«سىرت كوز سىنشى» دەمەكشى, استاناعا جولى تۇسكەن سىنىپتاسىم ۇنەمى سىناپ-مىنەۋگە بەيىم, «قالاڭدا اۋرۋ-سىرقاۋ كوپ-اۋ دەيمىن... كوشە سايىن ءدارىحانا سالىپ الىپسىڭدار عوي» دەپ تۇيرەپ ءوتتى... شىنىمەن دە سوندا بارىپ ءمان بەرسەم, وڭ جاعىمدا دا, سول قاپتالىمدا دا, كوشە اتتاسام دا قاپتاعان ءدارىحانا...
– قيىندىعى قىر اسىرار باعاتىن مال ەمەس, جەر جىرتىپ ماڭداي تەر توگەر وسكىن ءونىم ەمەس...
– دەپ كوسىلە بەرىپ ەدىم, سىنىپتاسىم: «ماسەلە باعاسىندا!..» دەپ كەلتە قايىردى. شىنىمەن دە كەيىنگى كەزدە ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى شارىقتاپ شەگىنەن اسىپ جىعىلعانى راس. ەلىمىزدەگى بۇنىڭ نارىقتاعى قۇنىن ساراپتاعان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قازاقستاندى ءدارى-دارمەگى اسا قىمبات ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرگىزگەن ەكەن. ال وسىلايشا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ نازارىنا ىلىككەن دارۋمەندەرىمىزدىڭ باعاسى دوللاردىڭ ء«دوڭ اسقان» تۇسىندا تىپتەن 100 پايىزعا دەيىن قىمباتتاپتى. ارنايى ماماندار بىلتىر 3 مىڭنان استام ءدارى-دارمەك پەن ەمدىك زاتتاردىڭ باعاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە 2842 ءدارىنىڭ باعاسى قىمباتتاعانى بەلگىلى بولىپتى. وعان قوسىمشا بۇل قىمباتتاۋدىڭ جاي-جاپسارىن ماماندار كۇن ساناپ شارىقتاپ بارا جاتقان ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, تاعى باسقالاردىڭ باعاسىنان قالىپ قويماۋ ءۇشىن قولدان جاسالعان ارەكەت دەپ سانايدى. ال 2016 جىلدىڭ باسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى القالى وتىرىستا: ء«دارى-دارمەكتەر مەن مەديتسينالىق ماقساتتاعى كەيبىر بۇيىم تۇرلەرى جىل سوڭىنا دەيىن قىمباتتامايدى» دەپ مالىمدەگەنى دە ەسىمىزدە. سونداي-اق, 105 ءتۇرلى ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمداردىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ تۋرالى ارنايى مەموراندۋمعا قول قويىلعانىن جاريالاعان ەدى. بىراق جىل اياعىنا دەيىن ءدارى-دارمەك قۇنىنىڭ بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنى جالپاق جۇرتقا ءمالىم. بۇل ورايدا دوللاردىڭ «قۇدىرەتىنىڭ» ارقاسىندا ەلىمىزگە قىمباتتاپ كەلگەن ءدارى-دارمەكتىڭ ساتىلىمعا تۇسەتىن باعاسىنا قوسار ۇستەمە باعا 20 مەن 30 پايىزدى قۇرايتىن كورىنەدى. مۇنداي ءدارى باعاسىنا قويىلاتىن ۇستەمەگە الاڭداعان ماماندار: «ەلدەگى ءدارى-دارمەك باعاسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ قويىلۋى كەرەك» دەگەن ورىندى ۇسىنىس ايتىپ, تالاپ قويۋدا. ال ءدارى-دارمەك ءوز جەرىمىزدە ماردىمسىز وندىرىلگەننەن كەيىن ونى كول-كوسىر ەتىپ سىرتتان توعىتاتىنىمىز ايدان انىق. قازاقستاندا ءدارىنىڭ 7 مىڭ ءتۇرى بار ەكەن دە, كوبى گەرمانيا, فرانتسيا, رەسەيدەن جەتكىزىلەدى. نەگىزى ءدارىحانا سورەسىندەگى ونىمدەردىڭ 90 پايىزى شەت ەلدەن اكەلىنەدى جانە دوللارمەن ساتىپ الىنادى ەكەن. ءارى ەلىمىزدە ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى ويداعىداي ەمەس. وتاندىق فارماتسەۆتيكانىڭ كورسەتكىشتەرى, نەگە ەكەنىن, كەيىنگى كەزدە قۇلديلاي باستاعان. كەرى كەتكەنى سونشالىق, اناۋ-مىناۋ ەمەس, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 50 پايىزدان 15-كە ءبىر-اق قۇلديلاعان. ءبىز ءدارى-دارمەكتى كوپ تۇتىنۋ جاعىنان دا تمد ەلدەرى بويىنشا العاشقى ۇشتىكتى مەجەلەيمىز. ياعني, قىمبات تا بولسا حالىقتىڭ دارىگە دەگەن سۇرانىسى بار. الايدا, سول سۇرانىستى ەسكەرىپ, فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن جولعا قويىپ, ۇلت قاۋىپسىزدىگىن دە قامتاماسىز ەتىپ, حالقىمىزدى قولجەتىمدى باعاداعى دارىمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىمىز قىنجىلتادى. شەتەلدىك فارموندىرىسىنەن قالىسپايىن دەدى مە, وتاندىق ءدارى-دارمەكتىڭ قۇنى دا اجەپتاۋىر كوتەرىلگەن. ماسەلەن, جەرگىلىكتى جەردە ءوسىرىلىپ-وندىرىلەتىن قىزىلميا تامىرى ارعى جىلدارى 70 تەڭگە تۇرسا, قازىر 330 تەڭگەدەن ساتىلۋدا. سەبەبى, ولاردىڭ قوسىمشا شيكىزاتى, ءتىپتى سىرتىنداعى قورابى مەن قۇتىسى دا شەت ەلدەن تاسىمالدانادى ەكەن. شىمكەنتتىڭ فارمزاۋىتىنان شىققان وتاندىق ءدارى باعاسىنىڭ ءوزى شارىقتاپ تۇر. قازاقستاندا شىعارىلعان تۇماۋدىڭ ءدارىسى دە شەت ەلدەن كەلەتىن دارىلەرمەن قوسا قىمباتتاعان. شەكارا اسىپ كەلەتىن ءدارىنى تۇسىنۋگە بولادى, باعاسى دوللارمەن ەسەپتەلگەن سوڭ, قۇنىنىڭ دا دوللارمەن قوسىلىپ وسەتىنى تۇسىنىكتى. ال وزىمىزدە وندىرىلەتىن دارىلەرگە نە جورىق؟ سونىڭ كەسىرىنەن نەگىزگى ءونىمنىڭ ورنىنا قولدان جاسالعان جالعان ءارى ارزان ءدارى كوبەيىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان كەيدە قىمبات دارىلەردىڭ اتىن جامىلعان ارزانقول دۇنيەلەردىڭ دە جولى بولىپ جاتادى. سايىپ كەلگەندە, ونىڭ زاردابىن وعان الدانىپ وتىرعان كوپشىلىك تارتادى. كەيبىر دەرەكتەر كوپشىلىك جىلىنا 120-130 ملن تەڭگەگە جاساندى ءدارى-دارمەك ساتىپ الاتىنىن كەلتىرەدى. ال ساپاسىز, جالعان ءدارىنى ساتىلىمعا شىعارعان كومپانيالارعا فرانتسيادا, اقش-تا 2 ميلليون دوللار كولەمىندە ايىپپۇل سالىنسا, ۇلىبريتانيانىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى جازىقتىلاردى دەرەۋ باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن بارادى ەكەن. ءبىزدىڭ بيلىك وسى جاعىن قاپەرگە السا يگى. تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىن قاققان بۇل باعالاردى تومەندەتۋدىڭ رەتى بولا قويماس. سوندىقتان قاۋىم تاۋىپ ايتقان «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدە» دەگەن ءتۇيىن سوزگە توقتاي وتىرىپ, استاناداعى «قاپتاعان ءدارىحانانىڭ» سىرى اشىلىپ, جوعارىداعى سىنىپتاسىم كەلتە قايىرعان «ماسەلە باعاسىندا!» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار-اۋ دەپ ۇقتىم.
بەرىك سادىر,
«ەگەمەن قازاقستان»