بيىلعى كۇزدە كلاسسيك جازۋشىمىز سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولادى. 70 جىلدىعىن سىرقاتتىلىعى سالدارىنان اتاپ وتە الماي باقيلىققا اتتانعان اعامىزدىڭ الداعى مەرەيتويىنا قازىردەن باستاپ دايىندىق جاسالسا دەيمىز.
ساكەڭدى ءبىلۋ, ونىڭ شىعارمالارىن وقۋ بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز. ويتكەنى ول قازاق اڭگىمەسىنىڭ 50-60-شى جىلدارداعى جاڭا ءداۋىرىنىڭ جولباسشىسى. ولاي دەيتىنىمىز...
1956 جىلى پارتيانىڭ حح سەزى بولدى. ول ۇزاق جىلدار بويى قوعامدىق وي-سانانى ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن وي-ساناسىن قۇرساۋلاپ, بۇعاۋدا ۇستاپ كەلگەن ستالينيزم سويقاندارىن اشكەرەلەدى. بۇدان سوڭ قوعامدىق ءومىر جاڭاشا دامۋعا باعىت الدى. ەلدە جىلىمىق كەزەڭ تۋدى. وسى اسا زور, ءماندى وقيعادان كەيىن وداقتا «دەرەۆنيالىق پروزا» اتالعان ادەبي اعىم تۋىپ, ول قالامگەرلەرگە ءىرى بەتبۇرىس اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كوركەم ادەبيەتىمىزگە تىڭ كۇشتەر, دارىندى جاستار شوعىرى كەلىپ, جاڭا سەرپىنمەن ەڭبەك ەتتى. ونىڭ باستاۋىندا سايىن مۇراتبەكوۆ, اقان نۇرمانوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, رامازان توقتاروۆ, جايساڭبەك مولداعاليەۆ تۇرعان ەدى.
جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆ 1936 جىلى 15 قازاندا الماتى وبلىسىنداعى اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قوڭىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. بولاشاق قالامگەردى جاستايىنان اتاسى مۇراتبەك قاريا باۋىرىنا سالىپ الىپ, تاربيەلەپ وسىرگەن. اكەسى ساپارعالي ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, ەلگە جارالانىپ ورالعان. شەشەسىنەن جاستاي جەتىم قالعان جەتكىنشەك اۋىلداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ قيىندىقتارىن, تىربانىپ ەڭبەك ەتكەن حال-كۇيلەرىن كوزىمەن كورىپ, زەردەسىنە توقيدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن سايىن ەرجەتىپ, قولىنا قالام العاندا جۇرەك تەربەگەن تاقىرىپ, ۇمىتىلماس وقيعالار رەتىندە ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان ەدى. سونداي-اق بۇل ءوڭىردىڭ تاريحى دا اسا باي-تىن. ەرتەدە جوڭعار جويقىنى جەردى دە شاڭداققا اينالدىرعانى بەلگىلى شىڭقوجا, نايزاگەر, قاپال ءتارىزدى حالىق باتىرلارى دۇشپانمەن ەرلىكپەن شايقاسقان. دەرەك ءۇشىن ايتساق, قاپال باتىر ۇلى جۇزدەگى دۋلات اتادان تارايدى. زيراتى سول وڭىردە. ال شىڭقوجا باتىر كورنەكتى اقىن عالي ورمانوۆ پەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ارعى اتاسى دەيدى تاريح.
قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنا كۇڭىرەنتىپ كۇي توككەن اسا دارىندى كۇيشى قويلىباي تۋىپ-وسكەن اتاقتى قوڭىر بۇل. وسى قوڭىر جانە ەشكىولمەس تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا اتاقتى اقىن ءبىرجان سال مەن جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ ارۋى سارانىڭ اققۋ ۇنىنە ءۇن قوسقان ايتىستارى دا وسى وڭىردە بولعان. ۇلى عالىمىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ اتاقتى قۇلجا ساپارىن وسى قوڭىردا باستاعانى دا تاريحتان بەلگىلى بىزگە.
