ءدال وسى جولداردى جازۋعا قازىر الەۋمەتتىك جەلىنى جارىپ تۇرعان قازاق قىزىنىڭ ارى, وزگە ۇلتتاردىڭ ەتەگىنە جارماسۋىنا قاتىستى قىزۋ پىكىرتالاس, بىتپەيتىن داۋ ءماجبۇر ەتەتىندەي. وسى ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىدە ءالسىن-ءالسىن كوتەرىلگەن سايىن, ويلارى ءبىر جەردەن ەشقاشان شىقپاعان ەكى ارميا ينتەرنەتتە ات قۇيرىعىن كەسىسىپ, ءتىپتى, دوستىقتان كەتىسىپ جاتقانى. بۇل ايتىسقا ەلدىڭ تانىمال ازاماتتارى دا ارالاسىپ ءجۇر. ەرلەر جاعى قىز-كەلىنشەكتەردى كۇستانالايدى. قىزدار جاعى جىگىتتەردىڭ جاسىقتىعىن, جۇمىسسىزدىعىن, جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇردايلىلىعىن العا تارتادى.
جالپى, قازاقتىڭ قىزى قانداي ازاماتقا باعىنادى ءوزى؟ وسى سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە وتىز كۇن ويلانىپ, قىرىق كۇن تولعانىپ جاتپاي-اق, اينالاڭىزعا زەر سالىپ قاراپ كورىڭىزشى. اعايىندارىڭىزدىڭ, دوس-جاراندارىڭىزدىڭ ومىرىنە ءۇڭىلىڭىز. ايەلىن قاباعىمەن ۇستايتىن ءۇيدىڭ ازاماتى قانداي بولادى ءوزى؟
ايەلدەر دە قانداي ازاماتقا باعىنۋ كەرەكتىگىن ءسوزسىز بىلەدى.
ايەل قانشا تىرىسسا دا, ويى جوق, تۇسىنىگى جوق, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ وسپەگەن ەركەككە جۇمساق ايت, قاتتى ايت, وي كىرمەيدى ەكەن. ەركەكتە ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇعىم بولۋى كەرەك. سول كەزدە ايەلى, ءتىپتى اۋزىن اشپايدى. بىزدە قازاقتا كەلىندى اكەلەدى, سوسىن كەيبىر ەنەلەر كەلىنگە جىن كورگەندەي تيىسە بەرەدى. ال ەركەك ايەلىنىڭ ءسوزىن سويلەدى دەپ ايتپاسىن دەپ, ۇرىس-كەرىستەن باسىن الىپ قاشادى. كەرىسىنشە, ماسەلەنى, شيەلەنىسىپ تۇرعان جاعدايدى شەشۋدىڭ ورنىنا. سوسىن, كەلىن دە بىرەۋدىڭ قىزى, وزىنە ادىلەتسىز تيىسە بەرگەن سوڭ, كۇيەۋى قورعاماعاننان كەيىن امالسىزدان ءوزىن قورعاۋعا كوشەدى. تۇبىندە كىم جامان؟ ءسوز قايتارعان كەلىن جامان. تيىسكەن ەنە تازا, قورعاماعان كۇيەۋ دە تازا. ەر ادام تاڭداپ اكەلگەن ايەلىن قورعاۋعا مىندەتتى. ءوزىنىڭ تاڭداۋى دۇرىس ەكەنىن ۇرىس-كەرىستەن قاشپاي, ءتۇسىندىرۋى قاجەت. كۇيەۋى سىيلاپ, كۇيەۋى قورعاماعان ايەلدى ەشكىم دە قورعامايدى. ال سوڭىندا جۇيكە دە توزىپ بىتەدى, بالا دا ءتىرى جەتىم. ورتالارىنا وت جاققان ەنەنىڭ دىمى دا كەتپەيدى», دەيتىن دايەكتەر دە بار.
دەگەنمەن, بۇل جەردە ماسەلەگە ءبىر جاقتى قاراۋعا بولمايتىنى ءسوزسىز. ەنە بىتكەن جاۋىز, كەلىندەردىڭ بارلىعى شەتىنەن كەسىر ەمەس قوي.
«ەگەر مەنەن تۋعان ۇل ءوز ايەلىنە اسقار تاۋداي پانا بولا بىلسە – وندا ول مەنىڭ ماقتانىشىم! دەمەك, مەن جاقسى ازامات ءوسىردىم. ال قانداي بالا تاپقانىمدى مەنىڭ قارتتىق شاعىم كورسەتەدى», دەيتىن التىن ءسوزدى انالار دا بار.
بىراق, بۇل جەردە باستى كىلتيپان – ەر-ازاماتتاردىڭ ءوزىن سىيلاتا ءبىلۋىندە. ىسىمەن, مىسىمەن وتباسىن باعىندىرۋىندا بولىپ تۇر.
مىنا جەردىڭ بەتىندە ايەلدەن قۋ حالىق جوق. ماحابباتىمەن وزىنە پانا بولا بىلەتىن, اسىراپ ساقتايتىن, تۋىپ بەرگەن بالالارىنا جوقتىق كورسەتپەيتىن كۇيەۋدەن ولسە دە ايىرىلماق ەمەس. ايەل ادامدا انالىق تۇيسىك دامىعان. ەسى دۇرىس شەشە ءبىرىنشى كەزەكتە ىشىنەن شىققان پەرزەنتتەرىنىڭ قامىن ويلايدى. بولاشاعى نە بولاتىنىن ارنايى جوسپارلاماسا دا, سول ءبىز ايتقان تۇيسىكپەن اقىل توقتاتپاعان بويجەتكەندەردىڭ ءوزى كەيدە سانالى جانە ساناسىز تۇردە تابىسكەر ازاماتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋعا تىرىسادى. ايەلدە ۇلتتىق مۇددەدەن گورى, انالىق ينستينك باسىم ەكەنى ايدان انىق.
بىراق, وسىنىڭ بارىنە قاراماي, از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن, مالتابار, اينالاسىنا سىيلى ازاماتتاردىڭ كەيدە ءوز وشاعىنىڭ باسىندا قادىرى بولمايتىن جايتتار دا كەزدەسىپ جاتسا, وندا نە بولماق؟ ءومىردىڭ مۇنداي مىسالدارى دا بار. ازاماتتىڭ قادىرىن بىلمەيتىن شايپاۋدان, ەرىنىڭ ابىرويىن ويلامايتىن مىنەزسىز ايەلدەردەن دە قاشىپ قۇتىلا الماي ءجۇرگەن جىگىتتەر قانشاما؟ جار تاڭداۋدا جىبەرگەن قاتەلىك ءومىرىڭنىڭ سوڭىنا دەيىن ىلەسىپ جۇرەدى.
ال دۇرىس, يماندى ادام پەشەنەڭە كەز كەلدى مە, وندا, ەي, ەركەك, سەن دە وزىڭە اماناتقا بەرىلگەن جارتىڭنىڭ جانىن جارالاما . «ەر ادام اللانىڭ تىيىمدارىنىڭ شەڭبەرىنەن شىققان كۇنى ايەلىنەن مىنەز شىعادى» دەسەدى.
ويتكەنى, ايەل دە ادامنىڭ بالاسى. ساتقىندىقتى كەشىرمەيدى. ەر-ازاماتىنىڭ جەڭىل ءجۇرىسىن كەشىرمەيدى.
ايەل دە ادامنىڭ بالاسى, قورلاعاندى كەشىرمەيدى. بوتەن ادامعا دا ايتۋعا بولمايتىن بىلاپىت سوزدەردىڭ وزىنە ايتىلعانىن كەشىرمەيدى.
وسى ارادا مىنا ءبىر ءتامسىل ەسكە تۇسەدى. ءبىر كۇنى ۇستاز شاكىرتتەرىنەن:
– نەگە ادامدار داۋلاسقاندا داۋىس كوتەرىپ سويلەيدى؟ – دەپ سۇرادى.
– سەبەبى, ادام ۇرىسقاندا سابىردان ايىرىلادى, – دەدى ءبىر شاكىرتى.
– ەندەشە, نەگە ادام ءدال قاسىندا تۇرسا دا ايقايلايدى؟ – دەپ قايتا سۇرايدى ۇستاز. – ءجاي سويلەسە بولماي ما؟ نەگە اشۋلانعان ادام داۋسىن كوتەرەدى؟
شاكىرتتەر ءارتۇرلى جاۋاپتار بەرگەنىمەن ۇستاز ەشبىر جاۋاپقا قاناعاتتانبايدى.
اقىرىندا ءوزى بىلاي ءتۇسىندىرىپتى: «ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنەن كوڭىلى قالعاندا, اشۋلانىپ ۇرسىسادى. بۇل مەزەتتە جۇرەكتەر الىستايدى. سول اراقاشىقتىقتا جاقىنداۋ ءۇشىن, ءبىر-ءبىرىن ەستۋ ءۇشىن, داۋىستارىن كوتەرىپ سويلەۋگە ءماجبۇر بولادى.
عاشىقتاردى مىسالعا الايىق. عاشىقتار نەگە داۋىستارىن كوتەرمەيدى, كەرىسىنشە, سىبىرلاپ قانا سويلەسەدى؟ سەبەبى, ولاردىڭ جۇرەكتەرى جاقىن, ارادا قاشىقتىق جوق. ادام عاشىقتىقتىڭ تەرەڭىنە بويلاعان سايىن سىبىرعا كوشەدى. ماحاببات لاۋلايدى. اقىرىندا, ءتىپتى سىبىرلاسۋدىڭ دا قاجەتتىلىگى بولمايدى. ولار ءبىر-بىرىنە قاراعاننان-اق ىممەن تۇسىنەدى. مۇنداي جاعداي شىن جاقسى كورەتىن ادامدار اراسىندا بولادى.
«ايتپاعىم, ءتىپتى داۋلاسقان جاعدايدا دا جۇرەكتەرىڭ الىستاماسىن, ارانى ودان ءارى الىستاتار سوزدەر ايتپاڭدار. سەبەبى, ءبىر كۇنى ارالارىڭ جاقىنداسار جول دا قالمايتىنداي قاشىقتىققا دەيىن الىستاپ كەتۋى مۇمكىن». بۇل وسى تامسىلدەگى ۇستازدىڭ ءسوزى.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قاراپايىمدىلىق پەن ار-ۇيات كىمنىڭ ۇيىندە بولسا اللا سونىڭ ۇيىندە. نەبىر تاماشا وتباسىلار بار. اكەلەرى داۋىس كوتەرىپ, زىركىلدەپ جاتپايدى. تۇزدە ءىسى بەرەكەلى, ۇيدە بالا-شاعاسىن مەيىرىمىمەن ءۇيىرىپ وتىرادى. ادەمى ءبىر ازىلىمەن-اق ايەلىن زىر جۇگىرتەدى. وتاعاسى دەگەن سول!
ايەل دە ادامنىڭ بالاسى. وتىرىكتى كەشىرمەيدى. ونى ءوز بالالارىنىڭ اكەسى وكىندىرەتىن بولسا, وزگەلەر وندا وعان نە ىستەمەيدى؟!
سوندىقتان دا ەركەكتىڭ ايباتى – ادالدىعى, ءبىر سوزدىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جانە يمانى!
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى