بىلتىرعى 2016 جىل اسا كۇردەلى, اۋىرتپالىعى كوپ, ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە اۋىر جىل بولعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
الەمدە بولجامى قيىن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ءدىني, ساياسي اۋماقتىق قارسى تۇرۋلار, نارىقتار جىكتەلۋى مەن قارجى نارىقتارىنداعى رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمسىزدىگى سياقتى جاھاندىق قايشىلىقتاردى باستان كەشىردىك. ونىڭ ۇستىنە كوپتەن قوردالانىپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىنداعى ۇستانىمى دا ءوزى جايلى «داۋىس كوتەرىپ» تۇراقتىلىققا كەرى ىقپالىن جاسادى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ مەڭزەپ وتىرعانىمىز ەكسپورتقا شيكىزات ساتۋعا ءۇيىر بولىپ, ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسى ءسوز جۇزىندە قالىپ ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ شيكىزاتقا تاۋەلدى سيپاتىنىڭ ساقتالۋى ەدى.
چەحوۆ ايتقانداي, «ەگەر I اكتىدە ساحنادا مىلتىق ءىلۋلى تۇرسا, III اكتىگە قاراي اتىلۋعا ءتيىستى», ال الەم ەكونوميستەرىنىڭ «شيكىزات لاعنەتى» دەگەن ءسوزى تاعى بار, ايتەۋىر, «مىڭ اسقانعا ءبىر توسقان» دەمەكشى, 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا الەمدىك مۇناي باعاسى 27 اقش دوللارىنا دەيىن قۇلدىرادى. ول از بولعانداي, تەمىر پروكاتى, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدار, ت.ب. شيكىزاتتاردىڭ الەمدىك باعالارى 30%-عا دەيىن ارزانداپ كەتتى. مۇنداي جاعداي شيكىزات ەكسپورتىنا ارقا سۇيەپ كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنا قاۋىپ-قاتەر تۋدىرعانى تۇسىنىكتى جايت.
وسىدان كەلىپ 2016 جىلى قازاقستانعا 5 قاتەرلى جاعدايدىڭ بولۋ قاۋپى تۋىندادى.
بىرىنشىدەن, بۇل رەتسەسسيا قاۋپى بولاتىن. جاي سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋ قاۋپى. مىسالى, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى 3,2%-دى قۇراپ, رەتسەسسيانى باستان كەشىردى. رەتسەسسيانىڭ ءبىر جامان جەرى ونىڭ سالدارى كوپكە دەيىن ەكونوميكاعا تەجەۋىش بولىپ, سالاارالىق تەڭگەرىمدى بۇزىپ, اراسالماققا نۇقسان كەلتىرەدى. ۇكىمەت 2016 جىلعا 2,1% ەكونوميكالىق ءوسۋ كورسەتكىشىن جوبالاعان كەزدە سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ وسىنشا ۋشىعارىن بولجاي العان جوق ەدى. سوندىقتان ەندىگى ماسەلە, ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەۋ بولاتىن. قازاقستان حالقىنىڭ ىجداعاتتى ەڭبەگى مەن شىدامدىلىعىنىڭ ارقاسىندا 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا +1% كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلىپ, رەتسەسسياعا جول بەرىلگەن جوق. بۇل ءسوزسىز, ۇلكەن جەتىستىك.
ەكىنشىدەن, ينفلياتسيا قاۋپى ەدى. ينفلياتسيا – قىمباتشىلىق پەن تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن السىرەتىپ, تۇتىنۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, الەۋمەتتىك نارازىلىق پەن تولقۋلار تۋدىرۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جىلدىق ينفلياتسيا 13,6% بولعان ەدى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە 2016 جىلعى ينفلياتسيانى 6-8% ارالىعىنان اسىرماۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇل تاپسىرما دا نەگىزىنەن ورىندالدى دەۋگە بولادى. جاپپاي قىمباتشىلىققا جول بەرىلگەن جوق.
ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق قورداعى رەزەرۆتەردى جۇمساپ, تاۋىسۋ جانە ونىڭ سالدارىنان قارجى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋ قاۋپى ەدى. ۇلتتىق قورىمىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ نەسىبەسى جانە ەكونوميكامىزدىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگى قاۋىپسىزدىك كەپىلى. ەندەشە, ەرتەڭىن ويلاعان مەملەكەت ۇلتتىق قوردى مەيلىنشە قورعاپ, ۇنەمدەپ, تەك جىلدىق ءوسىمىنىڭ عانا بەلگىلى ءبىر مولشەرىن مىسقالداپ جۇمساپ, ونى ۇستەمەلەپ وسىرۋگە مىندەتتى. سونىمەن, 2016 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 90,9 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ, جىل باسىنان كەيىنگى كەزەڭدە بار بولعانى 0,6%-عا كەمىدى, ال ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جىل باسىنان 7%-عا ءوسىپ, 29,8 ملرد اقش دوللارىنا تەڭەلدى.
تورتىنشىدەن, جاپپاي جۇمىسسىزدىق قاۋپى بولاتىن. ەكونوميكا عىلىمىندا تابيعي جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ەڭبەككە جارامدى بەلسەندى حالىقتىڭ 5-6% دەڭگەيىندە بولسا, تۇرعىنداردى تولىق ەڭبەكپەن قامتۋ ورىن الدى دەپ ەسەپتەلەدى. جۇمىسسىزدار سانى اتالعان كورسەتكىشتەن اسقان سايىن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق كۇشەيىپ, ۇكىمەتتىڭ ورنىندا قالۋىنا قاۋىپ تونەرى ءسوزسىز. سوندىقتان 2016 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جالعاستىرىلىپ, تەك وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا 175 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىن تاپتى.
بەسىنشىدەن, ينۆەستيتسيالىق توقىراۋ قاۋپى, ياعني كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىناتىن قارجىنىڭ ازايۋ قاۋپى. مۇنداي جاعدايدا جاڭا كاسىپورىن اشىلۋى دا, بۇرىنعى كاسىپورىنداردىڭ جەمىستى ارەكەتى دە قارجى تۇزاعىنا ىلىگىپ, ەكونوميكا ۇزاق مەرزىمدى توقىراۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بۇل قاۋىپتەن دە ەلىمىز امان-ەسەن شىعا الدى.
ءسويتىپ, وتكەن 2016 جىلى قازاقستان سىرتقى قاتەردەن ارىلىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ باعىت-باعدارىن ساقتاپ, «2050» ستراتەگياسىنا ساي العا باسۋىن جالعاستىرا الدى. ەسكى جىل ەسكەرىپ, قازاقستان جاڭا جاھاندىق الەم احۋالىنا تولىق بەيىمدەلگەنىن جىل قورىتىندىسى ارقىلى دالەلدەپ شىقتى.
جانگەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا
عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى