ءيا, كەشەلى بەرى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمدەمەسىن ەلەڭدەي كۇتكەنىمىز راس. قاي ءىسىن دە الەمدىك كونتەكستە قاراستىرۋعا ءماجبۇر ىرگەلى ەلدەردىڭ قاي-قايسىسى سياقتى قازاقستان دا مەملەكەت باسىنا كىم كەلەتىنىنە ەشقاشان ەنجار قاراپ كورگەن ەمەس. ءولىپ-تالىپ تاۋەلسىزدىگىنە ەندى قول جەتكىزىپ وتىرعان ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ونداي سالعىرتتىققا ءالى ەرتە. اسىرەسە, بۇكىل ەل رەفورماعا جابىلا جۇمىلعان بۇگىنگى جاعدايدا. جاقسى ىستەر باستالىپ, جاڭا باعدارلامالار قولعا الىنۋدا. ولار بۇدان دا دامىپ, ويلاعان ناتيجەلەرگە جەتكىزە الا ما؟ الدە ءبارىن دە ورتا جولدا قالدىرىپ, ەل باسىنداعى احۋال باسقا باعىتقا بۇرىلىپ كەتە مە؟ ءتىپتى ەلباسىنىڭ وكىلەتىن بۇكىلحالىقتىق جولمەن ۇزارتۋ جايىنداعى ۇسىنىس تەگىننەن-تەگىن تۋىنداپ ءجۇرمەگەندەي.
ونىڭ ۇستىنە جاپونياداعى ءزىلزالا جۇرەك شوشىنتتى. سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس قايتا بۋىرقانۋدا. مۇنداي جاعدايدا اسىعىس قورىتىندىلار تۋىپ ءجۇرمەي مە؟ ەلباسى باستالىپ كەتكەن ۇدەرىستەردى مۇقيات زەرتتەپ, شۇعىل شەشىمدەر جاسادى. ونىڭ ەل پرەزيدەنتىنىڭ حالىقتىڭ ەركىن جانە تىكەلەي داۋىس بەرۋ جولىمەن كەزەكتەن تىس سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىنعانى ءبارىمىزدىڭ دە كوڭىلىمىزدەن شىقتى. ول قازىرگىدەي اسا جاۋاپتى كەزەڭدە ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن قاي ساياساتشىنىڭ دا حالىق ەركىمەن ساناساتىن كوشەلى مىنەزىن كورسەتتى.
بيىلعى سايلاۋدا 4 ساياساتكەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات بولىپ تىركەلدى. قاي-قايسىسى دا ەل جولىندا ەڭبەك ەتۋدەن تارتىنبادى. زاڭنان تىسقارى ارتىقشا تالاپتار تالاپ ەتپەدى. ارقايسىسى ءوز كوزقاراستارىن مۇقيات زەردەلەگەن باعدارلامالارىن ۇسىندى. ءتىپتى جۇرتشىلىق كوڭىلىن ەلەڭ ەتكىزەتىندەي ءار قيلى دەڭگەيدەگى ۋادەلەرى دە بولدى.
الايدا, وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى باستالماي جاتىپ, تۇبەگەيلى ءوزگەرىستەر مەن سىلكىنىستەرگە تاپ كەلگەن جاڭا وكىلەتتىلىك كەزەڭىندە جۇرتتى ەلەڭدەتەتىن ۋادەدەن گورى كوپتى كورىپ توسەلگەن تاجىريبەگە, تاريح تالقىسىنان العان تاعىلىمىنا, ەل ءۇشىن ىستەگەن ەڭبەگىنە باسىمدىق بەرىپ – ناقتى ىستەر مەن جاقسى ءناتيجەلەرگە داۋىس بەرگەندى ءجون دەپ تاپتى.
بۇل جاعىنان كەلگەندە قازىرگى پرەزيدەنتىمىز, قالعان ارىپتەستەرىنە قاراعاندا, قاي جاعىنان دا اتىنا قامشى سالدىرمايتىن ەدى. ءبارىن قويعاندا, بۇگىنگى دەربەس مەملەكەتتىگىمىزدى سومداۋداعى ەرەن ەڭبەگىن الەمگە ايان ساياساتكەرلەردىڭ تالايى مويىندادى. ەندى بولماعاندا ەلدەن دە, جەردەن دە, تىلدەن دە باز كەشە جازداپپىز.
1989 جىلعى ساناق بويىنشا, قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 39,7 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعانى وزىمىزگە بەلگىلى. وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا مۇنداي پۇشايمان ءحالدى جالعىز بىزدەر عانا كەشىپپىز. الدىمىزداعى لاتىشتار ءوز ەلدەرىندە 52,1 پايىز, قىرعىزدار 52,4 پايىز, ەستوندار 61,7 پايىزدى قۇراپتى. ال قالعاندارى ءوز ەلدەرىندە داۋسىز كوپشىلىكتى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى كوپتەن بەرى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جىمىسقى ساياساتتىڭ سالدارى ەدى. ۇلتتىق رەسپۋبليكا سيپاتىنان ايىرىپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە ەگەمەندىك تالاپ ەتپەۋ ءۇشىن الدىن-الا ويلاستىرىلعان ايلا-شارعى ەدى بۇل.
مۇنداي جاعدايدا تاۋەلسىزدىككە قول سوزۋ ناعىز جۇرەكجۇتقاندىق بولار ەدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بويىنان ونداي نار تاۋەكەل تابىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بيىل دەربەس مەملەكەت بولعانىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن تويلاماقپىز. سول ەكى ورتادا ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ سانى الپىس پايىزدان اسىپ جىعىلعانىن دا بىلەمىز. مۇنى دا پرەزيدەنت اسقان شەبەرلىكپەن جۇزەگە اسىردى. ۇلتارالىق تاتۋ-تاتتىلىككە مەيلىنشە قىراعىلىقپەن قاراي وتىرىپ, سىرتتا جۇرگەن وتانداستارىمىزعا قۇشاعىن ايقارا اشا ءبىلدى. تارىداي جان-جاققا شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىن ەلگە شاقىرىپ, ارنايى ۇشاقتار جىبەرىپ الدىرىپ, ءۇي بەرىپ, كۇي تۋعىزىپ, جايعاستىرىپ جاتقان ءۇش مەملەكەتتىڭ بىرەۋى ءبىزبىز.
مەن جۋىردا اقتاۋدىڭ ماڭىنان جاڭادان اشىلعان اۋداندى ارالاپ كوردىم. تۇگەلگە جۋىق يراننان, ءتۇركىمەنستاننان, قاراقالپاقستاننان كوشىپ كەلگەندەر ەكەن. باتىر كەنشىنىڭ ەمىر دەپ اتالاتىن شاعىن اۋدانىندا وسىدان قىرىق ءۇش جىل بۇرىن بارىپ كورگەن, كۋشكا تۇبىندەگى پادكىز قورىعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەجەلگى تۋىستارىممەن كەزدەستىم. ول جاقتاعى شارۋالارى جايلى ەدى. «ەلگە كەلگەن سوڭ, ول كۇيلەرىڭنەن ايىرىلىپ قالعان جوقسىڭدار ما؟» – دەپ سۇراعانىمدا: «اتا-بابامىز اڭساپ ءوتكەن تۋعان ەلمەن قاۋىشقان سوڭ, ءبىز ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت بولۋشى ما ەدى!» – دەپ جاۋاپ بەردى.
بۇگىنگى تاڭداعى باستى پارىزىمىز – قانداستارىمىزدىڭ بويىنداعى وسى ىستىق سەزىمگە كىربىڭ ءتۇسىرمەۋ. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ەلىن اڭساپ كەلە جاتقان ۇلى كوشتى ءالى دە تاسقىنداتا ءتۇسۋ. مەملەكەتتەر اراسىنداعى دامىپ جاتقان ەكونوميكالىق مۇددەلەستىكتى تالاي جىلدان بەرى ەلگە ورالا الماي ءجۇرگەن وتانداستارىمىزدى قايتارىپ الۋمەن ورايلاستىرا شەشۋ. تاريحي شىرعالاڭدار تۇسىندا شىرقى كەتكەن حالىقتىق قالپىمىزدى دەموگرافيالىق ءوسىمتالدىق پەن بەيبىت كوشى-قون ارقىلى قايتا جوندەپ الۋعا كۇش سالۋ. ءبىز ءۇشىن بۇدان بيىك مەرەي جوق.
وسى ورايدا ويىمىزعا ورالار جانە ءبىر ۇلكەن جەتىستىگىمىز – ۇلان-بايتاق شەكارامىزدى ءبىرجولاتا زاڭداستىرىپ ۇلگەرگەنىمىز. قازىرگى جەر شارىنىڭ كولەمى – 506 ميلليون شارشى كيلومەتر كورىنەدى. ونىڭ 352 ميلليون شارشى كيلومەترى مۇحيتتا, 135 ميلليون شارشى كيلومەترى قۇرعاقتا, 21 ميلليون شارشى كيلومەترى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك پوليار اۋماعىنا ورنالاسقان دەيدى. سوندا ءار مەملەكەتكە ورتا ەسەپپەن 0,6 ميلليون شارشى كيلومەتردەي قۇرعاق جەر تيەدى ەكەن. ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ اۋماعى 2 ميلليون 717 مىڭ شارشى كيلومەتردەن اسىپ تۇسەدى. جاراتقان يەنىڭ بىزگە بۇل جاعىنان دا وڭ كوزىمەن قاراعاندىعى ايقىن. وسىنداي مول اۋماعىمىزدى بارلىق كورشىلەرىمىز مويىنداپ, كەلىسىم شارتقا تەگىس قول قويدى. ولاردىڭ اراسىندا رەسەي مەن قىتاي دا بار. بۇل مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋداعى ۇلكەن تابىسىمىز ەدى. مۇنداي ماڭىزدى ناتيجەگە جەتۋىمىزگە پرەزيدەنتىمىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وتە زور.
قازاقستان سياقتى اسا زور مۇمكىندىكتەرگە يە مەملەكەتكە سان تاراپتان سان قيلى ارەكەتتەرمەن جاسالىپ جاتاتىن, سان الۋان قىسپاقتارعا توتەپ بەرىپ, تاباندى ساياسات جۇرگىزە ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا الدەنەشە ۇلتتىڭ وكىلدەرى كەشەگى كەلەڭسىزدىكتەر كەزىندە دە ءجۇز شايىسىپ كورگەن جوق-تى. مۇنداي ىشكى ورنىقتىلىعىمىز سىرتقى تارتىمدىلىعىمىزدى دا قامتاماسىز ەتە الدى. بۇل ارادا دىنارالىق بايلانىستارىمىزعا دا باستى كوڭىل ءبولمەي بولمايدى. قازاقستان بۇل تاراپتان دا شىنايى جاڭاشىلدىق ۇستانىم ۇستانا ءبىلدى. ءوزارا ءتىل تابىسۋدان الدەقاشان ءۇمىتتەرىن ءۇزىپ قويعان الەمدىك دىندەر مۇنداي باستامانى باسقا تاراپتان كۇتسە دە, جاڭا تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتەن كۇتە قويماعان شىعار. ءوزارا پىكىر الماسىپ, وي ءبولىسۋدىڭ ورتاق الاڭىن تاۋىپ بەرگەن قاشاننان بەرى ءۇردىستەن شىعا جازداعان ديالوگ پەن پوليلوگتى قايتادان كۇندەلىكتى ءتاجىريبەگە اينالدىرۋ – قازاقستان اشقان تارتىمدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولدى. ەجەلگى ريم, يەرۋساليم, مەككە, مەدينە, كۋفا, لحاس باستارىن قوسا الماي كەلە جاتقان ءدىن باسشىلارى مەن شىركەۋ باسشىلارىن ءبىزدىڭ جاپ-جاس استانامىز ءۇش رەت جيناپ, ءۇش رەت باستارىن قوستىرىپ ۇلگەردى. بۇل قازاقستان تانىمالدىعىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى ەدى.
