كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر قوعام دامۋىمەن ۇندەسەدى
كونستيتۋتسيالىق رەفورما – بۇل مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى ساقتاي وتىرىپ, ەڭ الدىمەن دەموكراتيانى ودان ءارى نىعايتۋ, حالىقتىق بيلىك نەگىزىن كۇشەيتۋ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءماجىلىس توراعاسى كۇن تارتىبىنە سايكەس نەگىزگى بايانداما جاساۋ ءۇشىن مىنبەردى بىرلەسكەن كوميسسيانىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان ابدىروۆكە ۇسىندى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى» ءجونىندە ەكiنشi وقىلىمدا بايانداعان ن.ءابدىروۆ اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىندە, ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ, بارلىق ۇسىنىستار بىرلەسكەن كوميسسياعا بەرىلگەندىگىن ايتتى. پارلامەنتتىڭ بۇگىنگى وتىرىسى سيپاتى جاعىنان – تاريحي, مازمۇنى جاعىنان – تاعدىرلى. ءبىز قازاقستاندىق قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسى دامۋىنىڭ جاڭا باعىتىنىڭ جوباسىن قاراۋدامىز. سونىمەن بىرگە, قازاقستان دامۋىنىڭ وسىعان دەيىن ءجۇرىپ وتكەن جولىن اياقتاپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنىڭ تاعى ءبىر بەتىن اۋداردىق. ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاپقان, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا باستاعان تاريحقا قادام جاسادىق. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ وسى شەشىمدى العاش رەت جاريا ەتكەن كەزدە, ءسوزىن «زاماننىڭ ديدارى وزگەردى, ءبىز دە وزگەرۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن دە جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. مەن ەلدىڭ مۇددەسى مەن زاماننىڭ تالابىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ وسىنداي بايلام جاسادىم», دەپ باستاعان بولاتىن. سونداي-اق, بۇل ەلباسى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىنا, جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقالى تۇرعانىن كورسەتەدى. ءويتكەنى, وركەنيەت كوشىنەن قالماي, ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرۋ – زامان تالابى, دەدى ن.ءابدىروۆ. ودان كەيىنگى ءسوزىن ول ەلباسى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – اتقارۋشى بيلىك تارماعىن نەعۇرلىم ءتيىمدى, جاۋاپتى ءارى جەدەل ەتۋ جانە انىق پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەن پرەزيدەنتتىك بيلىك ۆەرتيكالىن ساقتاي وتىرىپ, پارلامەنتتىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ بولىپ تابىلاتىندىعىمەن ساباقتادى. سوندىقتان دا, ۇسىنىلعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تاريحي دامۋ قيسىنىنا ساي كەلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وتكەن كەزەڭنىڭ ەڭ ماڭىزدى ساتىلارىنىڭ ءبىرى – 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بولىپ وتىر. ول حالىقتىق ەگەمەندىك ارقىلى كورىنىس تاباتىن دەموكراتيزم, يدەولوگيالىق جانە ساياسي ءالۋانتۇرلىلىك, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى مويىنداۋ مەن ونى قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىقتىق مەملەكەتتى بەكىتۋ سياقتى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن بەكىتىپ بەردى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيامىز قابىلدانعالى 22 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىتتا ەلىمىز ءوز دامۋىندا وراسان زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعىت بويىنشا ورنىقتى ءارى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىلگەرىلەۋ ارقاسىندا قازاقستان قازىر 1995 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم باسقا ەلگە اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز ەۋرازيا كەڭىستىگىندە مۇلدەم جاڭا لايىقتى مارتەبەسى مەن وراسان زور پەرسپەكتيۆاسى بار قۋاتتى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. جانە دە وسى كەزەڭدە الەمنىڭ بارىنشا دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ – نەگىزگى ماقسات, دەدى ن.ءابدىروۆ. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما بارىنشا دەر كەزىندە قولعا الىنعانىن ءارى اسا قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىرعانىن جانە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىزدە بارلىق قاجەتتى رەسۋرستىق الەۋەت جەتكىلىكتى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتكەن بايانداماشى, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان زاڭ جوباسى كونستيتۋتسيانىڭ 19 بابىنا 26 تۇزەتۋ ەنگىزۋدى كوزدەيتىنىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, بايانداماشى زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قاراۋ شەڭبەرىندە بۇكىل كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمانى تۋرالى تۇتاس كوزقاراستىڭ بولعانى ماڭىزدى دەي كەلە, الدىمەن دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرىنشى وقىلىمدا تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا قولداعان تۇزەتۋلەرىنە قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى.باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتاتىن تەڭگەرىمدى شەشىم
