تالانت پا, مەنەدجەر مە؟
«جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ءجۇز جىلدىق دەرلىك تاريحى بار, «جالىننىڭ» دا جاناشىرلارى جەتەرلىك. «ۇركەر» بولسا, ماڭدايى تاسقا ءتيىپ, ورتا جولدا قانى تامشىلاپ تۇر (بۇل جەردە شىققانىنا سەگىز جىل بولعان بالاڭدىعىن بەتكە باسىپ وتىرمىن). اۋەلى ماسكەۋدىڭ «رومان-گازەتاسىنا» ەلىكتەپ, وسى پروزالىق باسىلىمدى ومىرگە اكەلدىك. ءۇش سانىنان كەيىن ءتاي-ءتاي باسقان قادامىنا كوز سالىپ قاراپ, جاستاردىڭ ادەبي-مادەني, قوعامي-ساياسي باسىلىمى ەتىپ باسقاشا باعىت الدىق. ايتەۋىر سەگىز وندىقتا قازاقى ءۇيدى قايتا تىككەن سىڭايىمىز بار. ايتسە دە پروزا مەن پوەزيانىڭ قامىن ويلاعاندار وسى قاراشا ۇيگە باس سۇقپاي كەتپەيتىن سياقتى. بىراق, قازىر ادەبيەتكە كىم يە؟ قالامگەر باعىن كىم اشادى؟ وسى جاعىنا كەلگەندە جان-جاعىما جالتاقتاي قارايمىن. مەن تالانتتى ىزدەسەم, مەنەدجەرلەر تارالىم ىزدەيدى. تالانتتى تابۋ – رەداكتورعا جۇكتەلسە, مەنەدجەردىڭ مىندەتى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى, ويتكەنى مەنەدجەر-رەداكتورلاردىڭ ىرقىنا زامان دا كونە قوياتىن ەمەس.
بىراق ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتى ايتپاي تۇرا المايمىز. ونىڭ ۋاقىتى كەلدى. ول نە؟ ول – ءبىزدىڭ ءتىلىمىز. وسى جاعىنان ءالى دە اقساپ جاتىرمىز. قازاق قالامگەرلەرى ءارىسى 2000 تارالىممەن ءىلدالدالاپ كىتاپ شىعارىپ ءجۇر. جازۋشىنىڭ جانى – وقىرمان, ولار دا جانۇشىرىپ شىرقىراپ ءجۇر. بىزگە دە ادەبيەت الەمىنە ازداپ بولسا دا بويۇسىنۋ كەرەك ەمەس پە؟! ول – كىتاپ تارالىمى, ۇلتتىق رۋحانيات الەمى. ءار نارسەنىڭ اقىسى بولادى, وتكەن جىلى «قالاماقى» دەگەن ءبىر ءسوز ايتىلىپ, بيىل ءۇمىت ۇلكەيىپ كەلە جاتقانداي.
ورتالىق ازيادا اۋەزوۆ پەن ايتماتوۆ بار, بىراق ءبىرتۇتاس ادەبيەتتە باسقالار وزا شاۋىپ, وزىندىگىن كورسەتەدى. حەمينگۋەيدى ابدەن ەجىكتەپ وقىدىق. ماسكەۋ ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ پروزا سەمينارىندا ءبارىن دە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداپ, تاپتىشتەدىك. ارينە, اركىمنىڭ الەمدىك پروبلەماسى ءارتۇرلى, بىراق كوركەمدىگى جاعىنان العا تارتىپ, وزا شاۋىپ كەتكەن ەشكىمدى كورمەدىك. گابريەل ماركەس تە, جاپون حارۋكي مۋراكامي دە سولاي. ءبىزدىڭ م.ماعاۋين مەن ءا.كەكىلبايدىڭ, س.مۇراتبەكوۆ پەن د.يسابەكوۆتىڭ ايتار پروبلەماسى دا, شەبەرلىگى دە سولاردان ءبىر كەم ەمەس. بۇل جاعىنا كەلگەندە ءوزىمىزدىڭ وزبەكتەن كوپ نارسە ۇيرەنسەك بولار ەدى, گرۋزين مەن ارمياننىڭ دا ۇلتتىق اۋىزبىرشىلىكتە تالانتقا كورسەتەر تاعىلىمى زور.
ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرىپ, وزىق دۇنيەلەردى دەر كەزىندە اۋدارىپ, الەمدىك دەڭگەيدە ۇلگى تۇتىپ ۇسىنىپ وتىرۋ – ۋاقىت تالابى. ادەبيەت وقىلادى, قازىر ناعىز ادەبي دۇنيەلەردىڭ وقىلىپ, باسقا جۇرتتارعا قاراي بەت بۇرار ءولىارا كەزەڭى. باسقاعا كەتىپ جاتقان ءمۇمكىندىكتى وزىمىزگە يكەمدەسەك قوي, شىركىن. تارتا الماي تۇرعان ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتەر ەدى. باسقاعا كەتىپ جاتقان دەمەۋشىلىكتى قايران قازاق ءوزىنىڭ تولعاۋى توقسان قىزىل تىلىنە جۇمساسا, ۇلت كەمەسى العا جىلجىپ, ادەبيەتتىڭ ءتۇيىندى ءسوزى ايتىلار ەدى. دەمەۋشىلىك – بۇگىنگى كۇنگە ءتان قامقورلىق كورىنىسى. اقشانى بوسقا شاشپاي, بولاشاعىمىزعا جۇمساساق دەيمىز عوي. قازاقستانداعى «Bestseler KZ» ادەبي اگەنتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىنىڭ مىنا ءسوزى كوكەيگە قونىپ تۇر: «جالپى, ۇلتتىڭ ۇستىن-بولمىسىن كورسەتەتىن ادەبيەتىمىزدى وزگە تۇگىل وزىمىزگە ناسيحاتتاۋ جوقتىڭ قاسى جانە اۆتورلار ەڭبەگىنىڭ باعالانۋى وتە تومەن. قالاماقىدان كۇدەرلەرىن ءۇزگەن جازۋشىلار جانايقايى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىنىڭ الەمگە تانىستىرىلۋى جاقسى بولسا, اۋدارىلعان شۇرايلى دۇنيەلەر قايدا؟». قايىقتىڭ تولقىننان وتەر كەزى كەلدى. ءبارى بىرىگىپ, قايىقتى دا, كەمەنى دە قول بۇلعاپ قارسى الىپ, قوشەمەتتەپ شىعارىپ سالۋىمىز كەرەك. بۇعان ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ قاۋقارى جەتەدى.
ادەبيەتتى ناسيحاتتتاۋ – بۇگىنگى وزەكتى ماسەلە. قازىر ءبىر ءۇردىس قالىپتاستى. كوگىلدىر ەكراندى اشىپ قالساڭ, ءۇش ادامنىڭ باسىن قوسقان ءانشى – انسامبل, وعان قۇشىرلانا قول سوققان توبىر. ونەر كەرەك-اق, وۋ, قارا ءسوزدىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى عوي. كىتاپحانالارعا كوپ جۇرت باس سۇقپايدى, بىزگە وزىمىزدە باردى جان-ءتانىمىزدى سالىپ, ساقتاپ قالاتىن كۇن تۋدى. قارا ءسوزدىڭ قامىن بۇگىن ويلاماعاندا قاشان ويلايمىز؟!
«پەرەۆودچيكي – پوچتوۆىە پروۆودنيكي پروسۆەششەنيا» دەگەن چەحوۆ ءسوزى دە عاسىر جىلجىپ وتكەندە ويعا ورالادى. ويتكەنى, بۇل كۇندە اۋدارما – اتقا جەگىلگەن جولسەرىكتەر ەكەندىگى ءومىردىڭ دە, ادەبيەتتىڭ دە اقيقاتىنا اينالدى. جولدى دا, پىراقتى دا ءبىز وڭ پايدالانىپ, جول ۇستىندە ءجونىمىزدى تاپساق دەيمىز. ول ءۇشىن تاۋەلسىز ءتىلدىڭ تىزگىنىنە ءوزىمىز يە بوپ, بوجىنى بوس جىبەرمەۋىمىز كەرەك.
ءيا, ازىرگە نەسىبەمىزگە نوبەل بۇيىرماي تۇر. وسى سىيلىقتى ايتماتوۆ تا الا الماي ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ءبىر ءنارسەگە تاڭ قالام. تاۋەلسىزدىكتە تىلگە قاتىستى ءسوز كوپ. سوڭىنا جەتكىزەم دەپ ادەبيەت الەك, قولىنا قالام ۇستاعاندار قاقتىعىستا.
...الماتىداعى ابايدىڭ الىپ تۇلعاسىن كىم ارداقتامايدى.
ابايدىڭ الىپ تۇلعاسىمەن كۇن سايىن سىرلاسامىن.
حاكىمنىڭ الدىندا ازىرگە ۇياتتىمىز.
قۋاندىق تۇمەنباي,
حالىقارالىق الاش جانە استانا-بايتەرەك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى