ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ نازارىن اۋداراتىن ارتىقشىلىقتاردىڭ ءبىرى – ءتورتىنشى باسىمدىق, ياعني ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ. وسى بولىمدە ناقتى ايتىلعان ءتۇيىن «ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ. وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت», دەپ ناقتى تاپسىرما رەتىندە بەرىلگەن.
بۇگىندەرى – وسى ماقسات قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىندا قانداي دەڭگەيدە ورىندالۋدا نەمەسە يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ زاماناۋي تەتىكتەرىنىڭ قانداي ءتۇرلەرىن قولدانعاندا كۇتكەندەگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولادى دەگەن ماسەلە وي تۇيىندەرىن تارقاتۋعا جەتەلەيدى. ەگەر شەتەلدىك ءتاجىريبەلەرگە زەر سالساق, الەمنىڭ بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەرىندە ۇكىمەتتىڭ يننوۆاتسيالىق جولمەن دامىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋدا ءادىس-تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى جولدارىن ءىزدەستىرۋدە ەكەنىن اڭدايمىز. ءتىپتى, الپاۋىت اقش-تىڭ وزىندە ەل ۇكىمەتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردى قارجىلاندىرۋدا ولاردىڭ جالپى بيۋدجەتىنىڭ 30 پايىزىنان اسىرمايدى. وسى تۇرعىدا وقۋ ورىندارى وزدەرىنىڭ دامۋ قارقىنى ءۇشىن وزدىگىنەن قوسىمشا قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرىپ, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردى دامىتۋعا ءماجبۇر.
1998 جىلى بەرتون ر.كلارك العاش رەت وسى فەنومەننىڭ جۇيەلى عىلىمي ءمانىن قولدانۋعا تالپىنىس جاساپ, عىلىمي اينالىمعا «Enterpreneurial University» («كاسىپكەرلىك نەمەسە انتەرپرەنەرلىك ۋنيۆەرسيتەت») تەرمينىن ەنگىزدى. اتالعان ۋنيۆەرسيەت نەنى ۇسىنادى؟
كاسىپكەرلىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ امبەبەپ جانە اۋقىمدى انىقتاماسىنىڭ قاينار كوزى رەتىندە بىزگە, البەتتە, كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىك ەلەستەيدى. دەگەنمەن, ءوز كەزەگىندە جوعارى مەكتەپتەرگە قاتىستى كاسىپكەرلىك قىزمەت دەگەننىڭ ءمانى قالاي ءتۇسىندىرىلەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى؟
«كاسىپكەرلىك قىزمەت: ينستيتۋتتىق دامۋدىڭ ستراتەگياسى» اتتى ماقالاسىندا پ.شۋلتسە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتىن ىسكە اسىرۋدىڭ ەكى جولىن كورسەتەدى. ونىڭ العاشقى باعىتى بولاشاق كاسىپكەرلەردى, ياعني وزدەرىنىڭ مەنشىكتى بيزنەستەرىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ول ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الا ءبىلەتىن ادامداردى دايارلاۋعا قاتىستى.
ەكىنشى باعىتى – ءدال سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوزىنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەتى. ياعني, ونىڭ بيزنەس-ينكۋباتورلاردى, تەحنوپاركتەردى, ەنشىلەس فيرمالاردى, ت.ب. كاسىپكەرلىك نىسانداردى قۇرۋى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت, ستۋدەنتتەر مەن ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردى اقپاراتتىق-كەڭەس بەرۋ, ياعني تەوريا عانا ەمەس, سونداي-اق, رەسۋرستىق كومەك كورسەتۋ ارقىلى دا كاسىپكەرلىككە تارتۋى ءتيىس. بۇل ارادا تەوريا مەن پراكتيكانىڭ ءبىرلىگى, جاندى بايلانىسى مەڭزەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. ماسەلەن, وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىندا جەكەلەي العاندا, جالپى جىلدىق قارجىلىق اينالىمى 4 ملرد دوللاردان اساتىن 300 فيرما بار, ولاردان ۋنيۆەرسيتەت قورجىنىنا جىلىنا 1 ملرد دوللار قاراجات تۇسەتىن كورىنەدى.
اڭگىمەنىڭ باستاۋى تەك كاسىپكەرلىك تۋرالى جانە جاڭا كاسىپورىنداردى قۇرۋدا عانا ەمەس, باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, جوعارى مەكتەپتەر عىلىمنىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتىن يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى قۇراستىرا الاتىن الەۋەتكە يە بولۋىندا.
جالپى, بۇل قىزمەتتىڭ ينستيتۋتتىق نەگىزى ۋنيۆەرسيتەتتىك بيزنەس-ينكۋباتورلار مەن تەحنوپاركتەر بولىپ تابىلادى. دۇنيە جۇزىندە كەڭىرەك تاراعان بيزنەس-ينكۋباتورلار اقش-تا. وندا ولار كوپتەگەن عىلىمي تەحنولوگيالىق پاركتەر قۇرامىنا كىرىكتىرىلگەن. بۇگىنگى كۇنى اقش تا 160 بيزنەس-ينكۋباتور ءوز قىزمەتىن ۋاقىت تالابىنا ساي اتقارۋدا.
