ايگىلى «گۇلدەر» ءانسامبلى قۇرامىندا ونەر كورسەتكەن تانىمال ءانشى مايرا نۇركەنوۆا قازاق ەستراداسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى تۋرالى وي تولعايدى.
– مايرا حانىم, ساحنادا ورىنداعان العاشقى ءانىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– حالىققا «تاماشا» تەلەباعدارلاماسى ارقىلى ەركەن سلەتدينوۆ اعامىزدىڭ «قار جاۋىپ تۇر دالادا» انىمەن تانىلدىم. ءاندى كۋرستاس ارىپتەسىم گۇلزيرا ەكەۋمىز ورىندادىق. ول ۋاقىتتا جاستار يسپاننىڭ ءايگىلى «باككارا» پوپ-توبى شىرقاعان اندەرگە تامساناتىن. اڭىزعا اينالعان دۋەتتىڭ ونەرىنە ءسۇيسىنگەن بىزدەر سولارداي تانىمالدىققا يە بولۋ ءۇشىن جانىمىزدى سالدىق. 1991 جىلعى جاڭا جىل كەشىندە وسى بەينەمىز ءوزگەشە ورنەكپەن تارادى. جالپى, قوس داۋىسپەن ءان سالۋ ءداستۇرى سول ۋاقىتتان باستاۋ الدى.
بىردە اقىن يسرايىل ساپارباي اعامىز ماعان: «جاقىندا «ءجۇرەككە جۇرەك ءتىل قاتار» دەگەن ءبىر جاڭا ءان جازدىم. وسى ءان سەنىڭ داۋىسىڭا, تابيعاتىڭا ساي كەلەتىندىكتەن ءوزىڭە قولقا سالعىم كەلىپ وتىر. مۋزىكاسى دا, ءماتىنى دە وزىمدىكى. بىراق مۇنى ەر ادامنىڭ داۋسىمەن قوسىلىپ ورىنداۋىڭ كەرەك», – دەدى.
كەيىن ارىپتەسىم ماحمۇت تويكەنوۆ ەكەۋمىز شىرقاعان سول ءان تەلەەكران ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارادى. مۇنان سوڭ ي.ساپارباي ءبىزگە ارناپ 1999 جىلى ەكىنشى ءانىن جازدى. ول «سۇلۋلىق سازى» دەپ اتالادى. الماتىدا وتباسىمىزبەن كونتسەرت بەردىك. بەلگىلى سازگەر مارقۇم ەرجان سەرىكباەۆ «ەكى جۇرەك» ءانىن تارتۋ ەتتى. ب.قۇسايىنوۆتىڭ «تى, مويا مەچتا», م.شاحانوۆتىڭ «وتىرار قامالى» اندەرىن, ال اقىننىڭ اۆتورلىق كەشىندە «جۇبايلار جىرىن» ۇسىندىق. «جەر-انا» ءانىن قوسقاندا, دۋەتپەن ورىندالعان اندەردىڭ باس-اياعى – ون شاقتى.
– ەسترادادا اۋەنى اۋلەكى, ءماتىنى ءمانسىز اندەر قاپتاپ كەتتى دەگەن قازىرگى سىني ءپىكىرلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇرىن جاڭا اندەر ارنايى مامانداردان قۇرىلعان كوميسسيانىڭ ىرىكتەۋىنەن وتەتىن. ءاننىڭ ءماتىنىن, اۋەنىن, ورىندالۋ شەبەرلىگىن بىرنەشە رەت ەلەپ-ەكشەگەن سوڭ عانا جاريالاۋعا رۇقسات ەتىلەتىن. ونى ەفيرگە جىبەرۋگە بولا ما, بولماي ما, ءاننىڭ تاعدىرىن سولار شەشەتىن. بۇگىندە وسىنىڭ جوقتىعىنان قازاق ەستراداسى زارداپ شەگۋدە.
تەلەارنالار, راديو ءانشىلەرگە اجەپتاۋىر قالاماقى ءتولەيتىن. بۇگىندە ول دا جوق. كەرىسىنشە, ءوزىڭ قالتاڭنان شىعىندالۋىڭا تۋرا كەلەدى.
– شىعارماشىلىعىڭىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ەرەكشەلىگىم, شىعارماشىلىعىمدى 1978-1980, 1990-2000 جانە 2000 جىلدان بەرى قارايعى ۋاقىت دەپ ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋىما بولادى.
...حالىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن ءشامشى قالداياقوۆ, بەكەن جاماقاەۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ سىندى بەلگىلى كومپوزيتورلاردىڭ ءاندەرىن ورىندادىم. بەرتىن كەلە رەپەرتۋارىم كەڭەيىپ, الەمدىك تانىمال جۇلدىزداردىڭ حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان حيت ءاندەرىن ورىنداعان ساتتەرىم دە جوق ەمەس. يتاليان, فرانتسۋز, قىتاي, پورتۋگال, يسپان, جاپون ءتىلدەرىندە ءان سالامىن.
– حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلار مەن فەستيۆالداردىڭ كوپتىگى سونداي, ءبۇگىندە ولاردىڭ ەسەبىنەن جاڭىلىساسىز. جالپى, ءوزىڭىز ونەر يەسىنىڭ شەبەرلىگىن بايقاۋ ناتيجەسىمەن باعالاۋعا قالاي قارايسىز؟
– مىسالى, 1985 جىلى مەن رەسپۋبليكالىق «جىگەر» بايقاۋىنا قاتىسىپ, لاۋرەات اتاندىم. سودان سوڭ 1990 جىلى شۆەيتسارياداعى سۇڭعاق بويلى انشىلەردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىندە جۇماعۇل قىدىراليەۆتىڭ مەنىڭ داۋىسىما ارناپ جازعان «ەگىز لەبىز» ءانىن ورىندادىم.
ماسكەۋدە 1987 جىلى وتكەن ءبۇكىلوداقتىق «جاڭا ەسىمدەر» راديوبايقاۋىنىڭ جۇلدەسى قانجىعاما بايلاندى. كەيىنگى جاستارىمىز حالىقارالىق ءىرى ءبايگەلەردەن ولجامەن ورالىپ جاتسا, وعان تەك قۋانۋىمىز كەرەك.
– قازاق ەستراداسىنىڭ «التىن ءداۋىرى» سانالاتىن 70-جىلدار اندەرىنىڭ تابيعاتىنا رومانتيكالىق, ليريكالىق سارىن ءتان ەدى. سول كەزەڭنىڭ ەس-
تراداسى ءسىز ءۇشىن نەسىمەن قۇندى دەپ ويلايسىز؟
– 1985-1987 جىلدارى قازاقستاندى ارالاپ, ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ونەر كورسەتتىك. قۇرامىندا مارقۇم ءتىلەس قاجىعاليەۆ اعا, كەڭەس ءدۇيسەكەەۆ, ۆلاديمير لۆوۆسكي, سەيدوللا بايتەرەكوۆ, بالنۇر قىدىربەك, ليۋتسيا تولەشوۆا, زەينەپ قويشىباەۆا, ۆەنەرا قارمىسوۆا, لاكي كەسوگلۋ بار ونەر توبىمەن بىرگە فەستيۆالعا قاتىستىق. كومپوزيتورلار وداعىنىڭ حاتشىسى ەركەعالي راحماديەۆ اعامىزدىڭ ءوزى باستاپ ەل-ەلدى, جەر-جەردى ارالاعان قايران سول كەزدەر قازىر كوڭىلگە تىم ىستىق اسەرلەر ۇيالاتادى.
– سوندا كىمدەردىڭ اندەرىن ورىنداعانىڭىز قازىر ەسىڭىزدە بار ما؟
– ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «اسىل ارمان», «اڭساعانىم», «ادەمى-اۋ», نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «قۇستار قايتىپ بارادى», كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ «ءومىر-ءومىر», «ەركەلەدىڭ سەن», سەيدول-
لا بايتەرەكوۆتىڭ «ارۋ قالا – الماتى», ەركەن سلەتدينوۆتىڭ اندەرىنىڭ ورنى ءبولەك ەدى. 1991 جىلى رەترو ءاندەردەن «ءالى ەسىمدە» دەگەن اتپەن فيلمكونتسەرت ءتۇسىرىلدى. «گۇلدەر» انسامبلىنىڭ ساپىندا ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىم. وركەستردىڭ ديريجەرى تاسقىن وقاپوۆتىڭ ونەرىنە جاقىننان كۋا بولۋدىڭ ءوزى نە تۇرادى؟ حورەوگرافيادان, جەكە ۆوكالدان كەرەمەت ۇستازدار ساباق بەردى.
– ءشامشىنىڭ كوپتەگەن ءاندەرىن ورىندادىڭىز. جانىڭىزعا ەتەنە جاقىن, بويتۇمارداي قۇرمەت تۇتاتىن ءانىڭىز بار ما؟
– ءشامشى اعانىڭ «وتىرارداعى توي» ءانىن تەلەارنادان العاش مەن ورىندادىم. كومپوزيتوردىڭ كوزى تىرىسىندە وزىنەن رۇقسات سۇراپ العان بۇل ءاندى ءجۇرگەن جەرىمنىڭ بارىندە ورىندايمىن. «ءشاۋىلدىردىڭ ءار ۇيىندە ءدال وسىنداي توي بولسىن» دەگەن تۇسىن «قازاعىمنىڭ ءار ۇيىندە ءدال وسىنداي توي بولسىن» دەپ ءوزگەرتسەم قالاي بولادى, اعا؟» دەگەنىمدە, ول كىسى سونداي قۋاندى. «و, جارايسىڭ!» دەپ قارسىلىق ءبىلدىرمەي, قايتا قاراپايىم قالپىمەن قابىل الۋىنىڭ ءوزى ماعان كومپوزيتوردىڭ جان دۇنيەسىنە دەگەن قۇرمەتىمدى ەسەلەي ءتۇستى.
ءشامشى اعانىڭ مەن ورىندايتىن «قايىقتا», «كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ», «ءانىم سەن ەدىڭ», «قايداسىڭ», «انا تۋرالى جىر», «وتىرارداعى توي», «قاراگوز», «مويىنقۇمدا اۋىلىم»... اندەرى بۇگىندە حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى سانالادى. بۇلارسىز تويدىڭ ءسانى كىرمەيتىن سياقتى.
– ءاننىڭ باستاپقى نۇسقاسىن وزگەرتۋ, ءوز جانىنان ءبىردەمەلەر قوسىپ, قۇبىلتۋ دەگەندەردى قۇپتايسىز با؟
– قازىرگى كەيبىر جاستاردىڭ ءشامشىنىڭ اندەرىن بۇزىپ ورىنداۋىن, حالىق قازىناسىنا قيياناتىن قۇپتامايمىن. ءۇندەرىن سان قۇبىلتىپ, جاڭالىق اشقىلارى كەلەتىن تالاپتارىنا نۇر جاۋسىن-اۋ, بىراق ۇيلەسپەيتىن, كەرىسىنشە قولدا بار بايلىقتى جوعالتۋعا ۇرىندىراتىن ارەكەتتەرىنە قاراداي قارنىڭ اشادى.
ارينە, ماقتانعاندىعىم ەمەس, جۇرت ماعان ءشامشى اعامىزدىڭ ءانىن سىزدەن ارتىق ەشكىم ايتا المايدى دەيدى. مۇمكىن ولار ماعان مۇنى كوزىمە جاي ماقتاي سالۋ ءۇشىن ايتىپ تۇرعان شىعار دەيمىن دە, كۇمانعا بوي الدىراتىنىم راس. ءبىر-ەكى ادامنىڭ لەبىزى جاڭساق بولۋى مۇمكىن عوي. ال بۇل ءسوزدى ون-ون بەس, ءتىپتى, ودان كوپ ادامنان ەستىگەندە, «راس شىعار» دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىن. ءشامشىنىڭ اندەرىن مەنىڭ ورىنداۋىمدا عانا ەستىگىسى كەلەتىن ءوز تىڭداۋشىلارىم بار.
