ساپالى تاماق – دەنساۋلىق كەپىلى

15 ناۋرىز – حالىقارالىق تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ كۇنى تابيعي اقۋىز تەكتى تاماق ونىم­دەرىمەن حالىقتى قام­تا­ما­سىز ەتۋ ايرىقشا ماڭىزدى مىن­دەتتەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە, ءتورت تۇ­لىك مالدان الى­ناتىن ەت, ءسۇت ونىم­­دەرى قازاق حال­قىنىڭ ەجەلدەن كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ۇلت­تىق تاعامدارىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولىپ كەلدى. سول سە­بەپتى ءبىز­دىڭ حالىق ەرتە زاماننان جىل­دىڭ ءار مەزگىلىندە مال­دىڭ با­عىم-كۇتى­مى­نە ەرەكشە ءمان بەرىپ, تۇقىم­دىق ەرەكشەلىكتەرىن ەس­كەرە وتى­رىپ سۇرىپتاۋ, جىلدىڭ ءتورت مەز­گىلىندە جايىلىم جا­ڭار­تۋ ارقىلى ءتورت ت ۇلىكتىڭ دەنى­نىڭ ساۋ, قوڭىنىڭ جاقسى بولۋىن قام­­تاماسىز ەتۋمەن بىرگە, ازىق ءۇشىن سويىلاتىن مالدى ىرىكتەپ دايىن­داۋ, ساقتاۋ, اس ءمازىرىن ازىر­لەۋ سياق­تى تەحنولوگيالىق ۇر­دىس­تەر­دىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن قالىپ­تاس­تى­رىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جال­­عاس­تىرىپ كەلدى. اتا-بابالارىمىز ءتورت ت ۇلىك مالدى ەرەكشە قاستەرلەپ, يەسى­نىڭ ءوز مالىنا دەگەن قامقور­لى­عىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىن دارىپ­تەپ, مالمەن كۇندەلىكتى قا­رىم-قا­تىناستىڭ ىزگىلىكتى قاعي­دا­لارىن ۇستانۋ ءداستۇرىن ۇرپاق­تىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدى ماقسات تۇت­قان. مىسالى, مالدى ۇرىپ-سوعۋ, اسىرەسە, سويار الدىندا قيناۋ, قا­تى­گەزدىك جاساۋدان مال اعزاسىندا پايدا بولاتىن تۇرشىگۋ, شوشى­نۋ­دىڭ اسەرىنەن مال­دىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ قۇرامىنا وز­گەرىستەر ەنىپ, بيولوگيالىق قۇن­دى­­لى­عى مەن سا­پا­لىق قاسيەتى تو­مەن­دەي­تىندىگىن قازىرگى عىلىم دا­لەل­­دەۋ­دە. وسى­لاي­شا ءبىزدىڭ اتا-با­با­­لارى­مىز تىرشىلىك ارقاۋى بول­عان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قادىر-قا­سيەتىن قاس­تەر­لەي وتىرىپ, ونىڭ باعىم-كۇتى­مىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ ارقىلى ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قورەك, قۋات­تى­لى­عىن تولىقتاي پايدالانا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ءتانى ساۋ, جانى تازا, اق پەيىلدى حالىقتى وسى­ناۋ ۇلان-بايتاق ولكەنىڭ زاڭ­دى مۇرا­گەرى ەتىپ قالدىرىپ كەتتى. ادام اعزاسىنىڭ قالىپتى دا­مۋىندا, دەنىنىڭ ساۋ, ساناسىنىڭ سەر­گەك بولۋىندا تابيعي دا تازا تا­ماق ونىمدەرىنىڭ ءرولى اسا جو­عا­رى بولاتىندىعى بەلگىلى. الايدا, قازىرگى زاماندا ءارتۇرلى تەحنوگەندىك اسەرلەردەن, قورشاعان ور­تا­­نىڭ لاستانۋى سالدارىنان الەم­دە مال­­دىڭ قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋ­لارى پايدا بولۋىمەن قاتار, ادام اعزاسى ءۇشىن اسا قاۋىپتى حيميالىق زيان­دى ەلەمەنتتەر (مىس, قورعا­سىن, سىناپ, مىرىش قاتارلى ۋلى مەتالدار, راديونۋكليدتەر, پەس­تيتسيدتەر مەن انتيبيوتيكتەر ت.