حالىقارالىق تانىمالدىق دەگەننەن شىعادى, قازاقستان بۇل ماسەلەگە ءاپ دەگەندە ايرىقشا ماڭىز بەردى. ولاي بولۋى ورىندى دا ەدى. ءبىر كەزدەگى ءالەمدىك گەوساياساتتا حارتلەند دەگەن ۇعىم بولدى. قازاقشاسى «جەر كىندىگى» دەگەن ءسوز. ول ايماققا ءسىبىر مەن قازاقستان كىرەدى. قاي مۇحيتتان ءجۇزىپ كەلىپ اتقىلاساڭ دا, الگى ايماققا ءبارىبىر اتقان سناريادىڭ جەتپەس ەدى. ەندەشە, مۇنداي «جەر كىندىگىنە» يە بولعان ەل بۇكىل ەۋرازياعا, ال ەۋرازياعا يە بولعان ەل بۇكىل جەر جۇزىنە ۇستەمدىك قۇرا الادى دەيتىن تۇسىنىك كوپ ۋاقىتقا دەيىن ەتەك جايدى. سونداي حارتلەندكە جەتۋ ءۇشىن تالاي قۇرلىقارالىق قارۋلار ويلاپ تابىلدى. سونداي ۇرەيلى قارۋلار سىنالاتىن الاڭدار دا سول ماڭايدا توپتاستىرىلدى. الەمدەگى ەڭ ۇشقىر زىمىراندار دا سولاي قاراي وقتالىپ, سولاي قاراي باعىتتالدى. ونداي قاتەرلى قارۋلاردان قۇتىلماي تۇرىپ, قازاقستان دا بۇكىل جاھاننان وق كەزەيتىن نىسانا بولىپ قالا بەرمەك. جاپ-جاس مەملەكەت جۇرتتىڭ قاراداي زارەسىن الاتىن ۇرەيلى ءپاننىڭ مۇنداي تۇڭعيىق سىرىن دەر كەزىندە ۇعا ءبىلدى. يادرولىق قارۋلاردان ەڭ ءبىرىنشى بولىپ باس تارتۋعا اقىلى جەتكەن مەملەكەت تە ءبىز بولدىق. سول كۇننەن-اق قازاقستان مەن نازارباەۆتىڭ اتتارى الەمدىك تانىمالدىقتى يەلەندى.
ول كسرو تاراماي جاتىپ, سىناق الاڭىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋلاردان باس تارتتى. حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا كەپىلدىكتەرىن قاراستىردى. بۇل ءىستى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەدى. ەۋروپاداعى وڭ ىزدەنىستەردىڭ ازيادا دا جالعاستىق تابۋىن قولدادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جاڭا قاز باسقان بالاڭ كەزىنەن قارقىنىن جوعالتپاعان بۇل ىزدەنىستەردىڭ ەڭ جەمىستى وربىگەن تۇسى 2010 جىلى بولدى. ەقىۇ-داعى ءتوراعالىعىن قازاقستان اسا تابىستى اتقاردى. استانا ءسامميتى ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان جاڭاشىلدىق باعىتىنان اۋىتقىمايتىنىن بۇكىل الەم الدىندا پاش ەتتى. وعان ىلە-شالا وتكىزىلگەن ازيا ەلدەرىنىڭ قىسقى ويىندارى قازاقستان رەفورماسىنىڭ جاسامپازدىق قارقىنىن جاقسى تانىتتى. مۇنداي كەڭ كولەمدى سپورتتىق باعدارلامالاردى ءوتكىزۋ جيىرما جىل تۇگىلى جيىرما عاسىر ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ىرگەلى مەملەكەتتەردىڭ دە قولدارىنان كەلىپ جاتقان جوق.
شىعىس دەسە كۇڭسىگەن ەسكىلىك پەن كەرتارتپالىق ەسكە تۇسەتىن ۇشقارى ۇعىمداردى جوققا شىعاراتىن مۇنداي شارالاردى ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن, ارينە, تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي تەگەۋرىندى ەكونوميكا كەرەك. قازاقستان ەكونوميكاسى كەڭەس كەزىندە ءبىرشاما شارىقتاپ وسسە, كەشەگى قۇلدىراۋ تۇسىندا تاقىرعا مىقتاپ وتىردى. تۇگەلگە جۋىق وداق باقىلاۋىندا بولىپ, قاراۋسىز قالعان قاراڭ ەكونوميكاعا جىعىلعان جەرىندە جان ءبىتىرىپ, بويىنا قايتادان قان ءجۇگىرتۋ ءۇشىن اتتاي ون جىلىمىز كەتتى. شارتاراپتانعان شارۋامىزدىڭ شىنداپ ءتۇزەلە باستاعانىنا دا ون جىل بولدى.
وسى مەرزىم ىشىندە بىرەۋلەر تويىپ سەكىردى, بىرەۋلەر توڭىپ سەكىردى. اڭىرعان حالىق ەكەۋىنە دە تۇسىنە المادى. رەفورما شىن كەيىپكە ەندى-ەندى ەنە باستادى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك استارلارى ايقىندالدى. قارجى ينستيتۋتتارىن ساۋىقتىرۋ قارقىندادى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تاريحي-مادەني مۇرا, تىلدەردى دامىتۋ, اۋىز سۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس, كەمشىندەرگە كومەك ءار قيلى ايلا-شارعىلاردان ارىلىپ, جۇيەلەنىپ كەلەدى. مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالالار باقشاسى, مادەنيەت ورىندارىنا نازار اۋدارىلدى. جول جوندەلە باستادى. ءوندىرىس ورىستەدى. تۇرمىس ءتۇزەلە باستادى. ءبارى دە بىرتىندەپ جاقسارىپ, بىرتىندەپ تارتىپكە ءتۇسىپ كەلەدى.
جاعدايدىڭ وزگەرە باستاعانىن ءاركىم جاقسى بىلەدى. ماڭعىستاۋعا ءار بارعان سايىن وڭ وزگەرىستەردى كورىپ, ءبىر سەرپىلىپ قالامىن. مۇندا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ اۋاداعى, سۋداعى, قۇرلىقتاعى باتىل قادامدارى بىردەن بايقالادى. مۇنداي جاڭالىقتاردى قالعان وڭىرلەردەن دە كورەمىز. تەرىسكەي مەن كۇنگەي, باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ۇلان-عايىر دالادا جاڭا قۇرىلىستار كوپتەپ سالىنۋدا. بۇل ءبىزدىڭ وتكەنمەن ەمەس, كەلەشەكپەن ءومىر سۇرە باستاعانىمىزدى تانىتسا كەرەك.
وتكەن ءومىر جولىمىز دا, اتقارىپ جاتقان يگى ىستەرىمىز دە, كۇننەن كۇنگە كۇردەلەنە تۇسكەن مىندەتتەرىمىز دە, ەل بولاشاعىن ۇزبەي باقىلاپ, ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان ساياسي جەتەكشىمىزدىڭ مىگىرسىز ىزدەنىستەرى مەن تياناقتى تاجىريبەسىنە مەيلىنشە مۇقيات ءۇڭىلىپ, ءادىل باعالاۋعا ۇندەيدى.
بۇل وسى سايلاۋدان دا انىق كورىنگەندەي. الۋان ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ مۇنشالىقتى ەلەكتورالدىق بەلسەندىلىگى مەن بىراۋىزدىلىعى ءبارىمىزدى دە ءسۇيسىنتەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى, دەموكراتيامىزدىڭ جۇيەلى, جاسامپازدىعىمىزدىڭ جاراستىقتى بولا بەرۋىن تىلەيىك!
ءابىش كەكىلباي ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى.