كۇن جەكسەنبى. وبلىس ورتالىعىنداعى جەرگىلىكتى حالىق «جابىق بازار» دەپ اتايتىن ساۋدا ورنىنىڭ ەت ساتاتىن ءسورەلەرىنىڭ ماڭى ىعى-جىعى, ءيىن ءتىرەسكەن حالىق. انشەيىندە الۋشىدان ساتۋشى كوپ بولاتىن. بۇل جولى ساتۋشى از دا, تۋىرىلىپ جاتقان ەتكە تامساناتىندار كوپ. تامسانباعاندا قايتسىن, سيىر ەتىنىڭ باعاسى بۇرىن-سوڭدى جەتپەگەن دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, سوڭعى اپتالاردا كۇرت ءوستى. ءبىر كيلوسىنىڭ باعاسى 1700-1800 تەڭگە. وسىدان شامامەن ءبىر اي بۇرىن 1300-1400 تەڭگەدەن ساتىلعان. شىنىن ايتۋ كەرەك, قالا تۇرعىندارىنىڭ قازانىنا تۇسەتىن ەتتىڭ دەنى قارا مالدىكى. ادامنىڭ اسقازانىندا كەلەسى كۇن باتقانشا قورىتىلاتىن قوي ەتىنەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى تارتىناتىندار كوپ. ول كەزدە جىلقى ەتى تىسىڭە كىرمەي, ءتۇسىڭە كىرەتىن. قارا مالمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قىمبات-تۇعىن. سوڭعى ۋاقىتتا كەرىسىنشە باعا نارىعى قالىپتاستى. قازىر جىلقى ەتى 1500-1600 تەڭگە شاماسىندا.
باعانىڭ بۇلايشا شارىقتاپ كەتۋ سەبەبىن ەت ساتىپ تۇرعان ادامداردان سۇراپ بىلدىك. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى, وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزىلەتىن قارا مالدىڭ ەتىن قاراعاندىلىق الىپساتارلار ساتىپ الىپ جاتىر ەكەن. شالعايداعى ەلدى مەكەندەردەن مال ەتىن جەتكىزەتىن دەلدالدارعا ءاربىر كيلو ەت ءۇشىن ادەتتەگى باعادان ءۇش ءجۇز تەڭگە ارتىق تولەيدى. تاڭ ءسارىدەن «كاماز-دارىن» بازارعا تىرەپ قويادى دا, ەلدەن ەت جەتكىزگەندەردىڭ قولىنداعىسىن كوتەرمە باعامەن ساتىپ الادى. ءبىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاراعاندىنىڭ ءوز باسىندا سيىر ەتىنىڭ ءار كيلوسىنىڭ باعاسى 2500 تەڭگەگە جەتىپتى. ونىڭ دا سەبەبى بار. وتكەن جىلى سول وڭىردە قارا مال جۇقپالى اۋرۋعا ۇشىراعان. قازىر قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە مال باسى كۇرت ازايدى دەپ وتىر. بۇرىنعى مالدىڭ دەنى سانيتارلىق ساقتىق ءۇشىن پىشاققا ىلىككەن.
ءبىزدىڭ وبلىستا مال باسى امان.كەمىگەن جوق, قايتا ءسال دە بولسا وسە ءتۇسكەن. بۇل ەندى قوراداعى ەمەس, قاعازداعى ەسەپ.
– ەتتىڭ ازايۋىنىڭ سەبەبى مال باسىنىڭ ازايۋىنان ەمەس. اۋىلدا, مال ءىشىندە وسكەن ءاربىر ادام جاقسى بىلۋگە ءتيىستى. جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ءۇزىلەتىن قاراوزەك شاقتا ەشكىم جەلىندەپ تۇرعان مالىن ەتكە تاپسىرمايدى عوي. ساتىلاتىن تايىنشا, تورپاقتى وتكەن كۇزدە ءوتكىزىپ بىتىرگەن,–دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىك شايكوزوۆ. – وتكەن جىلى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا قارا مالدىڭ باسى 4 پايىزعا ءوسىپ, 399 مىڭ باسقا جەتتى.
ەت باعاسى ءوسۋىنىڭ تاعى دا بىرنەشە جاناما سەبەپتەرى بار. ماسەلەن, شالعايداعى شاعىن اۋىلدارمەن قاتىنايتىن جولداردى قار باسىپ قالدى. وپپا قارعا ومبىلاپ جۇرگەن ءجۇرگىنشى قاپتاپ ەت تاسىماق تۇگىلى, قاراقان باسىن ازەر الىپ ءجۇرەدى. ەكىنشى ءبىر سەبەپ, بەنزيننىڭ قىمباتتاۋى. تاعى ءبىر سەبەپ, مال ازىعىنىڭ جىلدان-جىلعا كوتەرىلۋى.
– مال باعۋدىڭ دا ازابى از ەمەس. ايتۋعا عانا جەڭىل, ايتپەسە, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە قارا مالدىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. ەسەپتەپ كورەيىك, ءبىزدىڭ جاقتا قارا مال التى اي قولعا قارايدى. التى ايدىڭ ىشىندە ءبىر باسقا ءبىر تىركەمە ءشوپ, ءبىر توننا جەم قاجەت ەكەن دەلىك. ءشوبىڭىزدىڭ قۇنى 30 مىڭ تەڭگە, جەمىڭىز دە سول شامادا. ەكەۋىن قوسساڭىز, ءبىر باس قارا مالدى قىستاتىپ شىعارۋ ءۇشىن الپىس مىڭ تەڭگە قارجى كەرەك. قولداعى مالدىڭ تۇقىمى ازىپ كەتكەن. ءۇش جىل باقپاساڭىز پىشاق كوتەرمەيدى. سوندا قارا مال وزىنە جۇمسالعان شىعىندى عانا جابادى دەگەن ءسوز عوي. ال شالعايداعى شاعىن اۋىلداعى اعايىندار ماڭداي تەرىن سىپىرىپ ءجۇرىپ باققان مالىن بۇلداپ وتكىزە دە المايدى. ول ءۇشىن سەلولىق وكرۋگ اكىمدىگىنەن مال وزىڭىزدىكى ەكەنى تۋرالى انىقتاما الاسىز. ودان سوڭ مال ءدارىگەرىنەن تاعى ءبىر قۇجات قاجەت. بارساڭىز بازاردان ورىن تيەتىندىگىنە كوزىڭىز جەتىپ تۇر ما؟ وسىنشا مەحناتقا ءوز ەڭبەگىڭىزدى قوسىڭىز,–دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى جاڭاۋىل اۋىلىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قۇلان بولاتوۆ. – سوندىقتان دا, باسى ارتىق جۇمىستان قاشقان اۋىل ادامدارى مالدارىن دەلدالدارعا تاپسىرعاندى وڭاي كورەدى.
وسى ارادا قاداپ ايتا كەتەتىن ءبىر وزەكتى ماسەلە بار. قازىر دەلدالدار اۋىل تۇرعىندارىنان قارا مال ەتىنىڭ كيلوسىن 800-900 تەڭگەدەن الادى. ال بازاردا ەكى ەسە قىمبات. سوندا دەلدال ءۇش جىل باققان مال يەسىمەن پارا-پار تابىس تابادى ەكەن. ەگەر ءبىز قىمباتتادى دەپ وتىرعان باعانى مالدىڭ اق ادال يەسى السا ەش قارسىلىعىمىز جوق. ونداي جاعدايدا قوراسىنداعى ءبىردى-ەكىلى قارانىڭ ءسۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان, ودان باسقا تابىسى جوق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەگى ەش بولماس ەدى. قايتا سول مالدىڭ ارقاسىندا ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ قالار ەدى. سوندىقتان دا, ءتيىستى ورىندار جىل ون ەكى اي مال باعىپ, قىستىڭ اقىرعان ايازىنا توڭىپ, شىلدەنىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىعىنا كۇيىپ, بار تاۋقىمەتىن تولايىم تارتىپ مال باققان ادامداردىڭ سول مالىنىڭ ءونىمىن ەش كەدەرگىسىز ساتا الاتىنداي جاعدايىن تۋعىزۋ كەرەك. سوندا بارىپ اۋىلدىڭ اڭقاۋ قازاعى دەلدالعا جەم بولمايدى. ەڭبەگى جانادى.
بۇلايشا تاۋسىلىپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ دا سەبەبى بار. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى, كوزى تانىس ازامات ءامىرجان مولداعايىپوۆ جۇمىسسىز قالعان سوڭ ەت ساتۋمەن اينالىسپاقشى بولعان. كوزى قانىقپاعان ادامعا وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. الدىمەن قۇلقىن سارىدەن بارىپ ءبىر تايىنشانى كوتەرە ساتىپ الىپتى. ەندى ەت ساتاتىن سورە كەرەك. سويتسە, بازارداعى سورەلەردىڭ ءبىرى دە بوس ەمەس. شەتتەن كەلگەن, كولدەنەڭنەن قوسىلعان ادامنىڭ كىرۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. ءتىپتى ءارى يتەرىپ, بەرى يتەرىپ, نامىسقا تيەر ءسوز ايتىپ, كەلەكە ەتكەن دە, جۇدىرىقتاسۋعا دەيىن بارىپ قالعان. اقىر سوڭىندا كۇنىمەن تۇرىپ ەشتەڭە ءوندىرە الماعان سوڭ, العان مالىنىڭ ءار كيلوسىن 100 تەڭگەدەن باعالاپ, جاڭاعى ۇيىمداسقان ساۋداگەرلەردىڭ وزدەرىنە وتكىزىپ كەتىپتى.
ءسوز سوڭىن شيىرا قايىرعاندا, سيىر ەتى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ سەبەبى وسىنداي. بازار تولى حالىق. بىرەۋى ەتكە, ەكىنشىسى ەتتىڭ باعاسى جازىلعان قاعازعا قارايدى. قالتاسى كوتەرگەنى الىپ, اسپانعا قاراپ شالقايسا, قالتاسى كوتەرمەگەنى جەرگە قاراپ سىتىلىپ شىعىپ بارا جاتىر. قايدا بارار ەكەن؟ باعانى ايتام دا...
بايقال ءبايادىلوۆ