بىرلەسكەن كوميسسيا توراعاسى ءمالىم ەتكەن تۇزەتۋلەردىڭ باسىم بولىگى پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرىن قوزعايدى. سوندىقتان دا بۇل تۇزەتۋلەر ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنتتىڭ قورعانىس قابىلەتتىلىگى, ىشكى ساياسات, مەملەكەتتىك باسقارۋ, كونستيتۋتسيانى قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسى مەن ولاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قۇزىرەتىن ساقتاۋ دۇرىس قادام بولعانى كۇمانسىز. پارلامەنتتىڭ زاڭ شىعارۋ بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىنى تۋرالى نورما بەكىتىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى زاڭمەن بەلگىلەنگەن وكىلەتتىكتەرىنىڭ باسىم بولىگىن ۇكىمەتكە بەرۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە تەڭگەرىمدى ەتۋ مىندەتىن شەشەدى. ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا پارمەندى تەتىگى پايدا بولدى, دەدى ن.ءابدىروۆ. مەملەكەت كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى قابىلداي وتىرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق, ەڭ الدىمەن, كونستيتۋتسيالىق تەتىكتەرىن بەلگىلەيدى. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى وسىلاردى قورعاۋ مۇددەسىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە قولدانىستاعى جانە قابىلدانعان زاڭداردىڭ, سونداي-اق وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن جۇگىنە الادى. وسىنداي كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ جاڭا باعىتى زاڭدار مەن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ساپاسىنا جاقسى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ال بۇل بولسا, قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ودان ءارى نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى, دەگەن كوميسسيا توراعاسى اتالعان تۇزەتۋلەردى ارقاۋ ەتكەن التى باپقا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. ءبىرىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردە مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ مىزعىماستىعى, سونداي-اق نەگىزگى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى قورىتىندىسىنىڭ مىندەتتى تۇردە بولۋى بەكىتىلەدى. باستى قۇندىلىعىمىز – مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەرىكتىگىنە كەپىلدىكتەر كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىندا ءبىرتۇتاستىقپەن, رەسپۋبليكانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمەن جانە باسقارۋ نىسانىمەن قاتار, ەشبىر جاعدايدا, ءتىپتى, نەگىزگى زاڭدى قايتا قاراۋ ارقىلى دا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ وزگەرمەيتىندىگى تىكەلەي بەلگىلەنگەن. بۇل تۇزەتۋ وتە ءادىل, ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭىمەن بەكىتىلگەن. وسى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ولاردىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەستىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندىسى بولعان جاعدايدا عانا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا شىعارىلۋى مۇمكىن دەپ بەلگىلەنگەن. وسى ماسەلە بويىنشا ءوتىنىش جاساۋ سۋبەكتىسى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىن ايقىنداۋ ۇسىنىلادى. ەكىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 49-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس, پارلامەنت – زاڭ شىعارۋ فۋنكتسيالارىن عانا ەمەس, كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابى نەگىزىندە زاڭ شىعارۋ بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى وكىلدى ورگانى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا نەگىزگى زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس, حالىق پەن مەملەكەتتىڭ اتىنان بيلىك جۇرگىزۋ قۇقىعى پرەزيدەنتكە, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرى شەگىندە رەسپۋبليكا پارلامەنتىنە تيەسىلى. زاڭ شىعارۋ بيلىگى – ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىق سۋبەكتىلىگىنە قاتىستى نەگىزگە الىناتىن قاعيداتتار مەن نورمالاردى بەلگىلەيتىن جانە كونستيتۋتسيانىڭ 61-بابىنىڭ 3-تارماعىندا اتالعان باسقا دا قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭداردى ازىرلەۋمەن, قاراۋمەن جانە قابىلداۋمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك بيلىك تارماعى. بۇل تۇزەتۋ دە تولىعىمەن قيسىندى. ويتكەنى, 64, 75 جانە 76-باپتاردا ەلىمىزدە اتقارۋشىلىق بيلىكتى – ۇكىمەت, ال سوت بيلىگىن – سوتتار (سۋديالار) جۇزەگە اسىراتىنى تۋرالى ەرەجە ناقتى بەكىتىلگەن. اتالعان تۇزەتۋ كونستيتۋتسيانىڭ 3-بابى 4-تارماعىنىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعانى انىق, سەبەبى, وندا مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسى بيلىكتى ءۇش تارماققا ءبولۋ جانە تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن پايدالانۋ ارقىلى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ قاعيداتىنا ساي بەلگىلەنگەن. ءۇشىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 57-بابىنىڭ 6-تارماقشاسىنا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءوز قىزمەتى ماسەلەلەرى جونىندەگى ەسەپتەرىن تىڭداۋ جانە ولار زاڭداردى ورىنداماعان جاعدايدا قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ءوتىنىش جاساۋ قۇقىعى تۋرالى وتە ماڭىزدى تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. ءتورتىنشى. 61-باپتىڭ 2-تارماعىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس, پرەزيدەنت زاڭدار جوبالارىن قاراۋدىڭ باسىمدىعىن بەلگiلەۋگە قۇقىلى, بۇل ءتيىستى زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى كەزەكتەگى تارتىپپەن ەكى اي ىشىندە قابىلدانۋعا ءتيىس ەكەنىن بiلدiرەدi. بەسىنشى. 70-باپتىڭ 1-تارماعىنا ايتارلىقتاي وزگەرىس ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا. وندا ۇكىمەت جاڭادان سايلانعان ءماجىلىستىڭ الدىندا ءوز وكىلەتتىكتەرىن دوعارادى. بۇل نورما دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋمەن قاتار, ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ پارتيالىق قاعيداتىن كۇشەيتەدى. التىنشى. 44-باپقا تۇزەتۋلەر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قامتىلاتىن بارلىق ورگانداردى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەردى پرەزيدەنتتەن ۇكىمەتكە بەرۋدى كوزدەيدى. بۇل مىندەتتى ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىمەن كەلىسىپ شەشەدى. سونداي-اق, جوبادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەت جانە پرەمەر-مينيستر اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ نە قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ قۇقىعى الىپ تاستالادى. وسىلايشا, ۇكىمەت ءوز اكتىلەرىنە ءوزى تولىق جاۋاپتى بولادى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعى مۇددەسى ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە كۇشىنە ەنگەن زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ ءۇشىن ءوتىنىش جاساي الادى.قۇقىق سالاسىن جەتىلدىرۋ – زامان تالابى
كونستيتۋتسيانىڭ 79-بابى 3-تارماعىنىڭ قولدانىستاعى رەداكتسياسىندا سۋديالارعا بىلىكتىلىك تالاپتارى بەلگىلەنگەنى بەلگىلى. وسى تالاپتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا دا كورسەتىلگەن. زاڭ جوباسىندا سۋديالارعا بىلىكتىلىك تالاپتارىن تەك زاڭمەن ناقتىلاۋ ۇسىنىلادى. ال 81-باپتاعى جوعارعى سوتتىڭ سوتتار قىزمەتىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋى تۋرالى نورما جوعارعى سوت زاڭدا كوزدەلگەن جاعدايلاردا ءوزىنىڭ سوتتىلىعىنا جاتاتىن سوت ىستەرىن قارايدى دەگەن ناقتىلاۋمەن الماستىرىلادى. سونداي-اق, 83-باپتىڭ 1-تارماعىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر پروكۋراتۋرانىڭ جەكەلەگەن فۋنكتسيالارىن جيناقتاۋعا قاتىستى, سەبەبى, ولاردى پروكۋراتۋرا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن جوعارى قاداعالاۋ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرادى. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىندا جەرگىلىكتى وكىلگە جانە اتقارۋشى ورگاندارعا قاتىستى نورمالار دا قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا, 86-باپتىڭ 5-بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىر, ولارعا سايكەس ءماسليحاتتىڭ وكىلەتتىگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى پرەمەر-مينيسترمەن جانە پارلامەنت پالاتالارى توراعالارىمەن كونسۋلتاتسيالاردان كەيىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتادى. مۇنداي القالى شەشىم ونىڭ نەگىزدىلىگى مەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ءماسليحاتتاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرادى. 87-باپتىڭ 4-تارماعىندا قالالىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردى قىزمەتكە تاعايىنداۋ نەمەسە سايلاۋ, سونداي-اق, قىزمەتىنەن بوساتۋ ءتارتىبى زاڭ دەڭگەيىنە جاتقىزىلىپ وتىر. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, ول قازىرگى كەزدە پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن رەتتەلەدى, دەدى ن.ءابدىروۆ ءوزىنىڭ سوزىندە. بايانداماشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل كۇندەرى سەنات پەن ءماجىلىستىڭ بارلىق تۇراقتى كوميتەتتەرى, ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتتىق توبى ەنگىزىلگەن زاڭ جوباسىن جانە ءبىرىنشى وقىلىم بارىسىندا دەپۋتاتتاردىڭ ايتقان ۇسىنىستارىن تالقىلاعان. پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن كوميسسياسى 4 جانە 5 ناۋرىز كۇنگى بەلسەندى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە دەپۋتاتتاردان, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىنەن, ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارىنان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ بىرقاتار نورمالارىنا بارلىعى 26 تۇزەتۋ كەلىپ ءتۇسىپ, ولاردىڭ بارلىعى بىرلەسكەن كوميسسيادا جان-جاقتى قارالعان. كوميسسيا ءوز جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنىڭ قاراۋىنا ەكىنشى وقىلىمدا 10 تۇزەتۋ ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ونىڭ كوپشىلىگىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا تالقىلاۋ كەزىندە جاريا ەتكەن بولاتىن, دەگەن ن.ءابدىروۆ قابىلدانعان تۇزەتۋلەردى رەت-رەتىمەن ءتۇسىندىرىپ بەردى.قابىلدانعان تۇزەتۋلەر نە دەيدى؟
ءبىرىنشى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق تاريحى ەل پرەزيدەنتى ۇسىنعان بارلىق يدەيالار مەن قاعيداتتاردىڭ جان-جاقتى تەرەڭ ويلاستىرىلعانىن جانە زاڭدىلىعىن راستاپ وتىر, ولار ساياسي تۇراقتى جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جەتەكشى ءرولى, ونىڭ باستامالارى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. قازاقستان قوعامىنىڭ وكىلدەرى ەلباسىنىڭ مەملەكەتىمىزدى قۇرۋداعى ەرەن ەڭبەگىن باياندى ەتۋ تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەردى. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعى: «كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ تاۋەلسىزدىگىن, رەسپۋبليكانىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ونى باسقارۋ نىسانىن, سونداي-اق, تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ىرگەسىن قالاعان رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋگە بولمايدى» دەگەن رەداكتسيادا ۇسىنىلدى. ەكىنشى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتتىق توبى كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى ۇلتارالىق تاتۋلىقپەن قاتار كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق دەپ تانۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيانىڭ 39-بابىنىڭ 2-تارماعىن ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى بۇزاتىن كەز كەلگەن ارەكەت كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانىلادى دەگەن ەرەجەمەن تولىقتىرۋدى ۇسىندى. سەبەبى, كونفەسسياارالىق تاتۋلىق – قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى جانە سوندىقتان دا, ول كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق رەتىندە بەكىتىلۋى ءتيىس. ءۇشىنشى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى بەس جىل مەرزىمگە قىزمەتكە سايلاۋدى جانە ونى قىزمەتىنەن بوساتۋدى پارلامەنت سەناتىنىڭ ەرەكشە قاراۋىنا جاتقىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن كونستيتۋتسيالىق بەكىتۋ جەكە ادامنىڭ ءمارتەبەسىن, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەپىلىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان دەموكراتيالىق پروتسەستەردى دامىتۋداعى كەزەكتى ماڭىزدى قادام بولادى. سونداي-اق, ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 1-بابىندا بەكىتىلگەن ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعىن ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تانۋدى بىلدىرەدى. ءتورتىنشى. 