ب.) مالدىڭ جايىلىمى مەن جەم-ءشوپ, وسىمدىك ارقىلى مالعا بەرىلىپ, مال ونىمدەرى ارقىلى ادام اعزا­سى­نا ەنىپ, ارقيلى اۋرۋ­لار­دىڭ تۋىن­داۋى­نا سەبەپكەر بولۋدا. سونداي-اق قازىرگى كەزەڭدەگى ون­­دىرىستىك تەحنولوگيانىڭ دامۋى نا­تي­جەسىندە ازىق-ت ۇلىك تاعام­دارىن دام­دەندىرۋ, ساقتالۋ مەرزىمىن ۇزار­تۋ ماق­ساتىمەن ءتۇرلى تاعامدىق قوس­پا­لاردى پايدالانۋ دا ازىق-تۇ­لىك ونىم­دەرىنىڭ تابيعي قۇرامىنا اي­تار­لىقتاي وزگەرىستەر كەلتىرۋدە. كەي­بىر ءوندىرىس ورىندارى ءونىم كو­لەمىن ۇل­عايتۋ ءۇشىن دە تاعامدىق قوس­پالاردى پايدالانۋدىڭ ءتۇرلى تەح­نولوگيالىق ءادىس-تاسىلدەرىن قول­دانۋدا. مىسالى, شۇجىق ءوندىرۋ كەزىندە ساپاسى تومەن شيكىزات قال­دىق­تارى مەن مالدىڭ ىشكى اعزا­لا­رىن پايدالانا وتىرىپ ءونىمنىڭ وزىن­دىك قۇنىن ازايتىپ, ءوندىرىس كو­لە­مىن ۇلعايتۋ ءىس ارەكەتىن بۇركە­مە­لەۋ ءۇشىن دە ءارتۇرلى دامدەۋ­شى, ار­لەۋشى قوسپالاردى قولدانا­تى­نى بەل­گىلى. بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان كوپتەگەن ەلدەرىندە ازىق-ت ۇلىككە, سو­نىڭ ىشىندە, ەت ونىمدەرىنە جا­ساندى قوسپالاردى پايدالانۋ تاجى­ري­بەسى كەڭىنەن ءورىس الۋدا. ەت ونىمدەرىنەن ادام اعزاسى اسا قاجەتتى تابيعي اقۋىز, ءتۇرلى مي­­نە­رالدى زاتتار مەن دارۋ­مەن­دەر الا­تىن­دىقتان باسقا تاعام تۇر­لەرىنە قاراعاندا بيولوگيالىق قۇندىلىعى وتە زور ەتكە حالىق­تىڭ سۇرانىسى دا ارقاشان جوعارى بولىپ كەلدى. الەم ەلدەرىندە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولە­مىن ۇلعايتۋ ءۇردىسى تەك تابيعي شيكىزات كوزدەرى ەسەبىنەن عانا جۇزەگە اسى­رىلىپ وتىرعان جوق. اسىرەسە, سوڭ­عى كەزدەرى ەت وڭدەۋ كاسىپ­ورىن­دارى ءوز مۇددەلەرىن تۇتىنۋشى مۇد­دە­سى­نەن جوعارى قويىپ, ءونىم كولە­مىن ارت­تىرۋ ءۇشىن تاعامدىق قۇندى­لى­عى تومەن قوسىمشا ونىمدەر (وك­پە, باۋىر, ىشەك, قارىن ت.ب.) مەن ءار­تۇرلى قوسپالاردى كەڭىنەن پايدالانۋدا. مۇنداي قوسپالار تاماق ونىم­دەرىنىڭ بيولوگيالىق قۇندى­ل­ى­عىن تومەندەتەدى. سەبەبى, ءونىم قۇرامىن­دا تولىققۇندى اقۋىز مولشەرى جەتكىلىكتى بولا المايدى. ال كۇندەلىكتى ومىردە قارا­پا­يىم تۇتىنۋشى ەت ونىمدەرىن سا­تىپ الاردا تەك سەزىم مۇشەلەرىنىڭ كومەگىمەن سىرتقى ءتۇر-ءتۇسى, ءيىسى, كونسيستەنتسياسى سياقتى كورسەت­كىش­تەرىنە باعا بەرۋ, وراما سىر­تىن­داعى اقپاراتپەن تانىسۋ ار­قىلى عانا, سول ءونىمدى ساتىپ الۋ نەمەسە الماۋ تۋرالى شەشىم جا­سايدى. ياعني ادامداردىڭ ەتتىڭ حي­­ميالىق جانە ميكرو­بيولو­گيا­لىق كورسەتكىشتەرىن انىقتايتىن مۇمكىندىگى جوق. ءونىم قۇرامىن­داعى زياندى زاتتاردى انىقتاۋ تەك زەرتحانالىق ءتاسىل ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلادى. ال ءونىمنىڭ سىرت­قى وراماسىنا جازىلاتىن تۇتىنۋ­شىعا ارنالعان اقپاراتتار سول ءونىم تۋرالى شىنايى مالىمەتتەردى تو­لىق قامتي بەرمەيدى. ءتىپتى كەيبىر كاسىپورىندار مەن فيرمالار­دىڭ ونىمگە قوسىلعان بوگدە قوس­پا­لار­دى جاسىرىپ, جالعان اقپارات بەرۋ وقي­عالارى دا كەزدەسەدى. مۇن­داي جاع­داي­لار ادامداردىڭ دەن­ساۋ­لى­عى­نا زيان كەلتىرىپ, ءتىپتى ومىر­لەرى­نە قاۋىپ ءتوندىرۋى دە مۇم­كىن. سون­دىق­تان مەم­لەكەت پەن تۇ­تى­نۋشى قاۋىم تا­راپىنان ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىن با­قىلاۋ, قا­دا­عالاۋ ءىس شارالارىن جو­عارى دەڭ­گەيگە كو­تە­رىپ, جەتىلدىرۋ­دىڭ ماڭىزى زور. سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدە تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جو­نى­نەن بىرقاتار تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر مەن زاڭ اكتىلەرى قابىل­دان­دى. سولاردىڭ ءبىرى 2010 جىلى مامىردا قابىلدانعان «تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ زاڭى. بۇل زاڭدا تۇتىنۋ­شى مەن ساتۋشىنىڭ قۇقىلارى مەن مىندەتتەرى, اسىرەسە, تۇتىنۋ­شى­­لار مۇددەسى تۇرعىسىنان جان-جاق­تى قاراستىرىلىپ, ايقىندال­عان. وسى زاڭدا كورسەتىلگەندەي, ساپاسى ءتيىستى تالاپتارعا ساي ەمەس تاۋاردى تۇتىنۋشى ساتۋشىعا قاي­تارىپ بەرۋگە, وعان تولەنگەن اقشا­لاي سوما­نى قايتارىپ الۋعا قۇقى­لى. سون­داي-اق, تاۋاردىڭ جانە كور­­سەتىلگەن قىزمەتتىڭ كەمشىلىكتەرى سالدارى­نان ومىرىنە, دەنساۋ­لى­عىنا نەمەسە مۇلكىنە كەلتىرىلگەن زياندى تو­لىق كولەمدە وتە­تۋ­گە تۇتىنۋ­شى­نىڭ قۇقىعى بار. تۇتىنۋشىنىڭ وسىنداي قۇقى­لارىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تاۋاردى ء(ونىمدى) زەرتحانا­لىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى جاسالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن قازىرگى جەكە مەنشىك فورما­داعى سەرتيفيكاتتاۋ ورگاندارى مەن سىناق زەرتحانالاردان تىس ار­نايى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇر­گىزۋ ۇيىمدارى مەن سىناق زەرت­حا­نا­لارى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ول ۇيىمدار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. سونى­مەن قاتار, وزدەرىنە قانداي ءبىر داۋلى ماسەلە كەلىپ تۇسكەن كەزدە تەكسەرۋ جۇمىسىنىڭ شىعىندارى سول كىنالى مەكەمەنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇمسالۋى كەرەك. كازىرگى كەزدە تۇتىنۋشى­لار­دىڭ ءوز قۇقىلارىن تولىق پايدالانا الماۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى تۇ­تىنۋشىلاردىڭ زاڭمەن قورعالعان ءوز قۇقىلارىن تولىق بىلە بەرمەۋىندە. وسىعان بايلانىستى ەلىمىز كولەمىندە ءونىم ءوندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ جانە ساۋدا-ساتتىق سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ, قا­دا­عالاۋدى ۇيىمداستىرۋ فورما­لارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت­تىلىگى تۋىنداپ وتىر. كازىرگى كەزدە قازاقستانعا قا­جەتتى ەت ونىمدەرىنىڭ 50-55 پايى­زى يمپورتتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ازىق-تۇ­لىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى اسا جو­عارى بولىپ كەلەتىن مەملەكەتتەردەن ءبىزدىڭ رىنوكقا كەلىپ تۇس­كەن ەت ونىم­دەرى ءوزىنىڭ تاعامدىق قۇن­دىلىعى جانە حيميالىق قۇرا­مى بويىنشا ەرەكشەلەنەدى. اسىرە­سە, ول ەلدەردە ەت ونىمدەرىن ۇزاق ساقتاۋعا ارنالعان تەحنولوگيالىق ءادىس, تاسىلدەردىڭ جەدەل دامۋىنا بايلانىستى ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ, قاداعالاۋ ماسەلەسىنە جەتە كوڭىل اۋدارۋ قا­جەتتىلىگى تۋىندايدى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقى­نا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا الداعى جىلدارى ەلىمىزدە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىن­دەگى جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ار­قىلى 2016 جىلى 60 مىڭ توننا ەت ءونىمىن ەكسپورتتاۋ ماقساتى قو­يىلدى. سوندىقتان ۇكىمەت باع­دار­لاما قابىلداپ, جوعارىداعى ماق­ساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءىس-شارا­لارى قولعا الىنا باستادى. الايدا, اتالعان ستراتەگيالىق جوس­پار-جوبالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارت­­تى­رۋ ءۇشىن ساپا مەن قاۋىپ­سىزدىك ما­سەلەسىنە باسا نازار اۋدارۋ قا­جەت. سەبەبى, قازىرگى كەزەڭدە ءونىم­نىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى باسە­كە­لەستىكتىڭ باستى ولشەمى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. اسىرەسە, ەكس­پورت­­قا شىعارىلاتىن ەت ونىم­دەرى­نىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى حا­لىقارالىق ستاندارت تالاپ­تارىنا ساي بولۋى شارت. دامىعان ەلدەردە ەت ونىم­دەرى­نىڭ ساپاسى مەن قاۋىپ­سىز­دى­گى­نە اسا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, زاڭ­نا­م­الىق دەڭ­گەيدە رەتتەلەدى. ادام اعزاسى ءۇشىن ەت ونىمدەرىنىڭ سا­پا­سى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ وزەكتى­لى­گىن ەسكەرە وتىرىپ حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە بىر­­­قاتار قۇجاتتار بەكىتىلگەن. ولار­­دىڭ ىشىندە تەحني­كالىق كەدەرگىلەر جونىندەگى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيى­مى كەلىسىمى مىندەتتى جانە ۇسى­نىم­دىق تالاپتاردى بەل­گىلەۋ, سون­داي-اق ازىرلەۋ, قول­دانۋ ۇردىستەرى­نىڭ ناق­تى­لىعىن قام­تاماسىز ەتۋ بويىنشا نەگىزگى ەرەجەلەردى انىق­تايدى. ستاندارتتاۋ جونىندەگى يسو حا­لىقارالىق ۇيىمىنان ەت ونىم­دەرى­نە قويىلاتىن تالاپتار, تەرمينولوگيا, ورگانولەپتيكالىق با­عا­لاۋ جۇرگىزۋ, ەت ونىمدەرىنىڭ حي­ميالىق جانە ميكروبيولوگيالىق كورسەت­كىش­تەرىن انىقتاۋ ادىستەرى­نە بايلا­نىستى 30-دان استام ستاندارت بەكىتىلگەن. وسى ستاندارت­تار­دى ۇلتتىق ستاندارتتار رەتىندە قول­­دانۋعا بو­لادى جانە ولاردى قولدانۋ ەت ونىم­دەرىنىڭ سايكەس­تى­گىن باعالاۋ ناتيجە­لەرىن ءوزارا مو­يىنداۋ, قابىلداۋ نەگىزى بولىپ تابىلادى. تاماق ونىمدەرى, سونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ەڭ جەتىك زاڭناما ەۋروپالىق وداقتا قا­بىلدانعان. ەت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپ­­سىز­دىگىنە قوعام تاراپىنان قويى­لاتىن تالاپتاردىڭ كۇن ساناپ وسۋى­نە بايلانىستى ەو وسى ءونىم­نىڭ ءوندىرىلۋى كەزىندەگى گيگيەنا­لىق نورمالاردى بارىنشا قاتاي­تۋ­­عا تىرىسۋدا. ەۋروپالىق ستاندارتتار سون­داي-اق ەت ونىمدەرىنە قوسىلاتىن تاعامدىق قوسپالار مەن حوش يىستەندىرگىش زاتتارعا قويىلاتىن تا­لاپتاردى بەلگىلەيدى. سونىمەن قا­تار, ەت ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىنا اسەر ەتۋشى اسا ما­ڭىز­دى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لاتىن مال ازىعىنىڭ ساپا كورسەت­كىشتەرى مەن تاعامدىق قوس­پالاردى باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سوندىق­تان ەو جانە­دە باسقا دامىعان ەل­دەردىڭ ەت ونىم­دەرىنە قاتىستى ستان­دارت­تا­رى­نا ءبىز­دىڭ وتاندىق ستان­دارت­تار­دى ۇي­لەس­تىرۋ كەزىندە ولاردىڭ ار­تىق­شى­لىق جاقتارىن وڭتايلى پايدا­لا­نۋ­دىڭ ماڭىزى زور. سايت زاحان, بەيبىت جۋسين, س.سەيفۋللين اتىنداعى قاتۋ دوتسەنتتەرى.