تومەن ينفلياتسيا كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇدەمەلى دامۋى ءۇشىن نەگىزگى تالاپ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى 2020 جىلعا قاراي 4%-دان تومەن دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان ساياساتتى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزبەكشى, دەپ حابارلادى قازاقستان ۇلتتىق بانكى زەرتتەۋلەر جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ۆيتالي تۋتۋشكين بەرگەن سۇحباتىندا.
– ۆيتالي الەكسەەۆيچ, قازاقستان ۇكىمەتى 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان ناقتىلانعان بيۋدجەتتەگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بولجامىن ۇلعايتۋ جاعىنا قاراي تۇزەتتى. مۇنى جاعىمسىز ستسەناريلەردەن جاعىمدى ستسەناريلەرگە ءوتۋىمىز دەپ ساناۋعا بولا ما؟
– اقشا-كرەديت ساياساتىن ازىرلەۋ جانە ماكروەكونوميكالىق اينىمالىلاردىڭ بولجامدارىن جاساۋ كەزىندە ۇلتتىق بانك ەكونوميكانىڭ مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇرلى بولعان جاعدايداعى دامۋ ستسەناريلەرىن ەسكەرەدى. راسىندا دا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بولجامى جانە 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شەڭبەرىندە ستسەناريلىك نۇسقالار مۇناي باعاسىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى بولۋى جاعىنا قاراي ۇلعايتىلعان بولاتىن جانە ول ءبىر باررەل ءۇشىن 45–50–55 اقش دوللارىن قۇرايدى, ال الدىڭعى بولجامدار بولسا, ءبىر باررەل ءۇشىن 30–35–40 اقش دوللارى ستسەناريلەرى بويىنشا ەسەپتەلگەن بولاتىن. تيىسىنشە, الدىڭعى بولجامدارمەن سالىستىرعاندا, ەكونوميكا ءوسىپ قانا قويماي, باسقا بارلىق ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ءىس جۇزىندە وزگەرەدى دەپ كۇتىلەدى. ستسەناريلىك نۇسقالاردىڭ وزگەرۋى وبەكتيۆتى, پايدالانىلاتىن العىشارتتار اعىمداعى جاي-كۇيدى دە, بولاشاققا بەرىلگەن باعانى دا كورسەتۋگە ءتيىس. ونى وزگە ماكروەكونوميكالىق جاعدايلاردا باستاپقى ازىرلەنگەن ستسەناريلەرگە سۇيەنەتىندەي وتە جاعىمدى, نە پەسسيميستىك دەپ پايىمداۋعا بولمايدى. ۇلتتىق بانك بىرقاتار نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا مەنشىكتى بولجامدارىن, نەگىزىنەن, قولايلىراق جاعىنا قاراي قايتا قارادى. ال ينفلياتسيا بويىنشا نىسانالى باعدارلار بۇرىنعىسىنشا قالدى: 2017 جىلى – 6-8%, 2018 جىلى – 5-7%, 2020 جىلعا قاراي ونى 4%-عا دەيىن باياۋلاۋمەن 2019 جىلى – 4-6%.
– 2017 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە نەگىزىنەن قانداي فاكتورلار اسەر ەتەتىن بولادى؟ ينفلياتسيا دەڭگەيى بولجامدى 6-8%-دىق ءدالىز دەڭگەيىنەن شىعىپ كەتەتىن سىرتقى كۇيزەلىستەردىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن بە؟
– 2017 جىلعى قاڭتاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك بۇعان دەيىن بولجاعانداي, نىسانالى ءدالىز شەگىنە كىرىپ, جىلدىق كورسەتكىش بويىنشا 7,9% بولدى. قاڭتاردا ينفلياتسيا قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ جىلدىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ 9%-عا دەيىن, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ 9,2%-عا دەيىن, اقىلى قىزمەتتەردىڭ 5,3%-عا دەيىن تومەندەۋى جالعاستى.
اعىمداعى جىلى ينفلياتسيا قارقىنىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورلار قاتارىنا ىشكى تۇتىنۋدى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ونىڭ ءوسۋى, مەملەكەتتىڭ بيۋدجەت ساياساتى, كىرىستەر سەرپىنى جانە تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىك, سونداي-اق, حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋى جاتادى. ۇلتتىق بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ايتارلىقتاي سىرتقى جانە ىشكى كۇيزەلىستەر بولماعان جانە تاۋار مەن ۆاليۋتا نارىقتارىندا اعىمداعى جاعدايلار ساقتالعان جاعدايدا جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيى بۇكىل 2017 جىل بويى ورنىقتى تۇردە 6-8%-دىق نىسانالى ءدالىز شەگىندە بولادى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىندا ينفلياتسيا بويىنشا كۇتۋلەرىمىز مۇناي باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 50 دوللار بولاتىن ستسەناري جاعدايىندا 6,5-7,0% جانە مۇناي باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 40 دوللار بولاتىن ستسەناري جاعدايىندا 7,5-8,0% دەڭگەيىندە قالىپتاسادى. مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى ينفلياتسيانىڭ نىسانالى دالىزدەن شىعۋى ءۇشىن ايتارلىقتاي تاۋەكەل بولىپ تابىلادى, الايدا وپەك-كە كىرەتىن ەلدەردىڭ دە, ونىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلمايتىن ەلدەردىڭ دە مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىمىنە بايلانىستى احۋال ايتارلىقتاي وزگەرەدى دەپ كۇتىلمەيدى. تۇتاستاي العاندا, حالىقارالىق ۇيىمدار دا مۇناي باعاسى 2017 جىلى الدىڭعى جىلعى دەڭگەيدەن تومەن بولمايدى دەپ بولجاپ وتىر.
تومەن ينفلياتسيا كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇدەمەلى دامۋى ءۇشىن نەگىزگى جاعداي بولىپ تابىلادى. تومەن ينفلياتسيا ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەردى قۇنسىزداندىرمايدى جانە ەكونوميكالىق شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە, مىسالى, بيزنەس-جوسپارلاۋ كەزىندە نەمەسە جيناق اقشانى قالىپتاستىرۋ كەزىندە نەعۇرلىم سەنىمدى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءىس جۇزىندە, ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى جانە, ەڭ ماڭىزدىسى, ونىڭ قازاقستان جاعدايىندا تۇراقتانۋى ايتارلىقتاي كۇردەلى مىندەت بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ينفلياتسيانى قىسقا مەرزىمدە كۇرت شەكتەۋ جونىندە قاتاڭ شارالار قابىلداۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى جاعىمسىز سالدارلارعا سوقتىرا وتىرىپ, ەكونوميكاعا جاعىمسىز اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. سوندىقتان دا ينفلياتسيا ءبىرتىندەپ تومەندەۋى قاجەت, ونىڭ جىلىنا 3-4%-عا دەيىن باياۋلاۋى ۇلتتىق بانكتىڭ, ۇكىمەتتىڭ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جانە ۇيلەستىرىلگەن كۇش-جىگەرىمەن عانا قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن.
– قازاقستان ينفلياتسيانىڭ قانداي ۇلەسىن سىرتتان يمپورتتاپ وتىر؟
– تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ قۇرىلىمىنا كىرەتىن تاۋارلاردىڭ ءتۇرلى ساناتىندا يمپورت ۇلەسى ءارتۇرلى. ماسەلەن, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىعىندا قازاقستاندا شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ (ەت, ءسۇت, نان-توقاش, ۇن ونىمدەرى) ۇلەس سالماعى ايتارلىقتاي. ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار نارىعى, كوبىنە, باسقا ەلدەردەن اكەلۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ماسەلەن, 2015 جىلى يمپورتتىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇتىنۋداعى ۇلەسى 21,6%-دى, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلاردى تۇتىنۋداعى ۇلەسى 64,4%-دى قۇرادى, تاۋارلاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا 100%-عا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
كوبىنە وتاندىق تاۋارلاردىڭ باعاسى ىشكى فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن, يمپورتتالاتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ سەرپىنى تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ اۋىتقۋى ەسەبىنەن قالىپتاستى. يمپورتتالاتىن ينفلياتسيانىڭ تۇتىنۋشىلىق باعالار يندەكسىنە قوسقان ۇلەسى كەلىسىمشارتتىق باعالاردىڭ تومەندەۋى, قىمبات تۇتىنۋشىلىق جانە ينۆەستيتسيالىق تاۋارلاردى ارزانىراق ۇقساس تاۋارلارعا اۋىستىرۋ, سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋى ەسەبىنەن ماردىمسىز – 0,5 پايىزدىق تارماقتان كەم.
– حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرىنە قاتىستى ۇلتتىق بانك جۇرگىزەتىن زەرتتەۋلەر جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز. سوڭعى ساۋالداما ناتيجەلەرى نەنى كورسەتىپ وتىر؟
– قازاقستاندا 2016 جىلعى قاڭتاردان بەرى ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردى ولشەۋگە باعىتتالعان ساۋالداما جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ءناتيجەلەرى تالدانادى, ساندىق ءمانى شىعارىلادى جانە ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بولجامىن ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى. ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمى شەڭبەرىندە حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرىن باعالاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دۇرىس كوممۋنيكاتسيالىق ساياساتتى قۇرۋ, بولجامداردى ناقتىراق جاساۋ جانە اقشا-كرەديت ساياساتى بويىنشا دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقتىڭ ينفلياتسيانى قابىلداۋى جايىندا اقپارات الۋىندا بولىپ تابىلادى. حالىقپەن ساۋالداما اي سايىن جۇرگىزىلەدى جانە الىنعان اقپارات ايدان ايعا وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق حالىق قالىپتاسقان احۋالدى ناقتىراق باعالاي باستادى. حالىقپەن قاڭتاردا جۇرگىزىلگەن سوڭعى ساۋالداما ناتيجەلەرى حالىق قابىلدايتىن جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن كورسەتىپ وتىر. حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرى دە تومەندەۋدە جانە الىنعان ساندىق باعاعا سايكەس ناقتى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن تومەن دەڭگەيدە بەلگىلەندى.
– ەلدىڭ وسى جىلعا ارنالعان ەكونوميكالىق ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارىن ۇلتتىق بانكتىڭ قازىرگى كەزدەگى باعالاۋى قانداي؟
– ءىجو بويىنشا بولجامداردى ازىرلەۋ كەزىندە ۇلتتىق بانك ەكونوميكا سالالارى دامۋىنىڭ جەدەل جانە ەسەپتىك رەسمي دەرەكتەرىن جانە سول سياقتى حالىق پەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ءجۇرگىزىلگەن ءوز ساۋالدامالار ءناتيجەلەرىن پايدالانادى. سونىمەن قاتار, بولجامداردا سىرتقى سەكتوردىڭ دامۋى بويىنشا كۇتۋلەر جانە ۇكىمەت قابىلداعان ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى داعدارىسقا قارسى قوسىمشا شارالار پايدالانىلادى. وسى فاكتورلاردىڭ بىرلەسىپ ىقپال ەتۋى اياسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا, قازاقستاندا ءىجو-ءنىڭ 2017 جىلعى ءوسۋى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 40 دوللار بولعان كەزدە 1,5-2%-دى جانە مۇنايدىڭ باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 50 دوللار بولعان كەزدە 2-2,2%-دى قۇرايدى.
ناقتى ەكسپورتتىڭ ءوسۋى ءىجو قارقىنىنا وڭ ۇلەس قوسادى, بۇل ەنەرگيا رەسۋرستارى باعالارىنىڭ جاڭا, نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدە تۇراقتانۋىنا, سىرتقى سۇرانىستىڭ قالپىنا كەلۋىنە جانە مۇناي ءوندىرۋ, ونىڭ ىشىندە قاشاعان كەن ورنىندا ءوندىرۋدىڭ وسۋىمەن بايلانىستى. حالىقتىڭ جانە كاسىپورىنداردىڭ جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەلۋىنە, ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتانۋىنا جانە بولجامدالۋىنىڭ ارتۋىنا, ينفلياتسيا مەن ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردىڭ, سونداي-اق, دوللارلانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ىشكى تۇتىنۋدىڭ قالىپتى تۇردە قالپىنا كەلۋى كۇتىلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ ينۆەستيتسيالاردىڭ وسۋىنە جانە ەكونوميكانىڭ مۇنايعا جاتپايتىن – اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭدەۋشى ونەركاسىپ, قۇرىلىس سياقتى سالالارىنىڭ دامۋىنا سەبەپشى بولادى. ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى بويىنشا بولجامدارى ناقتىلانۋى مۇمكىن, بىراق اعىمداعى ماكروەكونوميكالىق احۋالدىڭ ساقتالۋى جانە كۇيزەلىستەردىڭ بولماۋى جاعدايىندا بولجامداردا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كۇتىلمەيدى.
– وسى جىلى قازاقستاندا بولعان حۆق ميسسياسى ساپارىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا قورىتىندى مالىمدەمەسىندە ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋدەگى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى, الايدا رەتتەۋشىنىڭ الدىندا كەيبىر «سىن-قاتەرلەردىڭ» قالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, اڭگىمە قانداي سىن-قاتەرلەر تۋرالى بولىپ وتىر؟
– جالپى العاندا, حۆق ساراپشىلارى ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان اقشا-كرەديت ساياساتىنا ونىڭ تيىمدىلىگىن اتاپ وتە وتىرىپ, وڭ باعا بەردى. ولار سونداي-اق, ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ قاعيداتتارىن نەگىزگە الۋدى جانە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى نەگىزگى ماقساتتى ۇستانۋدى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ولار بىرقاتار سىن-قاتەرلەردى اتاپ ءوتتى, مىسالى, بانك سەكتورىنداعى ارتىق قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىك, كىرىستىلىك قيسىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ, وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى رەجىمىن نەگىزگە الۋ, ۇلتتىق بانكتىڭ تالدامالىق الەۋەتىن ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىلىگى, قابىلداناتىن شارالار مەن قارجى نارىعىنداعى احۋالدى بەلسەندى تۇردە اقپاراتتىق جاريا ەتۋ. وسى مىندەتتەر سونداي-اق, ءبىزدىڭ 2016 جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانىپ, جاريالانعان «اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ 2017 جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارى» اتتى قۇجاتىمىزدا ءبىرىنشى كەزەكتەگىلەر رەتىندە قارالادى. بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوڭعى جىلدارداعى كۇردەلى ماكروەكونوميكالىق احۋال بانك سەكتورىنا اسەر ەتپەي قالمادى. قورلاندىرۋ قىسقارعان جانە ونىڭ قۇنى ۇلعايعان, تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس تومەندەگەن جانە رەنتابەلدى جوبالاردىڭ تاپشىلىعى بولعان جاعدايدا بانكتىك بيزنەستىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن كرەديتتەۋ پروتسەسىندەگى تيىمدىلىگى از بولدى. سونداي-اق, بانك سەكتورىنىڭ جۇيەلىك پروبلەمالارى دا بار, ولاردى شەشپەي بانكتەردىڭ ەكونوميكانى تولىققاندى كرەديتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءمۇمكىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ قارجى سەكتورىن «قايتا جاڭعىرتۋ» قاجەت. بۇل باعىتتى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايقىندادى جانە ءبىز بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ جونىندەگى شارالاردىڭ باعىتتارىنداعى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بانكتىڭ ءتيىستى مانداتىن كۇشەيتۋ, اۋديتورلار مەن باعالاۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋ ارقىلى ءتيىستى جۇمىستى باستادىق.
– ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ اراسىندا ونىڭ «جاي-كۇيىن» باعالاۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە ساۋالداما جۇرگىزەتىنى بەلگىلى. بيزنەس 2017 جىلدان نە كۇتەدى؟
– 2000 جىلدان باستاپ ۇلتتىق بانك توقسان سايىن اۋماقتىق فيليالدار ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ىسكەرلىك احۋالدى زەرتتەۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزەدى. 2017 جىلعى قاڭتاردا 2016 جىلعى 4-توقساننىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى احۋالدى باعالاۋ ماقساتىندا كەزەكتى ساۋالداما جۇرگىزىلدى. وعان 2836 كاسىپورىن قاتىستى, ونىڭ ىشىندە 1504 ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن بولدى. مونيتورينگ ناتيجەلەرى ەكونوميكانىڭ ءوسۋدىڭ قالپىنا كەلۋ فازاسىنا وتكەنىن راستايدى. 2016 جىلعى 4-توقساندا كاسىپورىنداردىڭ ىسكەرلىك جانە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگى ءوستى. بۇل ينۆەستيتسيالاردى قارجىلاندىراتىن كاسىپورىندار ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار ءجۇردى. كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ وسى ماقساتتار ءۇشىن ءداستۇرلى تۇردە ءوز قاراجاتىن پايدالاناتىنىنا قاراماستان, بانكتەردىڭ كرەديتتەرىنىڭ ينۆەستيتسيالاردى قارجىلاندىرۋداعى ۇلەسىنىڭ ءوسۋى دە بايقالىپ وتىر. زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ اراسىنان دايىن ونىمگە سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى تەرىس اسەر ەتۋلەردىڭ السىرەگەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. وسى السىرەۋدىڭ سەبەبى, ەكونوميكالىق اگەنتتەردىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بەيىمدەلۋى بولدى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ رەنتابەلدىلىك كورسەتكىشتەرى تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندەگى تۇسىمدىلىكتىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن جاقساردى. رەنتابەلدىلىگى جوعارى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى ءىس جۇزىندە وزگەرگەن جوق, بىراق ساتۋ رەنتابەلدىلىگى ورتا كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى ءوستى. كاسىپورىندارعا جۇرگىزىلگەن ساۋالداما دەرەكتەرىنە سايكەس تەڭگەنىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنا قاتىستى ايىرباستاۋ باعامى وزگەرۋىنىڭ كاسىپورىنداردىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنە تەرىس اسەر ەتۋىنىڭ تومەندەۋ ءۇردىسى جالعاسىپ وتىر. جاعدايدىڭ جاقسارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتانۋى جانە ناقتى ەكونوميكا سۋبەكتىلەرىنىڭ تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىنىڭ رەجىمىنە بىرتىندەپ بەيىمدەلۋى بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق, بىرقاتار ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ەسكەرىلە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى كاسىپورىندارعا جۇرگىزىلگەن كونيۋنكتۋرالىق ساۋالدامالار نەگىزىندە ۇلتتىق بانك ۇدەمەلى كومپوزيتتىك ينديكاتوردى (ۇكي) ەسەپتەيدى. وسى يندەكس بيزنەس تالاپتاردىڭ وزگەرۋ ينديكاتورى جانە ەكونوميكانىڭ اعىمداعى جاي-كۇيىن, ەكونوميكالىق بيزنەس-تسيكلدىڭ اعىمداعى فازاسىن تالداۋ جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى قارقىنىن بولجاۋدىڭ پايدالى قۇرالى بولىپ تابىلادى. 2016 جىلعى 4-توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كاسىپورىندارعا جۇرگىزىلگەن ساۋالدامالار ناتيجەلەرى بويىنشا ۇكي وتكەن توقسانمەن سالىستىرعاندا 0,2 تارماققا ۇلعايا وتىرىپ, 100,6 تارماقتى قۇرادى. 100 تارماققا تەڭ ءمان ۇزاق مەرزىمدى ۇردىسكە – ۇزاق مەرزىمدى تەپە-تەڭ دەڭگەيگە سايكەس كەلەدى, ودان اسىپ كەتۋ ۇردىستەن وڭ اۋىتقۋدى, تومەندەۋى تەرىس اۋىتقۋدى كورسەتەدى. ۇكي ءمانىنىڭ ءۇش توقسان قاتارىنان (2016 جىلعى ەكىنشى توقسان – ءتورتىنشى توقسان ارالىعى) بارىنشا ۇزاق مەرزىمدى ءۇردىستىڭ ءوسۋى ايماعىندا بولعانى, ەكونوميكالىق تسيكلدىڭ ءوسۋ فازاسىنا ءوتۋىن كورسەتەدى جانە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەنىن جانە ەكونوميكاداعى احۋالدىڭ جاقسارعانىن راستايدى.
جالپى العاندا, 2017 جىلى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جاقسارۋى, حالىق پەن نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىنە بايلانىستى ىشكى تۇتىنۋ بىرتىندەپ قالپىنا كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەكونوميكالىق دامۋعا وڭ ۇلەس قوسۋ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ىنتالاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.