41-باپتىڭ 2-تارماعىنا ەلدىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتار ءۇشىن جوعارى ءبىلىمنىڭ بولۋىن ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەۋگە قاتىستى وزگەرىس ەنگىزىلەدى. مۇنداي تالاپ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا قويىلاتىن قوسىمشا تالاپتاردى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن بەلگىلەيدى. بەسىنشى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, مەملەكەتتىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءىسىندەگى ماڭىزدى ستراتەگيالىق ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, 44-باپتىڭ 3-تارماقشاسىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترىن تاعايىنداۋ جونىندەگى وكىلەتتىگىن ساقتاعان ءجون دەگەن شەشىم قابىلداندى. ويتكەنى, بۇل جەردە ەل پرەزيدەنتىنىڭ جوعارعى باس قولباسشى بولىپ تابىلاتىنى, ال ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىنا ۇلتتىق ۇلاننىڭ كىرەتىنى باسىمدىققا الىنعان. التىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 3-تارماعىن مىناداي رەداكتسيادا جازۋ ۇسىنىلدى: «رەسپۋبليكا بەكىتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان باسىمدىعى بولادى. قازاقستان قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قولدانىلۋ ءتارتىبى مەن تالاپتارى رەسپۋبليكانىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالادى». جەتىنشى. كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋدى, قوعامدىق ءتارتىپتى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيانىڭ 10-بابىنىڭ 2-تارماعىندا تەرروريستىك قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن, سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرىنە وزگە دە اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن ازاماتتىقتان ايىرۋعا سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جول بەرىلەتىنىنە قاتىستى نورمانى بەكىتۋ ۇسىنىلدى. وسى رەتتە اتالعان ۇسىنىستىڭ ماڭىزدىلىعىن اشىپ ايتقان بايانداماشى «ازاماتتىقتىڭ بولماۋىن قىسقارتۋ تۋرالى» 1961 جىلعى 30 تامىزداعى بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ 8-بابىنا سايكەس, ەشبىر مەملەكەت ازاماتتىقتان ايىرۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس ەمەستىگىن جانە ول تەك قانا ءتيىستى تۇلعا ءۇشىن سوتتىڭ نەمەسە وزگە دە تاۋەلسىز مەكەمەنىڭ ىستەردى ءادىل تالقىلاۋ قۇقىعىن كوزدەيتىن زاڭعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن العا تارتتى. سوندىقتان دا, بىرلەسكەن كوميسسيا ازاماتتىقتان ايىرۋ تۋرالى ماسەلەدەگى وبەكتيۆتىلىك پەن ادىلدىك ناق سوت شەشىمىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى, دەدى ن.ءابدىروۆ. سەگىزىنشى. كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىنىڭ جاڭا 3-1-تارماعىن استانا قالاسىندا كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس ناق قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق رەجىم بەلگىلەنۋ مۇمكىندىگى تۋرالى نورمامەن تولىقتىرۋ ماقسات ەتىلەدى. ال بۇل تۇزەتۋ كونستيتۋتسيادا كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلەتىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىن بەكىتۋ ماقساتىندا ۇسىنىلىپ وتىر. بىرلەسكەن كوميسسيا كونستيتۋتسيانىڭ 74-بابىنىڭ 2-تارماعىن 44-باپتىڭ جاڭا 10-1) تارماقشاسىنىڭ نورمالارىمەن ۇيلەستىرسە, وندا پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جاساۋ وكىلەتتىگى كوزدەلگەن. وسىعان وراي, كونستيتۋتسيانىڭ 74-بابىنىڭ 2-تارماعىنداعى «نورماتيۆتىك» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ قاجەتتىگى كولدەنەڭ تارتىلدى.زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى
وسىلايشا, ءاربىر ۇسىنىس-پىكىر نازارعا الىنىپ, تالقىلانعان ماسەلەلەرگە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بارلىق تۇراقتى كوميتەتتەرى, ماجىلىستەگى ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارى وزدەرىنىڭ وڭ قورىتىندىلارىن جانە زاڭ جوباسىن قولداۋ تۋرالى شەشىمدەرىن جازباشا ۇلگىدە بەرگەندىگىن ايتقان كوميسسيا توراعاسى ن.ءابدىروۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا دەپۋتاتتاردان زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا تۇتاستاي قابىلداۋدى سۇرادى. نەگىزگى بايانداماشىنىڭ سوزىنەن كەيىن ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين بىرلەسكەن كوميسسيا ازىرلەگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى جوباسىنىڭ قورىتىندى سالىستىرما كەستەسى مەن زاڭ جوباسىن تۇتاستاي قابىلداۋدى داۋىسقا سالدى جانە شەشىم ءبىراۋىزدان قابىلداندى. سونىمەن, قاۋلى قابىلداندى. ءبىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىستارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, كونستيتۋتسيامىزعا ەنگىزىلگەن بارلىق وزگەرىستى قابىلدادىق. وسى تاريحي شەشىممەن بارشاڭىزدى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن, دەدى ن.نىعماتۋلين. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»