ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعىندا كورسەتىلگەن ەكىنشى كەشەندىك مىندەتىنە تالداۋ جاساپ كورەلىك. «باسىمدىعى بار سالالارداعى باسەكەگە قابىلەتتى ەكسپورتتىق ءوندىرىستى دامىتۋدى كوزدەيتىن يندۋسترييالاندىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك», – دەلىنگەن جولداۋدا. ياعني, كەز كەلگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءۇشىن سىرتقى ساۋدا قۇرامىنداعى يمپورتتان گورى ەكسپورت كولەمىنىڭ ماڭىزى وتە زور. اسىرەسە, ەكسپورتقا شيكىزات شىعارعاننان گورى دايىن ءونىم ءوندىرۋ ناتيجەلى بولارى ءسوزسىز. مىسالى, قوي تەرىسىنىڭ قۇنى تيىن-تەبەن تۇرادى, ال ودان دايىن تون تىكسە ونداعان, جۇزدەگەن مىڭ تەڭگەگە ساتىلۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ورايدا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى «ۇكىمەت الدىندا قازىردىڭ وزىندە 2025 جىلعا قاراي شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2 ەسە ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر», دەپ اتاپ ءوتۋى كوڭىلگە ابدەن قونىمدى تاپسىرما ەكەنى حاق. بۇل شارانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن, ارينە, ەكسپورتقا قاتىسى بار ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردى ء«بىر شاتىردىڭ استىنا بىرىكتىرىپ», ورتاق ستراتەگيا جاساۋ كوپتەن كۇتكەن مەملەكەتتىك ماسەلە ەكەنى داۋسىز. بۇكىل تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەكونوميكامىزعا شەت ەلدەن قوماقتى قارجى, تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىز الدىڭعى ورىندا. الايدا, بىزدەن سىرتقا كەتىپ جاتقان قارجىنىڭ كولەمىنە دە نازار سالعان ءجون. وسىعان وراي, سوڭعى جەكەشەلەندىرۋ جانە مۇلىكتى زاڭداستىرۋ اكتسياسىنان تۇسكەن قارجى 5,7 تريلليون تەڭگە, ال اقشالاي 4,1 ترلن تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. وسى ورايدا ەكى جىل بۇرىن قۇرىلعان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا جۇكتەلگەن مىندەت ويىمىزدان شىعىپ وتىر. ارينە, شەت ەلدەن قوماقتى قارجى, تىكەلەي ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستاردى تارتۋدا ارنايى قارجى ينستيتۋتىنىڭ ارەكەت ەتۋى قاجەت. قىتايمىن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار دا ەكىجاقتى ماقۇلدانىپ, ەندى ىسكە كىرىسەتىن كەزى كەلدى. بۇل ارىپتەستىك اياسىندا, اسىرەسە, ەلەكتروموبيل زاۋىتىنا باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ارينە, شەت ەلگە ەلەكتروموبيل شىعارۋدى ىقىلاسپەن قۋاتتاۋعا بولادى, الايدا, وسى سالادا جاھاندىق باسەكەلەستىك ءبىر جاعىنان قيىندىق تۋدىرار بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەلەكتروموبيلدەردىڭ اككمۋلياتورلارىنا قۋات بەرەتىن بەكەتتەردىڭ جۇيەسىن دە يمپورتقا شىعارۋ وراسان زور قاراجاتتى تالاپ ەتەرى ءسوزسىز. جالپى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا ۇلتتىق مۇددەنى كەلەسى ءۇش قاعيداتقا سۇيەنە وتىرىپ جاساعان دۇرىس بولار ەدى. ەكونوميكالىق تەوريا تۇرعىسىنان وسى ماسەلەنى قاراستىرساق, ادامزات تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان ەكونوميستەردىڭ ىلىمدەرىنە توقتالۋىمىز قاجەت-اق. تىزبەكتەپ كورەلىك. ءبىرىنشىسى – XVIII عاسىردا «حالىقتار بايلىعى» كىتابىمەن ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن اعىلشىن كلاسسيكالىق ساياسي ەكونومياسىنىڭ ەڭ بەلدى وكىلى ادام سميت. ول قوعامدىق ەڭبەك ءبولىسى قاعيداسىن زەرتتەي كەلە ءابسوليۋتتى ارتىقشىلىق دەگەن ۇعىم ەنگىزگەن. حالىقارالىق ەڭبەك بولىسىندە ءابسوليۋتتى ارتىقشىلىققا يە بولعان ەل باسقا مەملەكەتتەر وندىرە المايتىن ەرەكشە مۇمكىندىكتەردى يەمدەنەدى. مىسالى, ءۇندىستان – شاي, برازيليا – كوفە, گاۆاي – بانان دەگەن سياقتى. ءابسوليۋتتى ارتىقشىلىقتى قولدانعان ەل وزىنە ءتان ەرەكشە ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ ارقىلى ەكونوميكاسىن وركەندەتەدى. ەكىنشى, ويشىل ەكونوميست, اعىلشىن كلاسسيگى داۆيد ريكاردو سالىستىرمالى ارتىقشىلىق تەورياسىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل تەوريا ءبىر ءونىمدى بىرنەشە ەل ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا دا, ىشىندەگى ءبىر ەلدىڭ ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگى اناعۇرلىم ارتىق بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان دا, باسقا ەلدەر وسى ءونىمدى ءوندىرۋدى قىسقارتىپ, باسقا تيىمدىرەك ءونىمدى ءوندىرىپ, ءوزارا ساۋداعا تۇسسە, جالپى ءونىم قوسىندىسى اناعۇرلىم كوپ بولاتىنىن دالەلدەپ جاھاندانۋدىڭ نەگىزىن سالدى. ءۇشىنشىسى, XX عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ءوز قاعيداتىن جاريا ەتكەن ەكونوميست مايكل پورتەر ادامزاتقا باسەكەلەستىك يدەياسىن كولدەنەڭ تارتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى تابيعي گەوگرافيالىق فاكتورلارعا سۇيەنەتىن ءابسوليۋتتى جانە سالىستىرمالى ارتىقشىلىقتاردان گورى ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعى ايرىقشا رولگە يە بولدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىز بويىنشا, سىرتقى ساۋداعا, حالىقارالىق ەڭبەك بولىسىندەگى ءوزىمىزدىڭ ءابسوليۋتتى, سالىستىرمالى جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىمىزدى بەتكە ۇستاپ, ارالاسقانىمىز جانە ءوز ورنىمىزدى تاپقانىمىز ابزال. ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىمىزدى ەكشەي كەلگەندە, سىرتقى ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋ ءۇشىن ەلدىك مۇددەمىزدىڭ ەسكەرىلگەنى دە ۇلتىمىزدىڭ ۇپايىن تۇگەندەي تۇسەدى.
جانگەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى