ءسىز بۇل ماقالانى قالايدا وقىپ شىعاسىز دەپ ويلايمىز. ماسەلە جارىققا شىعا باستاعانىنا ون جىلعا جۋىقتاپ, بۇگىندە باس باسىلىم برەندتەرىنىڭ بىرىنە اينالعان «الەمگە ايگىلى...» ايدارىنىڭ گازەت بەتىندە ءبىرازدان بەرى كورىنبەي كەتكەنىندە دە ەمەس. ماسەلە ماقالانىڭ تاقىرىبىندا. جاپون ۇلتىنا ارنالعانىندا. جاپونيا تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق قاي كەزدە دە, قاي ەلدە دە بولعان, بار, بولا دا بەرەدى. حالقىنىڭ تىعىزدىعى (125 ميلليون ادام ونداعى ءار شارشى شاقىرىمعا 300 كىسىدەن كەلەدى), تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى (80 جاستان اسادى), ۋربانيزاتسيا قارقىنى (ەل حالقىنىڭ 76 پايىزى – قالالىقتار), ءبىر قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى (توكيو اگلومەراتسياسىندا – 18,8 ميلليون) جونىنەن الەمدە الدىنا ەشكىمدى سالمايتىن, ۇلتتىق بىرتەكتىلىگى قايران قالدىراتىن (ەلدەگى جۇرتتىڭ 99 پايىزى – جاپوندار), كۇنى كەشەگە دەيىن ەكونوميكالىق قۋاتى بويىنشا جەر جاھانداعى ەكىنشى ورىندى يەلەنىپ كەلگەن (2010 جىلى بۇلاردى قىتاي باسىپ وزدى), ال تاۋارلارىنىڭ ساپاسىمەن ەشقانداي ەل تالاسقا تۇسە المايتىن جاپونيا ادامزاتتىق فەنومەندەر قاتارىنا قوسىلاتىنى كۇمانسىز. الايدا, ءدال قازىر جاپونيا اتاۋى باسقا سەبەپپەن اۋىزدان تۇسپەي تۇرعانى تاعى بەلگىلى. 2011 جىلعى 11 ناۋرىزدا جاپونيادا كۇشى ريحتەر باعانى بويىنشا 8,9 بالل جەر سىلكىنىسى بولدى. بۇل زىلزالاعا تىكەلەي كۋا بولۋ تۇرماق, ونى تەلەديداردان كورۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. مۇحيت جاقتان جەتكەن تاۋداي الىپ تولقىن جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ بارادى, ءبىر ءۇيدى قوپارا كوتەرە اپارىپ ءبىر ۇيگە سوعا سالادى, كەمەلەر بالا ويىنشىعىنداي جاعالاۋعا لاقتىرىلعان, جۇزدەگەن ادامدار سول اراساتتا اجال قۇشىپ جاتىر... كەشەگى, 24 ناۋرىزداعى ينتەرنەت مالىمەتتەرى بويىنشا بۇل ەلدە ءزىلزالادان قازا تاپقاندار مەن ءىزسىز-ءتۇزسىز كەتكەندەر سانى 20 مىڭنان استى دەپ شامالانىپ, اپات جاپونيا ەكونوميكاسىن 5 جىلعا كەرى سەرپىپ اكەتتى دەلىنىپ ءجۇر. بۇكىلالەمدىك بانك جەر سىلكىنىسى مەن تسۋناميدەن كەلگەن زارداپتى 235 ميلليارد دوللارعا باعالاپ وتىر. ەلدى تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە كەم قويعاندا بەس جىل قاجەت بولادى دەپ بولجالدانۋدا. جاپونيا بۇل كۇندەرى الاپات جەر سىلكىنىسى مەن عاراسات ءتسۋناميدى عانا ەمەس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى ەڭ وراسان تراگەديانى دا باستان كەشۋدە. ماسەلە حونسيۋ ارالىنىڭ اپاتقا ۇشىراعان ايماعىندا «فۋكۋسيما-1», «فۋكۋسيما-2», «وناگاۆا» اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ بىرنەشە ەنەرگيا بلوگى زاقىمدانىپ, اۋاعا رادياتسيا تاراۋىنا بايلانىستى ءتىپتى ۋشىعىپ تۇر. الدىڭعى كۇنى, ياعني جەكسەنبىدە «ەۆرونيۋس» توكيوداعى سۋ تازارتاتىن قۇرىلىمداردىڭ بىرىندە راديواكتيۆتى يودتىڭ ءتيىستى مولشەردەن اناعۇرلىم اسىپ كەتكەنىن ايتتى. كەشە, بەيسەنبىدە قالادا سۋ تاپشىلىعى باستالعانىن حابارلادى. وعان فۋكۋسيما پرەفەكتۋراسىنان جەتكىزىلگەن كوكونىستەردىڭ 11 تۇرىنەن تسەزي مەن يودتىڭ راديواكتيۆتى يزوتوپتارى ءتيىستى دەڭگەيدەن 164 ەسە ارتىق بولىپ شىققانىن تاعى قوسىپ قويدى. مۇحيتتىڭ 10 مىڭ مەتر تەرەڭدىگىنەن باستالىپ, ەپيتسەنترىندە جەر قىرتىستارىنىڭ سوقتىعىسۋىن تۋىنداتقان بۇل ءزىلزالا جۇمىر جەردى جىلجىتىپ جىبەردى! ءيا, گەوفيزيكتەر مەن ۆۋلكانولوگتار جاپونياداعى سىلكىنىس جەر ءوسىن شامامەن 10 سانتيمەترگە اۋىتقىتتى دەپ وتىر. جەردىڭ ءوزى ءۇشىن بۇل ونشا تەرىس تە بولماي تۇر. وتكەن جىلدىڭ اقپانىنداعى چيلي ءزىلزالاسى جەر ءوسىن 8 سانتيمەترگە جىلجىتقان. بىراق, باسقا باعىتقا جىلجىتقان. ەندى جەر ءوسى قالپىنا كەلۋگە جاقىندادى. ارحيپەلاگتىڭ ءوزى 5 مەترگە اۋىتقىعان دەپ جاتىر ماماندار. اقىرى قازىمىرلانىپ سويلەگەن سوڭ, جاپونيا ءزىلزالاسى چيلي ءزىلزالاسىنان كەيىن 1,26 ميكروسەكۋندقا قىسقارعان تاۋلىكتى ءوز ولشەمىنە قايتا كەلتىرگەنىن دە ايتالىق. ميكروسەكۋند – سەكۋندتىڭ مىڭنان ءبىر بولىگى عوي دەرسىز. سوندا دا. قىسقارعاننىڭ قاي-قايسىسى دا جاقسى ەمەس. مۇنىڭ ءبارىن ءسىز كۇندە تەلەديداردان كورىپ, راديودان ەستىپ, گازەتتەن وقىپ جاتىرسىز. جۇرتتىڭ ءبارى قازىر فۋكۋسيماداعى اەس-تەردىڭ رەاكتورى جارىلماۋىن, ەكىنشى چەرنوبىل قايتالانباۋىن تىلەپ, جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ وتىر. بۇكىل الەم جاپون جەرىنە كومەك قولىن سوزۋدا. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. ءبىز دە تىم بولماسا ءسوز كومەگىمىز ءتيسىن دەپ مىنا ماقالانى جازۋعا وتىردىق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز – جاپونداردىڭ ۇلتتىق سيپاتى. ەلدىڭ فۋدزياما سياقتى قاسيەتتى تاۋى, توكيوداي عاجاپ قالاسى, باسقا دا كەرەمەتتەرى تۋرالى, بۇيىرتسا, الداعى كەزدە قالام تەربەي جاتارمىز. جاپونيا تراگەدياسى جاپون حالقىنىڭ ۇلت رەتىندەگى ۇلىلىعىن تاعى ءبىر رەت تانىتىپ وتىر. وسىنداي سۇمدىقتىڭ تۇسىندا دا ۇرەيگە, دۇربەلەڭگە بوي الدىرمايتىن, بۇكىل حالىقتىق قايعىعا ءار ادام ىشتەن تىنا كۇيزەلەتىن, ايازدى كۇندەردەگى ۇزىننان ۇزاق تاماق كەزەگىندە جۇيكەسىن جۇقارتپايتىن, ءتارتىپ بۇزبايتىن, ءزىلزالا بولعالى بەرگى جارتى ايدىڭ ىشىندە ءبىر دە ءبىر توناۋشىلىق-تالاۋشىلىق وقيعاسى بوي كورسەتپەگەن بۇل قانداي ۇلت؟ ءار جەر-ءار جەردەن وقىعان-توقىعانىمىز بار, جاپون جەرىنە بىرنەشە رەت جولىمىز تۇسكەندە كورگەن-بىلگەنىمىز بار, سولاردىڭ ءبارىن جيناقتاپ, وسى جونىندەگى ويلارىمىزدى ورتاعا سالىپ كورەيىك.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
1995 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىز فۋكۋوكادا وتكەن بۇكىلالەمدىك ۋنيۆەرسياداعا قازاقستان كومانداسىن دەلەگاتسيا جەتەكشىسى لاۋازىمىمەن باستاپ بارعان ەدىك. اپپاراتتا ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كەزىمىز. سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەمەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ: «اباي تويىنا ءبىر ادامداي ەڭبەگىڭ ءسىڭدى. سول ءۇشىن سەنى جارتى ايعا جاپونياعا دەمالىسقا جىبەرمەكشىمىز», دەگەنى ەستە. دەمالىسقا دەگەنى, ارينە, ءازىلى عوي, ۇيىمداستىرۋ جاعىن بىلاي قويعاندا, كىلەڭ جاستىق جەلىگى باسىلماعان ستۋدەنت سپورتشىلاردان قۇرالعان كوماندانى الىستاعى ەلگە الىپ بارىپ, الىپ قايتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەستىگى بەلگىلى. ايتسە دە, ۋنيۆەرسيادا ءبىر باستالىپ كەتكەن سوڭ جارىستار ءوز ىرعاعىمەن ءوتىپ جاتادى ەكەن, سپورتتىق كورسەتكىشتەر جاعىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن باس جاتتىقتىرۋشى, كەزىندەگى اتاقتى ۆولەيبولشى زاڭعار جاركەشەۆكە سەنىپ العان سوڭ ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن-اق قالانى عانا ەمەس, ەلدى دە ءبىرشاما ارالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. سونداعى جارتى ايدىڭ ىشىندە كولىكپەن بارۋعا بولاتىن ءبىراز جەردى ارالاپ, دەلەگاتسيا جەتەكشىسى رەتىندە ارنايى بەكىتىلگەن اۋدارماشىنىڭ كومەگىمەن ءبىراز اداممەن سويلەسىپ تە قايتقانبىز. شاردارالىق ءبىر جىگىت ناگاساكي قالاسىندا دارىگەرلىككە وقىپ ءجۇر ەكەن, سول قوناققا شاقىرىپ, ۇستازدارىمەن دە ابدەن اڭگىمەلەسكەنبىز. ۋنيۆەرسيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا جاپونيا تاريحى بي تىلىمەن بەينەلى ايتىلىپ شىقتى. ارالعا كەمەلەردەن ءتۇسىپ جاتقان ادامدار, ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن اۋەلى قاتۋ كەلىپ, كەيىننەن تاتۋ بولىپ ارالاسىپ-قۇرالاسۋى كورسەتىلدى. جاپونيانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى سانالاتىن ايندار بۇگىندە نەبارى 20 مىڭ ادام شاماسىندا. سوندا قازىر ەل حالقىنىڭ 99 پايىزىن قۇراپ وتىرعان جاپونداردىڭ وزدەرىنىڭ اتا-بابالارى قايدان كەلگەن؟ بۇل سۇراققا جاۋاپتى جاپونيا تۋرالى كىتاپتاردان تابا قويمايسىز. «ەتنيچەسكايا پرينادلەجنوست درەۆنەيشەگو ناسەلەنيا ارحيپەلاگا ەششە نە وكونچاتەلنو ۆىياسنەنا», دەپ وتە شىعادى. ولارداعى «ۆاجنەيشيە داتى» دەگەن تۇستان ءارى بارسا «300 گ. دو ن. ە. – يمميگراتسيا يز ماتەريكوۆوي ازي» دەگەندى عانا (مەري مەررەي بوسروك, «ازيا», م., 2007, 371-بەت) وقيسىز. ايتپەسە ول دا جوق. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا: «جاپون ارالدارىنا ادامدار ءبىرشاما كەش قونىستانعان. عالىمدار مۇندا ەڭ العاش قازىرگى اينداردىڭ اتالارى, ونان كەيىن وڭتۇستىكتەن يندونەزيالىق توپتار تىلىندە سويلەيتىن تايپالار, ال ب.ز.ب. 4-3 عاسىرلاردا وڭتۇستىك كورەيادان تايپالار كەلدى دەپ ەسەپتەيدى» (3-توم, 568-بەت), دەلىنگەن. ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, جاپونداردىڭ ءوزى وسى تاقىرىپتى قاۋزاي بەرۋگە ونشا قۇمار ەمەس. مۇنىڭ ءبارى ەستە جوق ەسكى زامانداعى وقيعالار عوي دەگەنمەن, ەل حالقىنىڭ ءاۋ باستا سىرتتان كەلگەنىن ايتا بەرۋ مەملەكەتتىك يدەولوگياعا ونشا ۇيلەسە بەرمەيتىن بولسا كەرەك. «سىرتتان كەلگەن» دەمەكشى, جاپونيا اتاۋىنىڭ ءوزى دە سىرتتان قويىلعان. ماركو پولونىڭ انا جىلى «مەكتەپ» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتابىنداعى («كنيگا و رازنووبرازي ميرا», ا., 2004) «زدەس وپيسىۆاەتسيا وستروۆ چيپينگۋ» دەگەن تاراۋدان جاپونيا تۋرالى وقيسىز. اۆتور ارال اتىن ەستىلۋى بويىنشا جازا سالعان. دۇرىسى – «جي-بەن-گو» دەگەن ءۇش يەروگليف. ماعىناسى – كۇن – ءتۇبىر – ەل. قازاقىلاۋ ەتىپ جاتىقتاۋ قايىرساق, «كۇن شىعاتىن ەل» بولادى. «جي-بەن» يەروگليفتەرى وڭتۇستىك قىتاي ديالەكتىسىندە «يا-پون» دەپ ايتىلادى, ال جاپونشا «نيپپون» دەپ وقىلادى ەكەن. ەلدىڭ قازىرگى رەسمي اتى وسى – نيپپون. ماركو پولو زامانىنان بەرى جاپون مەملەكەتىنىڭ بۇرىنعى ياماتو اتاۋى ياپونيا بولىپ وزگەرگەن. قازاقتىڭ جالپاق تىلمەن «جاپون» دەپ جۇرگەنى قايتا «جي-بەنگە» جاقىنىراق سياقتى... سونىمەن, بۇلاردىڭ ارعى بابالارى وسىنداعى ارالدارعا (ۇزىن سانى 4 مىڭعا جۋىقتايدى, نەگىزگى ىرىلەرى تورتەۋ – حوككايدو, حونسيۋ, سيكوكۋ, كيۋسيۋ) سىرتتان كەلدى دەدىك. قايدان كەلگەنىن ءبىز انىقتاي الماسپىز. جاپونداردىڭ ماتەريكتىك ازيادان الىپ قالعان (بالكىم, الىپ كەلگەن) مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى – كوكتەمگى تەڭەسۋ كۇنى. مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قاتارىندا, 21 ناۋرىزدا اتالادى. كادىمگى ءوزىمىزدىڭ ناۋرىزىمىز سياقتى. «الەمگە ايگىلى» ايدارىنىڭ اياسىندا جاريالانعان كورەيا تۋرالى ماقالامىزدا («ەق», 2010, 30 ءساۋىر) ولاردىڭ وزدەرى ارعى بابالارىن التايدان تاراتاتىنىن ايتقانبىز. كورەيلەر مەن جاپونداردىڭ تاريحي تامىرلاستىعى تالاس تۋدىرمايدى. ءبىز بۇل ارادا ولاردىڭ ارالعا كەلگەنىن ايتقالى وتىرمىز. حالىق تاعدىرىن تاريح قالىپتاستىرادى دەيدى. بىزدىڭشە, تاريحتان دا بۇرىن گەوگرافيا كوبىرەك قالىپتاستىراتىن سياقتى. جاپونيانىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى ەڭ باستى وقيعالار دا, ەل رەتىندەگى ەڭ باستى سيپاتتارى دا الدىمەن ونىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. ادەتتە جاپونيا مەن انگليانىڭ وزىندىك دارا ءبىتىمىن ولاردىڭ ارالداعى مەملەكەتتەر ەكەندىگىمەن ءتۇسىندىرىپ جاتامىز. ال سول ەكى ەل تۋرالى جازعان «ۆەتكا ساكۋرى» جانە «كورني دۋبا» اتتى كىتاپتارى ءۇشىن كەزىندە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان تاماشا پۋبليتسيست ۆسەۆولود وۆچيننيكوۆ بىلاي دەيدى: «تاڭ شاپاعى ەلىن ازيا ماتەريگىنەن ءبولىپ جاتقان كورەي بۇعازى لا-مانشتان شامامەن التى ەسەدەي ۇلكەن. ەرتە زامانداعى باسقىنشىلار ءۇشىن بۇل وتە ەلەۋلى بوگەت بولاتىن. سول