كاسىپتىك ءبىلىم ءناسىبىڭدى تابۋدىڭ توتە جولى ەكەنىن نارىق زامانى كوزگە كورسەتىپ, كوڭىلگە قوندىردى. سوندىقتان, كاسىپتىك ءبىلىم ەلىمىزدە ءورىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. مىڭداعان جاستى بيزنەس-ورتاعا بەيىمدەۋ ءىسى قارقىندى دامۋ ۇستىندە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇزاق مەرزىمگە ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تۋرالى ايتقان ەدى. ودان كەيىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كاسىپتىك بىلىمگە جاسالاتىن ناقتى قادامداردى اتاعانى بەلگىلى. «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى ءوتكەن جىلعى جولداۋىندا: «مەن 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا – «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك تەحنيكالىق ءبىلىم» باعدارلاماسى باستالاتىنىن جاريالايمىن. ۇكىمەتكە ونى جاساۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن. قازاقستاندىق جاس ازاماتتار! ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, باستاماشىل, بەلسەندى بولۋعا قازىردەن باستاپ داعدىلانىڭدار. جۇمىس پەن سۇرانىس بار وڭىرگە باتىل بارىڭدار. شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتە بىلسەڭدەر, ماماندىقتىڭ ءبارى جاقسى. قازىر تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردىڭ كۇنى تۋعان زامان... كەزىندە مەن دە جۇمىسشى كيىمىن كيۋدەن باستادىم, دومنا پەشى وت جالىنىنىڭ جانىندا تۇردىم», دەپ الداعى اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىستى ءوز ومىرىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ ايتقان ەدى. ەندى مىنە, مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى تەحنولوگيا جەتىستىگىمەن جەتىلدىرۋ, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى جاڭا جولداۋىندا مىندەتتەپ وتىر. بۇل – وتانىمىزدىڭ داۋلەتىنە قاراي, ساۋلەتىن دە ارتتىرۋ ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى بولىپ, باسەكەگە قابىلەتى بويىنشا وزگە ەلدەرمەن يىق تىرەستىرۋگە جەتكىزەتىن جوبا.
كاسىبىڭدى تابۋعا جول اشاتىن كاسىپتىك ءبىلىمنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل سالادا دا حالىقارالىق, باتىستىق رەفورمالار جاسالماي قويىلعان جوق. انا ءبىر جىلدارى ۇزاعىنان وقىپ, ماماندىق السام مۇراتىما جەتەم دەگەن ارماننىڭ كوكجيەگى قازىر كۇڭگىرتتەنە باستادى. قانشا قاتىرما قاعازدى ارقالاعانىڭمەن, جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن سوعاتىنى ەكىنىڭ بىرىنە تۇسىنىكتى بولۋدا. ەسەسىنە قىسقا مەرزىمدە تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرا وقىپ, قاجەتتى مامان بولىپ شىقساڭ, «اۋزىڭ اققا» تيەتىنىن ۇعا باستادىق. اسىرەسە, جاستار جاعى كاسىپتىك بىلىمگە بەت بۇرۋدا. بۇرىن بۇعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى بارىپ جاتاتىن ەدى. ءساندى عيماراتتىڭ ىشىندە وتىرىپ, سالتاناتپەن ءجۇرىپ, مول تابىس تابام دەگەندەردىڭ كوبى وسى كۇندەرى ويلانا باستادى. كاسىپتىك بىلىمگە ۇلت بالالارىنىڭ ۇمتىلۋى قۋانتادى. تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ توراعالىعىمەن جۇمىس توبى قۇرىلعان ەدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسشىلارى, جۇمىس بەرۋشىلەر, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىرگەن بولاتىن. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ 2016 جىلعى 9 قىركۇيەكتەگى ۇكىمەت وتىرىسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ تاپسىرماسىنا سايكەس, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىندە جاپپاي وقىتۋ, كاسىپكەرلىك, جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلعانى ءمالىم. بۇگىندە كاسىپتىك دايارلىقتى, وقىتۋدى جانە ازاماتتاردى قايتا دايارلاۋدى قارجىلاندىرۋ شىعىستارى ايقىندالۋ ۇستىندە. رەسپۋبليكا كوللەدجدەرىندە كادرلاردى دايارلاۋعا, 9, 11-سىنىپ ءبىتىرۋشىلەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن قالىپتاستىرۋ مەن ورنالاستىرۋعا, وڭىرلەر بويىنشا ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ 909 وقىتۋ ۇيىمىنىڭ بازاسىندا, ونىڭ ىشىندە 807 كوللەدجدە, 29 وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتىندا (ووك), 58 وقىتۋ ورتالىعىندا (وو), ءاسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ 15 فيليالىندا ء(اتم) ىسكە اسىرىلۋدا. كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ بويىنشا بارلىق ۇيىمداردىڭ جوبالىق قۋاتتىلىعى 570,3 مىڭ ورىندى قۇرايدى.
ءبىلىم الۋشىلاردىڭ كوللەدجدەردەگى كونتينگەنتى 498,9 مىڭ, ووك-تە 20 مىڭ, وو-دا 1 مىڭنان استام, ءاتم-دا – 1 مىڭ ادامدى قۇرايدى. كادرلاردى دايارلاۋ 183 ماماندىق, 463 بىلىكتىلىك بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس جانە اقىلى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. كوللەدجدەردە جالپى ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا 242,3 مىڭ ادام, اقىلى نەگىزدە 256,6 مىڭ ادام وقيدى. جۇمىسشى ماماندىقتارىندا 97,7 مىڭ ادام, ورتا بۋىن ماماندىقتارىندا 401,2 مىڭ ادام ءبىلىم الۋدا.
جىل سايىنعى كوللەدجدەرگە قابىلداۋ 141,9 مىڭ ادامعا جەتىپ, ونىڭ ىشىندە 82,6 مىڭ تالاپكەر مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى نەگىزىندە, 59,3 مىڭى اقىلى نەگىزدە وقۋدا. ال 9, 11-سىنىپ تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن تالداعان مالىمەت ناتيجەسىنە ءۇڭىلسەك, 136 مىڭ ۇمىتكەردىڭ جوعارى سىنىپتارداعى وقۋىن جالعاستىراتىنىن, جوعارى وقۋ ورىندارىنا 73 مىڭ تۇلەكتىڭ قابىلداناتىنىن, كوللەدجدەرگە 117,5 مىڭ تالاپكەردىڭ باراتىنىن, 0,5 مىڭ ازاماتتىڭ اسكەرگە شاقىرىلاتىنىن, 16,6 مىڭ ادامنىڭ بىلىكتىلىكسىز جۇمىسقا تۇراتىنىن, 4,8 مىڭ ادامنىڭ جۇمىسقا تۇرمايتىنىن كورسەتتى. ستاتيستيكا كوميتەتىمەن بىرگە جۇمىسسىز جاستار بويىنشا تالداۋ جۇرگىزىلگەن. 2016 جىلعى 2 توقسانداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكامىزدا 15 پەن 45 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ ىشىنەن بىلىكتىلىگى جوقتاردىڭ سانى 587,2 مىڭ ازاماتتى قۇراعان.
ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋدا قانداي ماسەلەلەر بار دەگەندى وي ەلەگىنەن وتكىزەر بولساق, ءبىرىنشى, كوللەدجدەردەگى جۇمىسشى جاستار ماماندىعىندا وقيتىندار 19,6% پايىزدى قۇرايدى. بۇل ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا سايكەس كەلمەيتىنى اقيقات. ەكىنشى, جالپى كونتينگەنتتىڭ 52 پايىزى اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الۋدا. سونىمەن بىرگە, جىل سايىن قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى 5 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقۋدان شىعىپ قالادى. بۇل دا ويلانۋعا تۇرارلىق جاعداي. ءۇشىنشى, 13,5 مىڭ تالاپكەردى جاتاقحانامەن قامتۋ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. ءتورتىنشى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 9, 11-سىنىپتارى تۇلەكتەرىنىڭ ىشىندە 21 مىڭ ادام بىلىكتىلىكسىز قالىپ وتىر (ولاردىڭ ىشىندە 16,2 مىڭ ادام بىلىكتىلىكسىز بولسا دا جۇمىسقا تۇرادى, 4,8 مىڭى جۇمىسسىز قالادى). بەسىنشى, 15-45 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 587,2 مىڭىنىڭ بىلىكتىلىكتەرى جوق. التىنشى, 15 مىڭنان استام ادام كوللەدجدەردەن, 40 مىڭ ادام جوعارى وقۋ ورىندارىنان قول ۇزەتىنى تاعى بار. جەتىنشى, مەكتەپ, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋشىلەردىڭ مونيتورينگى ناقتىلانا قويماعان. جوعارىداعى كەيبىر ماسەلەلەردىڭ سالدارى, وقۋدىڭ اقىلى بولۋى, جۇمىسشى مامانداردىڭ تارتىمسىزدىعى, جۇمىسسىز جانە جۇمىسپەن قامتىلماعان ازاماتتاردى وقۋعا بەيىمدەۋ تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى كۇن تارتىبىندە تۇر.
وسىنى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولادى, قانداي تەتىكتەردى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك؟ ءبىرىنشى تەتىك, بارلىق نيەت بىلدىرۋشىلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە تەگىن جۇمىسشى ماماندىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل تەتىك «ءبىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ 8-بابىنا سايكەس جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. 2017 جىلى بۇل ساناتتىڭ بولجامدى سانى 40 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ولاردى دايارلاۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلعان, كوللەدجدەر ينفراقۇرىلىمى دا جەتكىلىكتى.
بۇل باعىتتاعى ستراتەگيالىق ماقسات جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ دايارلىعىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا كاسىپتىك باعداردى جانداندىرۋ, جوعارى بىلىممەن بىرىكتىرىلگەن مودۋلدىك باعدارلامالاردى ەنگىزۋ, جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەردى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ويلاستىرىلۋدا. بۇعان قوسا 2020 جىلعا دەيىن جۇمىسشى ماماندىقتارى بويىنشا دايارلىقتى 136 مىڭ ادامعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. وسى سانات ءۇشىن ىستىق تاماق ۇيىمداستىرۋعا 13,4 ملرد تەڭگە قاجەت كورىنەدى.
