگەرتۋگە جاتپايدى. اتالعان بەكىتىلىمدەردىڭ ماقساتقا سايكەستىگى تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋشى ەلباسىنىڭ تاريحي رولىنە نەگىزدەلەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا, كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلگەن قۇندىلىقتار مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيداتتارىنا, رەسپۋبليكانىڭ باسقارۋ نىسانىنا, سونداي-اق, كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋ تارتىبىنە سايكەس كەلەتىنىنە دالەل بولىپ تابىلادى, دەدى ادىلەت ءمينيسترى.
ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى قۇزىرەتىنە جاتاتىن ءبىر تولىقتىرۋ بار ەكەنىن ايتتى. ول – كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ, 2-تارماعىنا «كونفەسسياارالىق» دەگەن ءسوزدى قوسۋ ەكەن. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا, بۇل تولىقتىرۋدى قاجەت ءارى ءتيىمدى دەپ سانايمىز. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بۇگىندە ۇلت جانە كونفەسسيا اراسىنداعى شەكارا كوپ جاعدايدا سايكەس كەلمەي جاتادى. ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ەتنوستىڭ وكىلى باسقا كونفەسسيالاردىڭ وكىلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە جانە ەلىمىزدە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى ەلدە ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىككە نەگىزدەلگەن تەراكتىلەر ورىن العان جوق. وكىنىشكە قاراي, دۇنيەنىڭ ءار قيىرىندا ءدىني قاراما-قايشىلىققا نەگىزدەلگەن ءتۇرلى تەراكتىلەر مەن زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر ورىن الۋدا. قازىرگى تاڭدا زاڭدا ءدىني قاراما-قايشىلىقتى ۋشىقتىرۋعا جانە ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى باعىتتالعان نورمالار بار. دەسەك تە, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ اتالعان قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋداعى پروفيلاكتيكالىق سيپاتى اناعۇرلىم كەڭ جانە باسىم, دەدى ن.ەرمەكباەۆ.
پارلامەنت سەناتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلباي «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى سەنات كوميتەتتەرىندە تالقىلانىپ, ونىڭ قورىتىندىلارى بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتتى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا 24 تۇزەتۋ ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ, ولار جان-جاقتى قارالدى. بۇل ۇسىنىستار بويىنشا نەبارى 10 تۇزەتۋ قابىلداندى. سەنات كوميتەتتەرى سول ۇسىنىستاردى تولىعىمەن قولدايدى. سونىمەن, 6 ناۋرىزدا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى, دەدى س.اقىلباي.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرگە بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىنىڭ وزەگى بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى بولۋگە نەگىزدەلگەنىن, ال بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعانىن جەتكىزدى. پارلامەنتتىڭ زاڭ بيلىگىن قامتاماسىز ەتەتىندىگى جونىندە ارنايى نورما بەكىتىلەدى. ال پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى وكىلەتتىگىن ۇكىمەتكە بەرۋ ماسەلەسى ايقىندالادى. جالپى العاندا, بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە شەشۋدى كوزدەيدى, دەدى ن.ءابدىروۆ.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ا.راقىشەۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ءا.شاكىروۆ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م. قولقاباەۆ, باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ي.مەركەل, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى م. تىلەۋبەردى, ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى م.دەمەۋوۆ, «دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىس جونىندەگى كەڭەس مۇشەسى يۋ.دەنيسەنكو سەكىلدى ازاماتتار بولدى.
وتىرىس قورىتىندىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى جاريا ەتىلدى.
بۇعان دەيىن اتاپ وتكەنىمىزدەي, 6 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اتالعان زاڭدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا, ونىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇندىلىقتارعا رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە, باسقارۋ نىسانىنا سايكەستىگىن قاراۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جولداعان بولاتىن.
وسى ورايدا, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز شەشىمىندە 2017 جىلى 6 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى قابىلداپ, 2017 جىلى 6 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قول قويۋعا ۇسىنىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىنا, قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنە جانە باسقارۋ نىسانىنا سايكەس كەلەدى دەپ قاۋلى ەتتى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»