بوگەت قورشاپ تۇرعان جاپونيانى جاتجۇرتتىق اسكەرلەر ەشقاشان باسىپ الا الماعان». مۇنى ءبىز قۇبىلاي حاننىڭ ەكى جورىعىنان دا كورەمىز. قىتايدى بيلەپ تۇرعان قۇبىلاي جاپون جەرىن جاۋلاۋعا الدىمەن 1274 جىلى اتتانعان. كۇشتى داۋىل كەمەلەرىن جاعالاۋعا جاقىنداتپاي قويعان سوڭ كەرى قايتقان. ەكىنشى جورىعىنا جىلدار بويى دايىندالعان. جۇزدەگەن كەمەلەر تۇرعىزعان. مىڭداعان جاۋىنگەر تەڭىزشىلەر دايىنداعان. اقىرى 1281 جىلى جورىققا شىققان. قۇبىلاي فلوتيلياسى ارالعا جاقىن قالعان كەزدە جاپون جاعالاۋى جاعىنان ادام ايتقىسىز الاپات داۋىل سوعادى. سول داۋىل قۇبىلاي كەمەلەرىن قاڭباقتاي ءۇيىرىپ, ءبىرىن دە قالدىرماي تۇگەل سۋعا باتىرادى. جاپوندار سول جەلدى كاميكادزە, ياعني جاراتقان جىبەرگەن جەل اتايدى. ارال جاپونداردى جاتجۇرتتىقتاردىڭ جاۋلاپ الۋىنان دا, ولاردىڭ دۇنيەتانىمدىق, سەنىم-نانىمدىق اسەر-ىقپالدارىنان دا عاسىرلار بويى قورعاپ تۇردى. ماركو پولونىڭ: «وستروۆ چيپينگۋ – نا ۆوستوكە, ۆ وتكرىتوم مورە; دو نەگو وت ماتەريكا تىسياچا پياتسوت ميل. وستروۆ وچەن ۆەليك; جيتەلي بەلى, كراسيۆى ي ۋچتيۆى; وني يدولوپوكلوننيكي, نەزاۆيسيمى, نيكومۋ نە پودچينيايۋتسيا», دەپ جازاتىنى بار. راسىندا دا, 1945 جىلعا دەيىن جاپونيا ەشكىمنەن جەڭىلىپ كورمەگەن. ونى ايتاسىز, مەيدزي رەستاۆراتسياسىنان (1868-1912) كەيىن ەلدە جاپپاي جاڭعىرۋ ءجۇرىپ, جاپون-قىتاي سوعىسىنان سوڭ جاپونيانىڭ كورەياعا تولىق بيلىك جۇرگىزەتىنى, قىتايدىڭ بۇلارعا تايۆاندى باسى ءبۇتىن بەرىپ قوياتىنى دا بار. ودان كەيىنگى ورىس-جاپون سوعىسىنىڭ قالاي اياقتالعانىن, وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى ۇلى ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەن كەيىن ەلدەگى وكىمەت باسىنا ۇلتشىلدىق باعىتتاعى ميليتاريستەر كەلىپ, جاپونداردىڭ مانچجۋرياعا باسىپ كىرگەنىن, قىتاي جەرىنىڭ باسىم بولىگىن, كورەيا مەن تايۆاندى وككۋپاتسيالاپ العانىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. سول كەزدە عوي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1918 جىلى «ياپونيا» دەگەن ماقالا جازاتىنى, الاش بالاسىنا بۇل ەلدى: «سول تالاپتىڭ وسىنداي جەمىسى ءار جۇرەكتى وسىنداي بولسام دەپ ۇمىتتەندىرىپ, ەكپىن, جىگەر بەرىپ, تالپىنتاتىن تاريح جۇزىندەگى ۇلگىسى مول ءبىر ساباق», دەپ: «وسىمەن بۇل كۇندە ياپونيا تۋرا كۇشەيۋ جولىندا, ىلعي ىسكە جارالعان حالىق بولدى. ياپونيا حالقى – تارامىس جىگەرلى, زەيىندى جۇرت», دەپ ۇلگى ەتەتىنى. ولاردىڭ وسىلاي قالىپتاسۋىنا ەلدىڭ ارالدا ورنالاسۋى دا, سول ارالدىڭ ىلعي دا ءبىر قاۋىپ-قاتەردەن كوز اشقىزبايتىن مەكەن بولىپ شىعۋى قاتار اسەر ەتكەن. گەولوگيالىق تۇرعىدان جاپونيا ارالدارى – جاس ارالدار. مۇنداعى جەر بەدەرى ءالى دە قالىپتاسۋ كەزەڭىندە. كۇشى ءالسىز جەر سىلكىنۋ دەگەندەرىڭىز مۇندا كۇن سايىن دەرلىك بولىپ جاتادى, ونىڭ كوبىن جۇرت ەلەي دە بەرمەيدى. جاپونيادا جىل ىشىندە ورتاشا العاندا ءبىر جارىم مىڭداي جەر سىلكىنىسى تىركەلەدى. شامامەن ءار عاسىر سايىن قايتالانىپ تۇراتىن سۇمدىق ءزىلزالالاردىڭ ءجونى باسقا. ايتقانداي, كەشەگى سۇمدىقتارعا قاراپ وتىرىپ, «مىنا جاپونداردىڭ ءوزى زىلزالاعا ەشقانداي قايران قىلا المادى عوي, بۇلاردى وسكەن جۇرت, مىقتى مەملەكەت دەيتىنى قايدا؟» دەي قالۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى جوق. بىرىنشىدەن, وسىنداي كۇشتى ءزىلزالادان ۇيلەر قيراعان جوق. ۇيلەر تسۋنامي تولقىنىنان قيرادى. ەكىنشىدەن, جاپونيا – قازىرشە جەر سىلكىنۋ قاۋپىن الدىن الا ەسكەرتۋ جۇيەسى جاسالعان الەمدەگى جالعىز ەل. سول جۇيەنىڭ ارقاسىندا ساناۋلى مينوتتەر ىشىندە جاعالاۋداعى قالانىڭ جۇزدەگەن مىڭ ادامدارى بيىكتەۋ جەرلەرگە جۇگىرىپ شىعىپ ۇلگەردى. تسۋنامي قۇرباندارىنىڭ كوبى – شاپشاڭ قوزعالا الماعان قارت ادامدار. جالپى, جاپونيا – قارتايىپ بارا جاتقان مەملەكەت. بالا تۋ كورسەتكىشى وسى دەڭگەيدە ساقتالار بولسا, 2050 جىلعا دەيىن ەل حالقى قازىرگىسىنىڭ شيرەك بولىگىنە كەميدى. ءزىلزالا مەن تسۋناميدەن اجال قۇشقانداردىڭ سالىستىرمالى تۇردە العاندا از بولۋى جاپونداردىڭ مەكتەپتە, جۇمىس ورنىندا جىلدار بويى اپاتتى جاعدايدا ارەكەت ەتۋگە جاتتىققانىنىڭ ارقاسى. ايتپەسە, سۋ تۇگەلدەي باسىپ كەتكەن ميلليوننان استام تۇرعىنى بار قالادان قارىق بولعانداردىڭ سانى ءجۇز مىڭداپ سانالۋى مۇمكىن ەدى. 1923 جىلعى كانتو ءزىلزالاسىندا بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە 254 مىڭ ءۇي قيراپ تۇسكەن, 150 مىڭ ادام قازا تاۋىپ, 3,5 ميلليون ادام باسپاناسىز قالعان. سول جيىرماسىنشى جىلداردا جاپونيادا بولىپ قايتقان ورىس جازۋشىسى بوريس پيلنياك: «جاپوننىڭ بۇكىل تىرلىگى جەر سىلكىنۋگە تىرەلىپ تۇر. جەر سىلكىنۋ جاپون حالقىن دۇنيە-م ۇلىك الدىنداعى تاۋەلسىزدىكتەن قۇتقارىپ, ولاردىڭ ومىرىنەن زات اتاۋلىنى الىپ تاستادى: حالىقتىڭ پسيحولوگياسى ونى لاقتىرىپ جىبەردى... جاپوننىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتى ەرىك-جىگەرگە, جاپون حالقىنىڭ جۇمىلعان جۇيكەسىنە جيىلدى», دەپ جازعان. كوشىپ-قونىپ جۇرگەن شاعىندا ءبىزدىڭ قازاق تا دۇنيە-م ۇلىك دەگەنىڭدى جيناي بەرمەيتىن ەدى عوي. قۇرىپ كەتەدى-اۋ, كوزى جوعالادى-اۋ دەگەن ويدىڭ ءوزى جاپونداردى زات اتاۋلىعا باسقاشا قاراۋعا ماجبۇرلەيتىنى ماسەلەنىڭ بەرگى جاعى. 1995 جىلى بارعانىمىزدا ناگاساكيدە ءبىر جاپون وتباسىندا قوناقتا بولعانىمىز بار. پروفەسسور تۇراتىن ءۇيدىڭ تارلىعىنا ءبىر تاڭ قالدىق, ۇيدە ەشتەڭە جوقتىعىنا ەكى تاڭ قالدىق. ءبارى تاتاميدە جاتادى ەكەن. كورپە جياتىن ءبىر شكاف, كيىم ىلەتىن ءبىر شكافتان باسقا دانەڭە كوزگە تۇسە قويمادى. تاماق ۇستەلىنىڭ ءوزى كادىمگى ءبىزدىڭ الاسا جوزىمىز, اس ءىشىپ بولعان سوڭ ونى قابىرعاعا سۇيەي سالادى. جەتپىسىنشى جىلدارىندا بارعان جاپون ساپارىنان «تىراۋ-تىراۋ تىرنالار» اتتى تاماشا كىتاپ جازىپ قايتقان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «بولمەگە ەنگەن سوڭ شىپتا ءتاتاميدىڭ ۇستىندەگى ءتورت بۇرىشتى جىڭىشكە ستولدىڭ قاسىنداعى الاقانداي-الاقانداي شۇبەرەك بوستەككە وتىراسىز. ۇياتقا قالعىڭىز كەلمەسە, اياعىڭىزدى كوسىلىپ, نە ءبىر جاعىڭىزعا جانتايىپ سۇلاي كەتپەڭىز, سالماعىڭىزدى ەكى تىزەڭىزگە سالىپ, جۇگىنىپ وتىرىڭىز. ءسال عانا شىداساڭىز, جاپوندار شەتەلدىكتەردى كوپ ازاپقا سالماي, اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن ءوز قولايىڭىزعا قاراي وتىرۋىڭىزعا رۇقسات ەتەدى. جاپوندار ءوز ۇيىنە قوناق شاقىرا بەرمەيدى, الگىندەي اياداي بولمەدە كوپ قوناقتىڭ ءبارىبىر جايى تابىلمايدى», دەيتىنى سودان. ابەكەڭنىڭ: «قازاقتان كەيىنگى اماندىق-ساۋلىقتى ۇزاق سۇراساتىن حالىق جاپوندار ما دەپ قالدىم. قازاقتاردىڭ شۇرقىراسا امانداسۋىنىڭ سىرى كەڭ دالادا اراسى الشاق-الشاق وتىرىپ, جيىن-تويدا, نە مال جوعالتىپ, جولاۋشى كەتىپ بارا جاتىپ كەزدەسپەسە, ءبىر-بىرىمەن كوپ جولىعا بەرمەيتىن سيرەك ۇشىراسۋدا جاتسا, ال جاپونداردىڭ ۇزاق امانداسۋىنىڭ سىرى تاعى دا الگىندەي تار باسپانادا جاتىر. قوڭسى وتىرعانمەن ءبىر-ءبىرىنىڭ وشاق باسىن كورە بەرمەيتىن بولعاندىقتان, كوڭىلدەرىنىڭ ءتۇزۋ ەكەنىن كوشەدە كەزدەسكەندە ءبىلدىرىپ قالادى; اسىرەسە قوشتاسقاندا قايتا-قايتا ءيىلىپ-بۇگىلىپ, تاعزىم ەتىپ, ءبىرىن ءبىرى ۇزاق ۋاقىت جىبەرمەي قويادى», دەگەنى دە ءدال بايقاۋ. وزدەرى «جاپونداردىڭ ەلەكترلى تەحنيكاسى كيىمىنەن جاقسىراق, كيىمى تاماعىنان جاقسىراق, تاماعى باسپاناسىنان جاقسىراق», دەپ ازىلدەيتىن كورىنەدى. ال ماسەلەنىڭ ارعى جاعى قۇرىپ كەتەمىن-اۋ, كوزىم جوعالادى-اۋ دەگەن ويدىڭ ءوزى جاپونداردى ءومىردىڭ وزىنە باسقاشا قاراۋعا ماجبۇرلەيتىنىندە. جانارتاۋلاردىڭ اتقىلاۋى, جەردىڭ سىلكىنۋى, سۋدىڭ تاسۋى, قاردىڭ كوشۋى, داۋىلدىڭ سوعۋى جۇزدەگەن جىلدار بويى جاپونداردىڭ بويىندا ەرلىك, شىدامدىلىق, ۇستامدىلىق, ەتىتىرىلىك قالىپتاستىرۋمەن كەلەدى. جاڭاعى تابيعات كاتاكليزمدەرى سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ بويىندا تابيعاتقا مويىنسۇنۋ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شاراسىزدىق, ءتىپتى فاتاليزم دە قالىپتاستىرۋدا. ءومىردىڭ باعاسىن بىلگەندىكتەن دە جاپوندار تىرشىلىكتىڭ ءار ءساتىن قاستەر تۇتادى. جاپون پوەزياسىنىڭ تۇلا بويى تۇنعان ءبىر ساتتىك سۋرەتتەر. حايكۋ اتتى جاڭا جانر جاساپ كەتكەن ۇلى ءباسيونىڭ مىنا ولەڭىنە قاراڭىزشى. ءيا, ولەڭ. حايكۋ نەبارى ءۇش جولدان تۇرادى. بۇكىل ولەڭ ءسوزى ءدال 17 بۋىن بولۋى كەرەك. امالسىز ورىسشاسىن الامىز ەندى. ستارىي پرۋد. پرىگنۋلا ۆ ۆودۋ لياگۋشكا, ۆسپلەسك ۆ تيشينە. بولعان-بىتكەنى وسى. ەسكى توعان. قۇرباقا سۋعا شولپ ەتتى. تىنىشتىق ءدىر ەتتى. ۇيقاسى دا جوق. ىرعاعى دا جوق. بىراق ءبارىبىر سۋرەت كوز الدىڭىزدا قالىپ قويادى. بۋددا ىلىمىندە دىبىس پەن تىنىشتىق ەرەكشە فيلوسوفيالىق مانگە يە. ول ەكەۋىنىڭ وت پەن سۋداي كەرەعارلىعىنان عانا ەمەس, ول ەكەۋىنىڭ بىرىنەن ءبىرى شىعاتىندىعىنان. دىبىس – تىنىشتىقتان. مىنا ومىردەگىنىڭ ءبارى تىلسىمنان, قۋىستان شىعادى. سونىمەن بىرگە تىنىشتىق تا دىبىستان. دىبىس بولماسا تىنىشتىق تا سەزىلمەس ەدى. تىنىشتىق – ماڭگىلىك. بىراق سول تىنىشتىقتىڭ ءوزى اۋىق-اۋىق بۇزىلىپ تۇرماسا, ماڭگىلىكتىڭ دە ءمانى شامالى... جاڭاعى قۇرباقا كەنەت سۋعا شولپ ەتپەسە, ءبىزدى سول ەسكى توعاننىڭ ەلجىرەتەردەي سۋرەتى دە جالىقتىرىپ جىبەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟ جالىقتىرۋ دەمەكشى, جاپون گرافيكاسىنان دا, جاپون ديزاينىنان دا سيممەتريانى جولىقتىرا المايسىز. سيممەتريا – جاپون ءۇشىن قايتالاۋدىڭ, جۇپتاسۋدىڭ بەلگىسى. ولاردا ءبارى دە اسيممەترياعا قۇرىلعان. جاي عانا ۇستەل ۇستىندەگى گۇل سالعان ۆازانىڭ ءوزىن ولار ءسال شەتكە ىسىرىپ قويادى. ەكىنشى ادامنىڭ ونى تاعى ءبىر تۇسقا اپارىپ قويۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى ادام باسقا ءبىر تۇسقا قويا الادى. ءسويتىپ, ۇستەل مەن ۆازا دەگەن ەكى-اق نارسەنىڭ وزىنەن بالەنباي ءتۇرلى ديزايندىق شەشىم جاسالادى. ال ءبىز عوي كوزبەن ولشەپ تۇرىپ جاڭاعى ۆازانى ءدال ورتاعا اپارىپ سارت ەتكىزەمىز. ەندى ونى قايتا قوزعاعان ادام ەشتەڭەنى شامالاي المايتىننىڭ ءدال ءوزى بولىپ شىعا كەلەدى. جاپونيا جەرىن ءوز كوزىڭمەن ءبىر كورمەيىنشە جاپون جانىن ۇعىنۋ, سەزىنۋ قيىن بولار, تەگى. شىنىن ايتقاندا, ءبىز جاپونيانىڭ سىرتقى سۋرەتىن عانا بىلەمىز. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – فۋدزياما تاۋى, ساكۋرا گ ۇلى, گەيشالار, ولاردىڭ كيمونوسى, جۇرەك جۇتقان سامۋرايلار, سۋمو مەن كاراتە, شاي قۇيۋ ءراسىمى مەن يكەبانا... ونىڭ ءوزىن شالا-شارپى بىلەمىز. مىسالى, جاپونياعا بارىپ-قايتقان جولداستارىنا جىگىتتەر «گەيشالار قالاي ەكەن؟..» دەپ ازىلدەپ جاتادى. گەيشا دەگەنىڭ كادىمگى جەزوكشەنىڭ ءوزى سياقتى. ولاردىڭ جاپونياداعى اتى – يۋدزە. ال گەيشا – جاپون مادەنيەتىنىڭ بيىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. اتاۋى «ونەر پەرزەنتى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن «گەيكو» سوزىنەن شىققان بۇل ماماندىقتى يگەرۋگە ونشاقتى جىل كەتەدى. ويتكەنى, گەيشا ەرەكشە ءبىلىمدى بولۋعا ءتيىس, كەز كەلگەن تاقىرىپتاعى اڭگىمەنى جالعاستىرىپ اكەتۋ, قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي ازىلدەسە ءبىلۋ, ءان ايتۋ, بي بيلەۋ, سۋرەت سالۋ, شاي قۇيۋ ونەرى, قيمىل-قوزعالىس پلاستيكاسى, كيىنۋ مادەنيەتى, قىسقاسى ءتان سۇلۋلىعى مەن جان سۇلۋلىعىنىڭ جاراسىمى – وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭدا ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدىڭ ءبىر كەپىلىنە اينالىپ وتىر. ۆسەۆولود وۆچيننيكوۆ جوعارىدا اتالعان كىتابىندا گەيشامەن كەزدەسۋ كەزىندە سىناۋ ماقساتىمەن بو تسزيۋي شۋماعىنىڭ العاشقى ەكى جولىن قاعازعا تۇسىرگەندە گەيشا كەيىنگى ەكى جولىن بىردەن-اق جازىپ بەرگەنىن ايتادى. ال بو تسزيۋي وسىدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن اقىن. گەيشالاردىڭ قاشاندا ءوسۋ, جەتىلۋ جولىندا جۇرەتىنى جالپى جاپوندىقتارعا ءتان. «فۋدزي تاۋىنىڭ 36 كورىنىسى» اتتى عاجايىپ سەريانىڭ اۆتورى – ۇلى سۋرەتشى كاتسۋسيكا حوكۋسايدىڭ: «كوزىمە تۇسكەن نارسەنىڭ ءبارىنىڭ سۋرەتىن سالۋ قۇمارلىعى ماعان التى جاستان باستاپ تىنىشتىق بەرمەدى. ەلۋ جاسىمدا ءار ءتۇرلى تالاي شىعارما تۋدىرعان سياقتى ەدىم, بىراق ەشقايسىسىنا كوڭىلىم تولمادى. ناعىز ەڭبەك جەتپىس جاستىڭ شاماسىندا باستالدى. تابيعاتتى شىنداپ ەندى-ەندى جەتپىس بەس جاسىمدا عانا ءتۇسىنىپ كەلە جاتىرمىن. سوعان قاراعاندا سەكسەنىمدە ءبىرشاما تەرەڭدىك تانىتار ءۇمىتىم بار, توقسانعا دەيىن سول مۇمكىندىگىمدى جان-جاقتى ۇشتاپ دامىتۋعا ءتيىسپىن. ءجۇز جاسىمدا مەنىڭ تۇسىنىگىم شىن مانىندەگى كوركەمدىك تۇسىنىك دەپ ماقتانىشپەن جاريالاي الاتىنىمدا داۋ جوق. ال ەگەر ماعان ءجۇز ون جاس بۇيىرسا, جاراتىلىس سىرىن سونشالىق جەتە, شىنايى تاني بىلەتىندىگىم ءار سىزىعىم مەن نوقاتىمنان ك ۇلىم قاعىپ تۇرار ەدى», دەگەنى بار. جاپونداردىڭ قابىلدامپازدىعى جايىندا كوپ ايتىلعان, كوپ جازىلعان. ءيا, ەكونوميكاداعى مودەرنيزاتسياعا بايلانىستى ايتار بولساق, ولاردىڭ قابىلدامپازدىعىنا داۋ جوق. اسىرەسە, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا جاپوندار شەت ەلدەردەن دايىن تەحنولوگيانى تالاي ساتىپ العان. الايدا ولار تەك ءپىشىندى قابىلدايدى, مازمۇندى وڭايلىقپەن قابىلداي قويمايدى. رۋحاني مادەنيەتكە كەلگەندە جاپوندار بارىپ تۇرعان كونسەرۆاتورلاردىڭ ءدال ءوزى. مۇندا ءالى كۇنگە جاستاردىڭ نەگىزىنەن اتا-انالاردىڭ ايتۋى بويىنشا ۇيلەنەتىنى, تۇرمىسقا شىعاتىنى سونىڭ ءبىر كورىنىسى. قوعامداعى ەر كىسى ءرولى جونىندەگى تۇسىنىك تە سولاي. 1993 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا يمپەراتور اكيحيتو مەن يمپەراتريتسا ميتيكونىڭ نەكە قيۋ راسىمىنەن كەيىنگى وتكىزىلگەن العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتى مونارحيستەردىڭ ءبارىنىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزعان. سونداعىلارى... پرينتسەسسانىڭ كۇيەۋىنەن توعىز سەكۋندقا ۇزاق سويلەگەنى ەكەن. ودان كەيىن بۇكىل جاپون قوعامى جابىلىپ ءجۇرىپ يمپەراتريتسانى بويىن ءسال ەڭكىشتەۋ ۇستاۋعا ماجبۇرلەيدى. سونداعىلارى... بويىنىڭ كۇيەۋىنىڭ بويىنان 3 سانتيمەترگە بيىكتىگى ەكەن. اقىر اياعىندا ەل پارلامەنتى كونستيتۋتسياعا تاق مۇراگەرى ايەل ادام بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇزەتۋ ەنگىزۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى. سونداعىلارى... پرينتسەسسانىڭ جالعىز پەرزەنتى قىز بالا ەكەندىگى. ابىروي بولعاندا, 2006 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جاپون اتاۋلى جاراتقان يەدەن جالبارىنىپ سۇراعان اقجولتاي حابار جەتتى: پرينتسەسسا ۇل بالا تۋدى. يمپەراتور وتباسىندا قىرىق جىل بويى ۇل بالا بولماعانىن ەسكەرسەڭىز, جاپونداردىڭ قۋانىشىن ابدەن-اق تۇسىنە الاسىز. جاپون جۇرتىنىڭ ەرەكشە سابىرلىلىعى كوبىنە-كوپ ءدىننىڭ ول قوعامداعى ورنىمەن دە بايلانىستى. مۇندا حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى ەكى ءدىندى – سينتويزم مەن ءبۋدديزمدى قاتار ۇستانادى. ەلدىڭ ءوزىنىڭ تۇپكى ءدىنى – سينتويزم. بۋدديزم اۋەلدە ءۇندىستاندا پايدا بولعانىمەن جاپونياعا كونفۋتسيشىلدىكپەن قوسىلىپ, التىنشى-سەگىزىنشى عاسىرلاردا قىتايدان كەلگەن. سينتويزم جاپوندار بويىندا دۇنيەگە, تابيعاتقا, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا وزگەشە كوزقاراس قالىپتاستىردى. ول ءدىن بۇل ۇلتتى تابيعات سۇلۋلىعىنا سەرگەكتىككە, تازالىققا, ەڭ باستىسى – ويشىلدىققا, ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلۋگە ۇيرەتكەن. سينتويستىك حرامداردىڭ قاي-قايسىسىنا بارساڭىز دا اياق استىڭىزداعى جول قيىرشىق تاستارمەن كومكەرىلگەنىن كورەسىز. اۋەلدە شىقىر-شىقىر ەتىپ, زىقىڭىزدى شىعارادى. اسفالتتاپ تاستاسا قايتەدى ەكەن دەپ تە ويلاۋىڭىز مۇمكىن. جوق, ويتۋگە بولمايدى. جاڭاعى جۇيكە جۇقارتاتىن شىقىر سالدەن كەيىن-اق ءسىزدىڭ ميىڭىزدان باسقا نارسەنىڭ ءبارىن قۋالاپ شىعا كەلەدى. ءسىز حرامعا بارا جاتىپ مىنا قارا جەردىڭ بەتىندە نە جاتقانىن ويلايسىز, بارا-بارا ءوزىڭىزدىڭ نە ءۇشىن جەر باسىپ جۇرگەنىڭىز جونىندە ويلاناسىز... سينتو ادامداردى ومىرگە بەيىمدەلە بىلۋگە شاقىرادى. مۇنىڭ ءوزى جاپونداردىڭ كەز كەلگەن جاڭالىقتى جاتسىنباۋىنا, جاڭارۋ اتاۋلىنىڭ ءبارىن ۇلت داستۇرىمەن جاراستىرىپ بارىپ قابىلداۋىنا سەپتەسۋدە. ال بۋدداشىلدىقتان جاپوندار ەڭ الدىمەن مىنا دۇنيەنىڭ جالعاندىعى, تىرشىلىكتىڭ تۇراقسىزدىعى مەن وتپەلىلىگى يدەياسىن العان. جاپونداردىڭ تورقالى تويدى سينتويزم راسىمدەرىمەن, توپىراقتى ءولىمدى بۋدديزم راسىمدەرىمەن وتكىزەتىنى سوندىقتان. ەڭ باستىسى – بۇلار ەكى ءدىننىڭ جاراسىمدى جىمداسۋىنا قول جەتكىزە العان. ەڭ جاقسىسى – بۇلار دىنگە ءتۇسىپ تە كەتپەيدى, دىننەن كۇسىپ تە كەتپەيدى. ءدىن جاپون ءۇشىن ءارى تاريح, ءارى ءداستۇر, ءارى ءومىردىڭ ءوزى. ا.ماسلوۆتىڭ «دزەن سامۋرايا» دەگەن كىتابىن وقىپ وتىرساڭىز سينتونىڭ ۇستانىمى بويىنشا ميكيدو (يمپەراتور) اسپان رۋحتارىنىڭ پەرزەنتى, ال ءاربىر جاپون ودان ءبىر ساتى تومەن تۇراتىن رۋحتار – كاميدىڭ پەرزەنتى. سودان بارادى دا ءار جاپون ارۋاقتار اماناتىنا ادال بولۋعا تىرىسادى. «ار ۇيالار ءىس قىلماس اقىل زەرەك» دەپ اباي ايتقانداي, ار ۇيالار ءىس قىلسا كەشەگى سامۋرايلارداي حاراكيري جاساماعانمەن, قازىرگى جاپونداردىڭ اعايىن-تۋعاننان الىستاپ, باسقا قالاعا كوشىپ كەتەتىن كەزدەرى دە كوپ كورىنەدى. ولاردىڭ كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتىنەن, ءجۇرىس-تۇرىسىنان, سويلەگەن سوزىنەن ءبىر جاعىنان بابالار الدىنداعى, ەكىنشى جاعىنان بالالار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەسىز. جاپون قوعامىنىڭ كادىمگى سىرت-سىرت سوعىپ تۇرعان ساعات تەتىگىندەي قىزمەت ەتەتىنى سوندىقتان. جاپون جەرىندە ۇرلىق-قارلىق, زورلىق-زومبىلىق ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىنى سوندىقتان. ەسىل تاسىپ, ەل ساسىپ دەيتىندەي قازىرگى كۇندەردە دە جاپون حالقىنىڭ ادامزاتتى ايران-اسىر قالدىرعان پاراساتتىلىق تانىتاتىنى سوندىقتان. جاپون ەلىنىڭ سىن ساعاتتا جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ءتۇيىلىپ, ۇلى اپاتتىڭ زاردابىمەن كۇرەسكە ۇلت بولىپ ۇيىسىپ تۇرعانى سوندىقتان. «جاپونيانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەندىگى جاۋاپكەرشىلىگى ءبىزدىڭ موينىمىزعا ءتۇسىپ وتىر. ءبىز, جاس ۇرپاق, بىرلەسەمىز دە قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ, بۇل تراگەديانى ەڭسەرەمىز», دەيدى ينتەرنەت بەتىندەگى ءبىر ماقالادا 24 جاسار اسپيرانت ماميكو سيميدزۋ. ءدال سولاي بولارىنا سەنەمىز. مۇحتار اۋەزوۆ جيىرما جاسىندا-اق ءدال ايتقان: جاپوندار «ىلعي ىسكە جارالعان حالىق», «تارامىس جىگەرلى, زەيىندى جۇرت». مۇنداي جۇرت قانداي قيىندىقتى دا جەڭبەي قويمايدى. P.S. اڭگىمەمىزدى تۇيىندەردىڭ الدىندا ەلىمىز استاناسىن قايتكەندە دە سەيسميكالىق قاتەرى بار الاتاۋ باۋرايىنان جەر سىلكىنە قويمايتىن ارقا توسىنە الىپ كەلگەن شەشىمنىڭ قاندايلىق ماندىلىگىن جاپونيا جەرىندەگى وسى اپات تاعى ءبىر تانىتىپ تۇرعانىن دا ەسكە سالا كەتۋدى ارتىق سانامادىق. ايتقانداي, ءبىز وسى ماقالانى جازىپ بولا بەرگەندە, سارسەنبىدەن بەيسەنبىگە قارايتىن تۇندە, استانا ۋاقىتىمەن 02 ساعات 19 مينوتتە ەۋروپا سەيسمولوگيالىق ورتالىعى ەپيتسەنترى قازاقستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىندا, بىشكەكتەن 33 شاقىرىم جەردە بولعان كۇشى 4 بالدىق جەر سىلكىنىسىن تىركەدى. بەتىن ءارى قىلسىن! دەگەنمەن, ساقتانساق – ساقتايدى.