ومىردە وزىمە سىن كوزبەن قارايمىن. جۇرتتىڭ الدىنا ءجيى شىعا بەرۋدى ۇناتپايمىن. ساحناداعى بەينەم مەن ومىردەگى قالىبىم قاتتى ۇقسايدى... ءشامشىنىڭ ليريكالىق اندەرى ەسكىرمەيدى, ولار ماڭگىلىك. مەن ونى كوبىنە حالىق اسپاپتارى وركەسترى سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندادىم. استاناعا كوشىپ كەلگەنىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنە شاقىردى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى شاعىن وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءبىراز ءان ورىندادىم. شارا اياقتالعان سوڭ, جۇرت قۇشاق-قۇشاق گۇل سىيلاپ, العىسىن جاۋدىرىپ جاتىر. قاسىما ءبىر جاس تىڭدارمانىم كەلىپ: «اپاي, سىزگە كوپ راحمەت. ءسىزدىڭ اسەرلى ءانىڭىزدى ەستىپ, تولقىدىم. اسىرەسە, «قايىقتا» ءانى شىرقالعاندا جۇرەگىم ەلجىرەپ, راحات كۇي كەشتىم. كوپ رەت ەستىگەن ءانىم عوي, بىراق ءسىز ءوزگەشە ايتادى ەكەنسىز» دەدى. مەن ودان كەيىن ونەرىمدى وزىمشە سارالاي كەلىپ, حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ليريكالىق اندەردىڭ ءساتتى ورىندالاتىنىن اڭعاردىم.
– وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءان سالاتىن انشىلەر نەكەن-ساياق. نەگە؟
– جالپى, قازىرگى زاماناۋي ەسترادالىق مۋزىكالىق اسپاپتارمەن وڭدەلگەن, سونداي-اق, حالىق ساز اسپاپتارىمەن جازىلعان مينۋسوۆكالارىم بار. شىعارمالاردى ۆوكالدىق اسپاپتار انسامبلى, ەسترادالىق-سيمفونيالىق, سونداي-اق, حالىق ساز اسپاپتارى وركەسترلەرى سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندايمىن. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەسترى, ەسترادالىق-سيمفونيالىق, سونىمەن قاتار, ديريجەر ا.ابلاەۆتىڭ ەسترادالىق سيمفونيالىق وركەسترى سۇيەمەلدەۋىمەن ونەر كورسەتتىم. وكىنىشكە قاراي, قازىر ەكىنىڭ ءبىرى ءوزىن ءانشى سانايدى, بىراق وركەسترمەن ايتۋعا شورقاق.
...1993-1994 جىلدارعى «وتىرارداعى توي» انىنە كوڭىلىم ونشا كونشىمەيتىن. وعان قازاقى رۋح جەتپەيتىن. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن بۇل ويىمدى ارانجيروۆكاشىعا جەتكىزدىم. مۇندا قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ, قوبىزىنىڭ قوڭىر ءۇنى بەبەۋلەپ تۇرۋى كەرەك دەدىم. ءبىرازى باس تارتتى. بىراق كەيىنگىسى, «وتىرارداعى توي» ءانىنىڭ قايتادان وڭدەلگەن جوباسى وزىمە ۇنايدى.
– ءبىر ءاندى وڭدەپ, بويىنا قان جۇگىرتۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت كەرەك؟
– قۇرىعاندا ءبىر-ءبىر جارىم جىل كەرەك. سەبەبى, وڭدەۋشى مامان تابىلا بەرمەيدى.
بۇرىن ءانشىنىڭ جالعىز ءوزى-اق كوپ شارۋا اتقارا الاتىن. قازىر ساحنا سىرتىنداعى قىزمەت تۇرلەرى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر ادامنىڭ سوڭىنان بىرنەشە ادام قوسىلىپ كۇنىن كورىپ ءجۇر. پروديۋسەر, يميدجمەيكەر, ستيليست, ت.س.س.
– كىمگە ەلىكتەدىڭىز؟
– روزا باعلانوۆا اپامىز ورىنداعان ءشامشىنىڭ «اق ماڭدايلىم», «اقسۇڭقارىم» ءاندەرىن ورىنداعىم كەلەدى. ماعان ول كىسىنىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى, داۋىسى, كيىم كيۋ ۇلگىسى ۇنايدى. وزىمە ۇستاز تۇتاتىن ادامىم.
– قازىر ەسترادالىق اندەر قالاي جازىلادى؟
– كوبىنە باتىس جاققا ەلىكتەۋ باسىم. ميداي ارالاسقان سانسىز سارىننان باس اينالادى. ەسترادانى تىم شوۋعا اينالدىرىپ جىبەردىك. ونى تەك اقشا تابۋدىڭ, تابىسقا كەنەلۋدىڭ كوزى ەتۋگە قارسىمىن. اجەپتاۋىر اتاعى بار ءداستۇرلى انشىلەردىڭ نە ءۇشىن ەستراداعا اۋىسىپ, وزدەرىن سونشالىق تومەن تۇسىرەتىنىن ءتۇسىنبەيمىن. ويتكەنى, ەسترادا مەن ءداستۇرلى ءاندى ورىنداۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي عوي. تويعا شىعۋ ءۇشىن سونداي ارەكەتكە باراتىن ارىپتەستەرىمدى قازىرگىدەي زاماندا سوگۋدىڭ ءوزى كەيدە قيىن. قازاقتىڭ تويى بولماسا ول بايعۇستار قالاي كۇن كورەدى, بالا-شاعاسىن قالاي اسىرايدى؟! مەن دە شاقىرعان تويعا بارامىن. زالداعى قازاق – تويدا دا سول قازاق. ايىرماشىلىعى جوق.
– ءوز تىڭداۋشىلارىڭىزدى جالىقتىرماۋ ءۇشىن نە ءىستەيسىز؟
– ماسەلەنكي, مەن جەكە كونتسەرتىمدە تىڭداۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋعا كوبىرەك ءمان بەرەمىن. ولاردىڭ اراسىندا جاستار دا, ورتا بۋىن دا, ەگدە كىسىلەر دە كەزدەسەتىندىكتەن مۇندا ءتۇرلى جانر قامتىلۋى كەرەك. كورەرمەندى ءبىر جارىم ساعات تىرپ ەتكىزبەي قويۋ مۇمكىن ەمەس. ەسكى اندەردى حالىق ساز اسپاپتارى ءانسامبلى سۇيەمەلدەۋىمەن توقتاۋسىز شىرقاساڭ, جاستار شارشاپ, ءبىرىڭعاي ەسترادا ورىندالسا قاريالاردىڭ ءتوزىمى تاۋسىلماۋى ءۇشىن ەشكىمدى جالىقتىرمايتىن ورتاق باعدارلاما جاسايمىن. سودان دا كونتسەرتىم ءجۇرىپ جاتقاندا ءبىر ادامنىڭ ورنىنان تۇرىپ, تەرىس اينالعان ءساتىن كورگەن ەمەسپىن.
– ساحنادان ءبىراز ۋاقىت قول ءۇزىپ كەتكەن كەزىڭىز بار ەمەس پە؟
– ايەلدىڭ ءبارى باقىتتى ءومىر ءسۇرگىسى كەلەدى. 1994 جىلى تۇرمىسقا شىعىپ, مەن دە ءوزىم كەلىن بولىپ تۇسكەن شاڭىراقتىڭ الدىمەن بەرەكەلى بولۋىن ءتىلەدىم. ساحنادان ءبىراز ۋاقىت كورىنبەي كەتۋ سەبەبىم وسىعان بايلانىستى. بالا ءسۇيدىم. جاسى ءۇلكەن اتا-ەنەمدى جالعىز تاستاپ كەتۋگە قيمادىم. بىراق «گۇلدەر» انسامبلىنەن مۇلدە قول ءۇزىپ كەتكەن جوقپىن, ارا-تۇرا «التىباقان», «ءان-شاشۋ» باعدارلامالارىنا قاتىستىم.
– وتباسىڭىزدا قانشا ونەرپاز بار؟
– استاناعا كوشىپ كەلگەنىمە 15 جىل بولدى. بۇگىندە قالالىق فيلارمونيادا ءانشىمىن. ەكى قىزىم بار. ۇلكەن قىزىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسەل نۇركەنوۆا – قازاق ونەرىندە ءوز ورنى بار تۇلعا. «بەلەس» ەتنو-ەسترادالىق توبىندا ونەر كورسەتەدى. قوبىزشى. كىشى قىزىم راحيما قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى, پيانينوشى. ۇلىبريتانيادا تۇراتىن ءسىڭلىم ايجان نۇركەنوۆا – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى پيانينوشى. كورولدىك اكادەمياسىن ءبىتىرگەن.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»