كوركەمسوز شەبەرى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى ءساتتى باستالعان دەۋىمىزگە ابدەن نەگىز بار. ونىڭ تىرناقالدى اڭگىمەسى «رايگۇل» دەپ اتالادى. اڭگىمەنى وقىعان اقساقال اقىنىمىز ءابۋ سارسەنباەۆ اق باتاسىن بەرگەن. سول تىلەك جاس جازۋشىعا اقجولتاي جاقسى باعىت بولعانىن ءومىر دالەلدەدى. سايىننىڭ «اۋىل وتى» دەپ اتالاتىن تۇڭعىش كىتابى ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ دا كوكىرەگىنە جۇلدىز بولىپ قونعان, ءنار, قۋات بەرگەن جىلۋى مول ءساتتى ەڭبەك بولدى. بۇدان كەيىن جازۋشى قالامىن سۋىتپاي, جەمىستى ەڭبەك ەتە وتىرىپ «جابايى الما», «جۋسان ءيىسى», «كامەن-توعاي», «ۇلتۋعان» دەگەن كىتاپتارىن جاريالادى. سوڭعى تۋىندىلارى «دوس ىزدەپ ءجۇرمىن», «قالىڭ قار» دەپ اتالادى. ساكەڭنىڭ شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ وقيعالارى مەن سيۋجەتتەرى قىسقا بولىپ كەلگەنىمەن, كەيىپكەر وبرازدارى تولىق اشىلىپ, وقىرمانىن قىزىقتىرا باۋراۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جازۋشى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ تولىققاندى وبرازىن كوركەم سۋرەتتەگەن زەرگەرلىك ورنەك ونى قازاق اۋىلىنىڭ كوركەم پولوتنوسىن جاساۋ بيىگىنە كوتەردى دەپ ريزاشىلىقپەن ايتا الامىز. ءسوز ورايى كەلگەندە, بىردە مەن جازۋشىنىڭ زايىبى ءماريا اپكەمىزدەن: «ساكەڭ سىن ماتەريال جازعان با؟» دەپ سۇراعان ەدىم. «ول جاعى ماعان بەلگىسىز. سايىن كىسى بالاسىنا «سەن» دەپ قاتتى ءسوز ايتىپ كورمەگەن جان عوي, – دەدى. مەن تالعار قالاسىنىڭ ماڭىنداعى «سولدات سايى» دەگەن جەردە تۋىپ- ءوستىم. تالعارداعى مەديتسينا ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ, تالدىقورعانعا جولداما بەرگەن ەدى. وندا بارعان بويدا مەنى وبلىس باسشىلارى قاپال اۋىلىنا جىبەردى. وندا سايىن اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەكەۋمىز سوندا تانىسىپ, جەكە وتاۋ تىكتىك. كەيىن سايىن قاراتال اۋداندىق گازەتىنە اۋىستى دا, ءبىز ۇشتوبە قالاسىنا كوشىپ كەلدىك. بۇل استە ۇمىتا المايتىن, قىزىق-شىجىعى كوپ جىلدار ەدى. ەش ۇمىتۋعا بولمايدى ونى. سول كەزدە جۋرناليستەر ەلدى اتپەن ارالايتىن ەدى. سايىن ەل ارالاپ كەلە جاتىپ, ءبىر جىگىتتەن قازاق سالتىنا كەلمەيتىن وعاش وقيعا – شال كىسىنىڭ ءوز كەمپىرىن كوكالا قويداي ەتىپ ساباعانىن, ات باۋىرىنا العانىن ەستيدى. بۇعان قاتتى نامىستانعان سايىن, الگى وقيعانىڭ ىزىمەن لاقاپ ات قويىپ گازەتكە شاعىن فەلەتون جازادى. الگىنى وقىعان قاريا رەداكتسياعا اتپەن شاۋىپ كەلەدى دە: «مەنى جازعان جىگىت قايدا؟» دەپ ايباتتانىپ, دىگەرلەيدى. جىگىتتەر: «اقساقال قويىڭىز. ول بوتەن ادام, مۇندا جوق» دەسە دە كونبەيدى. «كەمپىرىن ۇرعان شال مەنمىن. دەمەك, مەنى جۇرت الدىندا اشكەرەلەپ وتىر», دەپ دىگەرلەيدى. جىگىتتەر ونى ازەر جولعا سالادى.
وسى اڭگىمەنى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرىپ ساكەڭ: «وي, شىركىن, ءسوزدىڭ قۇدىرەتى-اي!» دەپ باسىن شايقاپ ك ۇلىپ وتىراتىن ەدى. ءيا, ءسوزدىڭ كيەسى بار. سايىن اعا وسى كيەنى اردىڭ ءىسى دەپ ءادىل, زور جاۋاپكەرشىلىكپەن تۇسىنگەن قايراتكەر جازۋشى-تىن.
بۇل ءۇردىس قالام ۇستاعان ءاربىر ازاماتقا, بارشامىزعا ۇلگى بولسا دەيمىن. ويتكەنى, كوركەمسوز حالىق مۇراسى. وسى ازاماتتىق پارىزىن ادال اتقارعان سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ اڭگىمەلەرى ءوزى ۇدايى ۇيرەنگەن ۇلى ۇستازدارىنىڭ اڭگىمەلەرىنە ەش ۇقسامايدى. ءتىپتى زامانى مەن ءومىر سۇرگەن كەزەڭى ءبىر بولا تۇرسا دا, سايىن اڭگىمەلەرىن ءوز قالامداستارىنىڭ تۋىندىلارىنا ۇقساتا المايمىز. بۇل جازۋشىنىڭ وزگەشە قولتاڭباسى مەن ورنەكتەرى بىرەگەي تۇلعا ەكەنىن ايعاقتايتىن بيىك ولشەم. كيەلى ءسوزدىڭ ۇلگىسى بۇل! وسىنداي قالامگەردى ۇمىتپايىق. مەرەيتويىنا ەرتە ازىرلىك جاسايىق.
تولەن قاۋپىنباي ۇلى, جازۋشى, جامبىل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.