ەكىنشى تەتىك, ەكونوميكا جانە قۇقىق ماماندىقتارىن ەسەپكە الماعاندا, ورتا بۋىن ماماندىقتارىن الۋعا بارلىق نيەت بىلدىرگەندەردى تەگىن دايارلىقتان وتكىزۋ. بۇل ساناتتىڭ بولجامدى سانى 105 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭ ادام جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن قامتىلادى. قالعان 65 مىڭ ادامدى تەگىن وقىتۋ ءۇشىن 10,6 ملرد تەڭگە قاجەت ء(بىر ماماندى دايارلاۋدىڭ قۇنى 366 مىڭ تەڭگە تۇرادى). وقىتۋ قازىرگى كوللەدجدەر بازاسىندا ۇيىمداستىرىلادى. ءۇشىنشى تەتىك, مەرزىمى 1 ايدان 6 ايعا دەيىنگى كۋرستىق دايارلىقتا بارلىق تالاپ بىلدىرۋشىلەردى وقىتۋ. بۇل ساناتتىڭ بولجامدى سانى 28 جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىزدار, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار جانە كوللەدج بەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان شىعىپ قالعاندار ەسەبىنەن 642 مىڭ ادامدى قۇرايدى.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ بارلىق ەكونوميكا سالالارى بويىنشا قىسقا مەرزىمدى مودۋلدىك باعدارلامالار ازىرلەنبەك. وقىتۋ مەرزىمى بىلىكتىلىكتىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراي قويىلادى. سونىمەن قاتار, جۇمىسپەن قامتىلماعان جاستاردى قورعانىس مينيسترلىگى ارقىلى اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەر بازاسىندا ازىرلىكتەن وتكىزىپ, اسكەري بيلەت بەرۋمەن قوسا 35 ماماندىق بويىنشا اسكەري-تەحنيكالىق ماماندىقتار الۋعا تارتۋ. ول ءۇشىن ءاتم قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە كادرلىق قامتاماسىز ەتىلگەن.
مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جۇمىسپەن قامتىلماعان جاستار سانىن ازايتۋ ماقساتىندا قازىرگى ووك بازاسىندا, سونىمەن قاتار, كوللەدجدەر بازاسىندا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىن جۇمىسشى بىلىكتىلىكتەرىمەن قامتۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا 20 مىڭنان استام مەكتەپ وقۋشىلارى 29 ووك ءبىلىم الادى. وقۋ اياقتالعاننان كەيىن مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى كۋالىك بەرىلەدى. ەڭبەك كودەكسىنىڭ 32-بابىنا سايكەس بۇل قۇجات ەڭبەك شارتىن جاساۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى.
سونىمەن بىرگە, الدا ايتقان جوباعا قاتىسۋشىلار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ارقايسىسى 200 ورىنعا ارنالعان 79 جاتاقحانا قۇرىلىسى قاجەت. بۇل ماقساتتارعا جىل سايىن 14,5 ملرد تەڭگە كەرەك. جالپى, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017 جىلعا 36,5 ملرد تەڭگە قاجەت بولىپ تۇر. وسى ارادا سول جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن ماقساتتى توپتار انىقتالۋى ءتيىس. تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم الۋ ءۇشىن ناقتى ءىس بەلگىلەۋ ويلاستىرىلۋدا. ول, بىرىنشىدەن, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 9, 11 سىنىپ بىتىرۋشىلەرىن, ەكىنشىدەن, نەگىزگى جانە جالپى ورتا ءبىلىمى بار ازاماتتار, ۇشىنشىدەن, جۇمىسشى بىلىكتىلىكتەرى جوق 28 جاسقا دەيىنگى جۇمىسسىز جاستار, تورتىنشىدەن, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان شىعىپ قالعاندار, بەسىنشىدەن, جوبانى ەنگىزۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ, التىنشىدان, جۇمىسپەن قامتىلماعان جانە بىلىكتىلىكتەرى جوق جاستاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, جەتىنشىدەن, جاستاردىڭ ءبىلىم الۋى, جۇمىسپەن قامتىلۋى جانە جۇمىسقا ورنالاسۋىنىڭ مونيتورينگىن ازىرلەپ, ونى ىسكە قوسۋ, سەگىزىنشىدەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن, تجكب ديرەكتورلار كورپۋسىمەن جوبانى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن كەڭىنەن تالقىلاۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەر جۇيەلى اتقارىلۋى كەرەك. سوندا عانا ەلباسى جولداۋىندا كورسەتىلگەن كوللەدجدەردە تەگىن ءبىلىم بەرىپ, بىلىكتى مامان دايىنداۋ جۇمىسى مۇلتىكسىز جۇزەگە اساتىن بولادى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»