قر ءپىب پرەزيدەنتتىك ورتالىعىندا«كونستيتۋتسيالىق رەفورما: گەندەرلىك ساياسات پەن وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا جاڭا كوزقاراستار»تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ءىس-شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, حالىقارالىق ساراپشىلار, عالىمدار, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى قاتارىنان بارلىعى 60 ادام قاتىستى.كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرتۋ جاعدايىندا گەندەرلىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن ساياسي ديالوگتى, اكادەميالىق ساراپتامانى جانە ازاماتتىق قاتىسۋدى بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى ۇلتتىق الاڭعا اينالۋ.
«بۇگىندە ەلىمىز اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. ونىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى – اعىمداعى جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا بەلگىلەنگەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم. مەملەكەت باسشىسى 10 اقپاندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە:«ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن تۇبەگەيلى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە قويادى. نەگىزىنەن, ءسوز مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قۇرۋ تۋرالى بولىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ جاڭا نەگىزگى زاڭى جوباسى اياسىندا قاراستىرىلىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا گەندەرلىك تەڭدىكتى نىعايتۋ جانە ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇيەلى ءارى پراكتيكالىق شارالار قابىلداندى. قازاقستاندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دامىعان جەلىسى قالىپتاسقان. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا, قازاقستانداعى «بۇۇ-ايەلدەر» قۇرىلىمى, قازاقستان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى جانە باسقا دا ۇيىمدار بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىزدىڭ حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى – 8 ناۋرىز قارساڭىندا باس قوسۋىمىزدىڭ وزىندىك تەرەڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. بۇل كۇن گەندەرلىك قاتىناستار سالاسىندا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ورىن العان شىنايى سەرپىلىستى بىلدىرەدى. قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا دا ءبىز گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ باعىتىندا ناقتى ءارى ءتيىمدى قادامدار جاساۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى ءوز سوزىندە قر پرەزيدەنتتىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات.
«بۇگىنگى تاڭدا گەندەرلىك تەڭدىك ينكليۋزيۆتى جانە ورنىقتى دامۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بولىپ قالا بەرەدى. ساياسي كونتەكستىڭ وزگەرۋى, دەموگرافيالىق ۇدەرىستەر مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى جاڭا شىندىقتاردى قالىپتاستىرىپ, ءبىر جاعىنان مۇمكىندىكتەر اشسا, ەكىنشى جاعىنان ساقتالىپ وتىرعان تەڭسىزدىكتەردى ايقىنداي تۇسۋدە. وسىنداي جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرتۋ نەگىزگى قۇقىقتاردى راستاۋعا, ينستيتۋتسيونالدىق كەپىلدىكتەردى نىعايتۋعا جانە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ۇلتتىق دامۋ باسىمدىقتارىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ماڭىزدى سەرپىن بەرەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن قۇقىقتىق جۇيەلەردە كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى», دەدى بۇۇ-نىڭ ايەلدەر قۇرىلىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, قازاقستانداعى بۇۇ-نىڭ ايەلدەر قۇرىلىمىنىڭ ەلدىك وكىلدىگىنىڭ وكىلى گيۋرەس دجەرەن گيۋۆەن.وتىرىس بارىسىندا تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋگە, وتباسى, انا مەن بالانى قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالىق تاسىلدەرگە تالداۋ جاسالدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساراپتامالىق قاۋىمداستىق پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى وزىق تاجىريبەلەرمەن, زەرتتەۋلەرمەن جانە دەرەكتەرمەن الماسىپ, پىكىرتالاستى جاڭا يدەيالار مەن كوزقاراستارمەن بايىتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرگۇل تاۋدىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق رەفورما – بۇل زاڭ ءماتىنىن وزگەرتۋ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىن جانە مەملەكەت پەن ازامات اراسىنداعى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمدى ايقىندايتىن ۇدەرىس. قازىرگى گەندەرلىك ساياسات پەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار تاقىرىبى – سىرتتان ەنگەن ءۇردىس ەمەس, تاريحي تاجىريبەمىزبەن ۇندەس باعىت.«سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق قوعام اۋقىمدى وزگەرىستەردى باستان وتكەرۋدە: تسيفرلاندىرۋ, ەڭبەك نارىعىنىڭ ترانسفورماتسياسى, ۋربانيزاتسيا, جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ جاڭارۋى. وسىنداي جاعدايدا وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ءرولى مەن ونى نىعايتۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ايەلدەردىڭ ساياسات پەن ەكونوميكاعا قاتىسۋى ارتقان سايىن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ساپاسى دا جوعارىلايدى. قازاق قوعامىندا ايەل ءاردايىم ماڭىزدى ءرول اتقارعان – ول تەك وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى عانا ەمەس, ەل تاعدىرىنا جاۋاپتى تۇلعا. سوندىقتان گەندەرلىك ساياساتتى ۇلتتىق داستۇرلەرگە قارسى قۇبىلىس رەتىندە ەمەس, قازاق مادەنيەتىنىڭ زاماناۋي جالعاسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.ءوز كەزەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, «تسيفرلىق ترانسفورماتسيا» قوعامدىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ازيزا شۋجeەۆا كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋ, تسيفرلىق ورتاداعى جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋشىلىق, حات-حابار الماسۋ جانە بانك قۇپياسىن ساقتاۋ قۇقىقتارى تىكەلەي بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, اتالعان كەپىلدىكتەر زاڭ نورماسى عانا ەمەس, كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولدى.
سونىمەن قاتار, دوڭگەلەك ۇستەل اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ەكاتەرينا سمولياكوۆا, جۋرناليست, تەلەجۇرگىزۋشى, رەداكتور جانە پروديۋسەر, قازاقستان تاريحىنا ارنالعان تەلەباعدارلامالار مەن دەرەكتى فيلمدەردىڭ اۆتورى مايا بەكباەۆا, استانا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولدانۋ جانە اپەللياتسيالىق ساتىعا قاتىسۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايجان ايماعانوۆا, دەنە شىنىقتىرۋ جانە بۇقارالىق سپورت اكادەمياسىنىڭ (APEMS) رەكتورى تۇرسىنزادا قۋانعاليەۆا, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ استانا قالاسى بويىنشا ىسكەر ايەلدەر ارالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, استانا قالاسى اكىمدىگى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى, «Eligai» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى سانيا يرساليەۆا, قازاقستان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى, «PANA» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى, ايەلدەر كۇشتەرى اليانسىنىڭ باسقارما مۇشەسى لاريسا لي, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ استانا قالاسى بويىنشا وكىلى بايان جالماعانبەتوۆا ءسوز سويلەدى.
رەفەرەندۋمنىڭ قاشان وتەتىنى بەلگىلى بولدى
كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار گەندەرلىك ساياساتتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ, زاماناۋي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني وزگەرىستەر جاعدايىندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتار ينكليۋزيۆتى جانە ورنىقتى قوعام قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن.
رەفەرەندۋم جانە جاڭا كونستيتۋتسيا: حالىق كوپ جينالاتىن ورىنداردا اقپاراتتىق جۇمىس جانداندى