وسى باعىتتا يزرايل مەملەكەتىنىڭ ماشاۆ حالىقارالىق وقىتۋ ورتالىعى عىلىم مەن تəجىريبەنى ىرعاقتى ۇشتاستىرىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىرعان الەمدەگى ءبىردەن-ءبىر ساپالى ورتالىق بولۋدا. وسى ترەنينگ ورتالىعى جاقىندا قازاقستان ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە تاڭداپ العان تاقىرىپ بويىنشا الەمنىڭ 25 ەلىنەن عالىمداردى شاقىرتىپ, «جاسىل ەكونوميكا» نەمەسە مۇناي-گاز, ەنەرگيا كوزدەرىن ۇنەمدى پايدالانۋ تاقىرىبىندا جيىن وتكىزىپ, سوعان قاتىسقان بولاتىنمىن. مەن ولاردىڭ بالاباقشا –مەكتەپ – ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا ساتىلاپ باپتاپ-تاربيەلەپ وقىتىپ, تۇلعانى مامان قىلىپ قالىپتاستىرىپ شىعارۋ ءتاجىريبەلەرىنە ءتانتى بولدىم.
مىسالعا, بولاشاق اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن مەكتەپ جاسىنان, ءتىپتى بالاباقشادان باستاپ دايىندايدى ەكەن. ساپار بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن مەكتەپتە بولدىق. ول جەردە 6 جاستان باستاپ وقۋشىعا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرى, قارا جەردىڭ بەتى مەن قويناۋى, تامىرىن جاياتىن تۇقىم, وسكەن ءدان, جەمىسىن كورۋ ءۇشىن ونى كۇتىپ-باپتاۋ جانە ت.ب. وقىتىلا باستايدى. بالالار بالعىن شاعىنان بالاباقشادا ءوزىنىڭ بولاشاق ماماندىعىن تاڭداپ, ارنايى باعىتتا دايىندايتىن مەكتەپكە بارادى.
سونىمەن قاتار, بولاشاق ەنەرگيا كوزدەرىن الماستىرۋعا بايلانىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىندا, ۋنيۆەرسيتەتتەگى بيزنەس-ينكۋباتورلاردا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ جاڭا دامۋ بارىسىمەن تانىستىق. يزرايلدەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى كلاستەرلىك جۇيەدەگى يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ مودەلىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. اگرارلىق سالاداعى جەتكەن جەتىستىكتەرى شىنىمەن دە ادام تاڭعالارلىق.
بۇل تاجىريبەلەر, ولاردىڭ جەتىستىكتەرى – وركەنيەتكە ۇمتىلىپ, الەمدەگى وزىق وتىز ەلمەن يىق تەڭەستىرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە اسا وزەكتى. ەلىمىزدە «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. جولداۋدا «تەگىن وقىتۋمەن ەڭ اۋەلى جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءوزى ءتيىمسىز جۇمىسپەن قامتىعان جاستار, سونداي-اق, كاسىپتىك ءبىلىمى جوق ەرەسەك ادامدار قامتىلۋى ءتيىس. كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مەن ايتقانداي, ەكونوميكاداعى جاڭا وندىرىستەر ءۇشىن ماماندار دايىنداۋعا دەن قويۋ كەرەك», دەپ ايتىلدى, بۇنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ينتەگراتسيالاۋ, الەمدىك تاجىريبەلەردىڭ وزىق مودەلدەرىمەن وقىتۋدىڭ زاماناۋي ءدىلگىرلىگىنەن تۋعان وسكەلەڭ تا-
لاپتار ەكەندىگىنە كۇمان جوق.
وسى ارادا Narxoz ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى كشيشتوف رىبينسكي مىرزانىڭ ساراپتى تۇجىرىمدارىنا ءجۇگىنسەك, ءبىز قازاقستاندى ۇلت بولاشاعى – كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ءوسىپ-وركەندەگەن «ماڭگىلىك ەلگە» اينالدىرۋدا ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزى – ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ احۋالدارىنان بىلايشا حاباردار بولار ەدىك. اسىرەسە, مەنەدجمەنتكە مامانداندىرىلعان جوو-لاردا جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى ءتومەن دەپ سانالادى. مۇنداي كوڭىل كونشىتپەيتىن پىكىرلەردى قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيا باسشىلارى ءجيى ايتادى. «جۋىردا مەنەدجمەنت سالاسىندا ءبىلىم ساپاسى ءۇشىن ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ اككرەديتاتسياسىن جانە ينستيتۋتتىق مەنەدجمەنتتىڭ جوعارى ساپاسى ءۇشىن CEEMAN جەڭىمپازى رەتىندە ماراپاتتالعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى رەتىندە مەن قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى تىنباستان كۇن سايىن, ساعاتتار سايىن ايتا بەرگەن بولار ەدىم», دەيدى ك.رىبينسكي.
ماسەلەن, ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ءجانە بيزنەس- مەكتەپتەرمەن يىق ءتىرەستىرە وتىرىپ مەنەدجمەنت بويىنشا باعدارلامالار جاساپ شىعارىپ, مەنەدجمەنت-ءبىلىمدى تۇبەگەيلى ترانس-
فورماتسيالايتىن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋدە. قازاقستان تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ نارىعى رەيتينگىندە قاتتى قۇلدىراۋدى باستان كەشىردى. ەلدە نارىققا توتەپ بەرەتىن بەلسەندى ءباسەكەلەستىك دەڭگەيى تومەن, شەتەلدىك تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ نارىعىنا شىعۋ قاتاڭ قاداعالانىپ باقىلانادى, ۇسىنىلاتىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەر ەتەتىن يمپورت پەن ءباسەكە قاتتى شەكتەلگەن. وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشىلەر كليەنتتەردى باعدارلاپ نىسانالاۋشى بولا الماي ابدىراپ وتىر. وسى ورايدا Narxoz ۋنيۆەرسيتەتى ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسە الادى.
سايابەك زيادين,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى