بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولعالى وتىر. ءبىر قاراعاندا, قاس-قاعىمداي-اق ءسات بولىپ كورىنگەنىمەن, اتقارىلعان ىستەر, تىندىرىلعان جۇمىستار ناتيجەسىمەن ەسەپتەسەك, بۇل, ارينە, از ۋاقىت ەمەس. ەلىمىز اتالعان ۋاقىت ىشىندە وراسان زور يگى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. وسىنداي ناتيجەلى ىستەردىڭ ءبىرى – الەمنىڭ ءار قيىرىنا شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە جيناعانىمىز. قازاقستان – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ كوشى-قون ماسەلەسىندە سىندارلى ساياسات جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى.
شەتەلدەگى باۋىرلارىمىزدىڭ ءوز وتانىنا ورالۋىنىڭ العاشقى كوشى 1991-1992 جىلدارى باستالدى. ۇكىمەتارالىق كەلىسىم-شارت نەگىزىندە موڭعولياداعى باۋىرلارىمىز تۋعان ەلگە اتباسىن بۇردى. وسى كەزەڭدە 65 مىڭعا جۋىق ادام قازاقستانعا قونىس اۋدارىپتى. بۇل كوشى-قون ۇدەرىسى 1993 جىلدان باستاپ باسقاشا سيپات الىپ, ءتيىستى زاڭناما اكتىلەرى ارقىلى كۆوتا نەگىزىندە رەتتەلدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن كۆوتا ايقىندالىپ, 1993-1998 جىلدار ارالىعىندا ورالماندارعا ءۇي ءبولۋ, جاردەم كورسەتۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن اكىمدەرگە جۇكتەلدى. وسى كەزەڭدە 32 مىڭ وتباسى, ياعني 122900 ادام ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلىپ ورنالاستى. كەيىن, پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن 1999 جىلدان باستاپ كۆوتا تاعايىندالىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تىكەلەي اقشا ءبولىنىپ, ورالماندارعا پاتەر, ءۇي ساتىپ الىپ بەرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. سول كەزدەگى مالىمەتكە سۇيەنسەك, 1999-2000 جىلدارى 500, 2001-2002 جىلدارى 2655, 2003 جىلى 5000 كۆوتا بەلگىلەنىپتى. وسى جىلدارى 6887 وتباسى, ياعني 32421 ادام ءوز شاڭىراقتارىنا يە بولعان. 2004 جىلدان باستاپ بۇل كومەكتەر اقشالاي بەرىلەتىن بولىپ, پاتەر اپەرۋ توقتاتىلدى. 2004 جىلى كۆوتا 10000 وتباسىعا, 2005-2008 جىلدارى 15000 وتباسىعا بەرىلەتىن بولىپ, بەكىتىلگەن ەكەن. وسى مەرزىم ىشىندە 380 245 جاندى قۇرايتىن 69400 ورالمان وتباسىلارى اقشالاي جاردەماقى العان. 2009 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىنگى ارالىقتا 188 248 وتباسى, ياعني 737 991 ادام ەلگە ورالعان ەكەن.
وسى ءبىر تسيفرلارعا قاراپ وتىرساق, كوڭىل كونشىتەرلىكتەي-اق كورسەتكىش دەۋگە بولادى. دەگەنمەن, كوشى-قون ماسەلەسىندە كۇرمەۋى مول, كۇردەلەنگەن پروبلەمالار دا كەزدەسەدى. ماسەلەن, بۇرىنعى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى حابىلساياسات ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا جەمقورلىق قىلمىسى ەتەك الىپ كەتكەن ەكەن. «كوشى-قون كوميتەتىنە توراعا بولىپ تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ, وسى سالاداعى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جاريالادىم, – دەيدى حابىلساياسات ءازىمباي ۇلى. – ارنايى جاردەماقى الۋ ءۇشىن قولدان قۇجات جاساۋ, بالانىڭ سانىن كوبەيتىپ كورسەتۋ, جالعان ديپلومداردى تىركەۋ ارقىلى كۆوتا الۋ داعدىعا اينالعان ەكەن. وسىعان بايلانىستى قىلمىستىق توپتاردىڭ بىرنەشەۋى اشكەرەلەندى. 1997 جىلى قابىلدانعان زاڭدا قۇجاتتى سەنىمحات ارقىلى تاپسىرۋعا بولادى دەگەن باپ بار. بۇل شەتەلدە جۇرگەن وتانداستارىمىزعا جاناشىرلىقتان جاسالعان شارا بولاتىن. وسى سەنىمحاتتى پايدالانىپ الاياقتار, دەلدالدار قازاقستاننىڭ قىرۋار قارجىسىن قولدى قىلعان. وسىنى توقتاتۋ ءۇشىن دەلدالسىز قۇجات قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىق بەردىم. دەگەنمەن, بۇل بۇيرىعىم «زاڭعا سايكەس كەلمەگەندىكتەن» پروكۋراتۋرا ونىڭ كۇشىن توقتاتتى. قولدانبالى زاڭعا 2007 جىلى وزگەرىس ەنگىزىلىپ, ورالمان مارتەبەسى 3 جىل بويى ساقتالاتىنى جانە بارلىق ازاماتتارعا ءسايكەس ارنايى جاردەماقى كورسەتىلەتىنى تۋرالى باپ ەنگىزىلگەن. وسى باپقا سايكەس ورالمان مارتەبەسىن العان كەيبىر اعايىن ازاماتتىعىن الماي-اق زەينەتاقى, بالاعا بەرىلەتىن ءجاردەماقى سياقتى, تاعى باسقا جەڭىلدىكتەردى تاعايىنداتىپ الىپ, بانكتەن ەسەپ كارتاسىن العان سوڭ بۇرىنعى ەلىنە كەتىپ قالادى. موڭعوليادا, قىتايدا, وزبەكستاندا تۇرىپ جاتقان, اتاجۇرتقا كەلگىسى كەلمەيتىن اعايىندارعا وسى كومەكتەر زاڭسىز بەرىلىپ كەلدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ايتىپ جۇرگەن 1 ميلليون قازاقتىڭ مىڭداعانى جوق. ولار وتىرىك قۇجاتپەن كىرگەن «ءولى جاندار». ولارعا ءبىز ازاماتتىق بەردىك, ەسەپكە الدىق. ال مۇنداي فاكتىلەردى قالاي انىقتادىق, دەگەن سۇراۋعا كەلەتىن بولساق, ازاماتتىق بەرۋ تۋرالى جارلىق شىققاننان كەيىن ازاماتتىق العان ادامدار ءتولقۇجات الۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن 6-فورمالى انىقتاما الۋى كەرەك. مىنە, سول انىقتامانى 2010 جىلعا دەيىن 38-40 مىڭ ەرەسەك ادام الماعان. ءومىردە جوق ورالماننىڭ وتباسىنداعى 5 ادامدى قوسساق, 6-شى فورمالى انىقتامانى 200-300 مىڭداي ادام الماعان بولىپ شىعادى. سونداي-اق, ادىلەت مينيسترلىگىنەن قازاقستان ازاماتىنىڭ جەكە كۋالىگىن الۋى كەرەك. مىسالى, 2009 جىلى 57 مىڭ ەرەسەك ادام سول كۋالىكتى الماعان. زەينەتاقى تولەۋ بارىسىندا قازاقستاندا زەينەتاقى, ەڭبەكاقى الاتىندار تۋرالى تۇگەل مالىمەت بار. ال سول بازادا الگى ءبىز انىقتاعان جالعان ورالمانداردىڭ اتى-ءجونى جوق. وسى ءۇش بازانى تەكسەرە كەلگەندە 300-400 مىڭداي ادام ومىردە جوق بولىپ شىقتى. وتكەندە ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى «300 مىڭداي ورالمان ەسەپكە تۇرماي ءجۇر» دەپ ءمالىمدەدى. ولار ەسەپكە تۇرماي جۇرگەن جوق, ولار مۇلدە جوق ادامدار...»
حابىلساياسات ءازىمباي ۇلىنىڭ ايتىپ وتىرعان اڭگىمەسى 2006-2009 جىلدارى بەلەڭ العان وقيعالار. 2009 جىلى قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العان ەرەسەك ادامداردىڭ ءتىزىمىن موڭعولياعا جىبەرىپ تەكسەرتەدى. ناتيجەسىندە سولاردىڭ جارتىسى, ياعني 18 مىڭداي ادام ول جاقتا تۋماعان بولىپ شىقتى. موڭعوليادا ونداي ادامدار ءومىرى بولماعان. قازاقستانعا كەلگەن كەز كەلگەن ادام مەملەكەتتىك شەكارادان ءوتۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى مالىمەت ەلەكتروندى بازاعا تۇسەدى. مىنە, سول بازاداعى مالىمەت بويىنشا 2010 جىلدىڭ قاڭتارى مەن شىلدەسى ارالىعىندا «موڭعوليادان كەلدىك» دەگەن 2 مىڭ ادامنىڭ 600-ءى عانا شەكارادان ءوتىپتى. سوندا قالعان 1400 ادام قانداي قۇجات تاپسىرۋى مۇمكىن؟ سول كەزدەرى قوستاناي وبلىسىنىڭ كوشى-قون دەپارتامەنتىنە «موڭعوليادان كەلدى» دەپ قۇجات تاپسىرعان 97 وتباسىنىڭ 94-ءىنىڭ قۇجاتى ءوتىرىك بولىپ شىقتى. مۇنداي جاعداي ءوزبەكستاننان كەلگەن ورالماندار قۇجاتتارىندا دا كەزدەسەدى ەكەن. ومىردەن وزعان ءوزبەكتەردىڭ نەمەسە قۇجاتىن جوعالتقانداردىڭ تولقۇجاتتارى ورالمان بولىپ تىركەلگەن فاكتىلەر دە انىقتالىپتى. جامبىل وبلىستىق كوشى-قون دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرىپ, وسىنداي جالعان ورالماندارعا قۇجات جاساۋمەن اينالىسقان. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر نارسە, وزبەكستاننىڭ, موڭعوليانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن جاساۋ قورعانىش قابىلەتى ناشار بولعاندىقتان وڭايلاۋ كورىنەدى. بۇكىل قوعامنىڭ جەگى قۇرتىنا اينالعان جەمقورلىق كوپ جاعدايدا كوشتىڭ تۇزەلۋىنە كەدەرگى بولىپ تۇرعانى شىندىق. مىسالى, قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ جاقىندا عانا جاريالاعان مالىمەتىنە نازار اۋدارساق, ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنا بولىنگەن 137 ميلليون تەڭگە الدەكىمدەردىڭ جەكە پايداسىنا جۇمسالعان. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا وسىنداي 136 ميلليون تەڭگە قولدى بولسا, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان سياقتى بىرنەشە وبلىستاردا سالىنۋى ءتيىس 700 ءۇيدىڭ قارجىسى جالعان اقپار جاساۋ ارقىلى جەلگە ۇشقان. ال قازاقستانعا مۇلدەم كەلمەگەن نەمەسە بۇرىن جاردەماقى العان ورالماندارعا جالعان قۇجاتپەن زاڭسىز قارجى ءتولەۋ سالدارىنان 80 ميلليون تەڭگە تالان-تاراجعا تۇسكەن.
جالپى, ورالمان كوشىنە قاتىستى كولەڭكەلى جاعداياتتاردى تىزە بەرسەك, جەتىپ ارتىلادى. دەگەنمەن, شۇكىرشىلىك ەتەتىن ءبىر نارسە, كەش تە بولسا بۇل سالاداعى سىبايلاستىق, الاياقتىق سياقتى قىلمىستاردىڭ بەتى اشىلىپ, اشكەرەلەنۋدە.
بۇگىندە كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ بارلىق فۋنكتسيالارى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە وتكەنى وزىمىزگە بەلگىلى دەسەك, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-مايور حيبراتۋللا دوسقاليەۆ بۇگىندە ءوزى باسقاراتىن كوميتەتتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى جونىندە بىلاي دەدى: – «حالىقتىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى بارلىق فۋنكتسيالارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلىپ, وسىعان وراي ءوتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ, كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتى قۇرىلىپ, كوشى-قون ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس ءجۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇرىن ىشكى ىستەر ورگاندارى ورالماندارمەن جۇمىستى تەك ولاردى قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىنا قابىلداۋ ءجانە تىركەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان بولاتىن. ءبۇگىنگى كۇنى كوشى-قون سالاسىنا بايلانىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن بۇيرىقتار قايتادان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىمەن رەتتەلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلۋدە. اتاپ ايتقاندا, ورالمان ءمارتەبەسىن بەرۋ, كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگەندەرگە جاردەماقى مەن وتەماقى تاعايىنداۋ تۋرالى قۇجاتتار ازىرلەندى».
حيبراتۋللا ەرمەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كوشى-قون تاقىرىبىنا بايلانىستى باسپاسوزدە جاريالانىپ جاتقان كەز كەلگەن ماقالا, مەيلى ول سىن بولسىن, مەيلى پىكىر بولسىن, مەيلى ۇسىنىس بولسىن پايداسىن تيگىزەدى دەيدى. ماسەلەن, «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ تسيكل ماقالالارىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ماجىلىسىندە كەڭىنەن تالقىلانىپتى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى سەرىك بايماعانبەتوۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن الماتىدا «ەتنوستىق كوشى-قون: بۇگىنگى جاعدايى جانە بولاشاعى» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ءۇستەل دە وتكىزىلگەن ەكەن. ءبىز جوعارىدا كوشى-قون ماسەلەسىندەگى كولەڭكەلى جايتتەردىڭ ءبىرازىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدىك. جالپى, كوشى-قون ماسەلەسىندە كۇرمەۋى شەشىلمەي جاتقان پروبلەمالار قازىر دە جەتكىلىكتى. اتالعان دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلاردىڭ قىزۋ تالقىسىنا تۇسكەن دە وسى جايتتەر بولاتىن. كوشىپ كەلۋ كۆوتاسى ارقىلى سىرتتان كەلەتىن اعايىندار شەكارادان وتۋدەن تىركەۋگە وتىرۋ, ازاماتتىققا قۇجات تاپسىرۋ, دارىگەرلىك كومەك ءۇشىن ەسەپكە تۇرۋ, سالىق تولەۋشىنىڭ ءنومىرىن, جەكە الەۋمەتتىك كود الۋ سياقتى مىندەتتى شارتتاردى تۇگەل ورىنداۋلارى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى زاڭعا سايكەس تەز جانە تياناقتى ورىندالا بەرمەيدى. ويتكەنى, كەيبىر ەلدەردىڭ تولقۇجاتتارىندا ادامنىڭ ۇلتى كورسەتىلمەيدى, ەسىمدەرى سول ەلدىڭ تىلىندە جازىلادى دا, قازاقشا نۇسقادا مۇلدەم باسقاشا بولىپ شىعادى. ءتىپتى, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تولقۇجاتتارىندا وزگە ۇلت وكىلى بولىپ كەتكەن قانداستارىمىز دا از ەمەس. ولاردى ەتنيكالىق قازاق دەپ تانۋدىڭ جولدارى قانداي؟
– كوشى-قون سالاسىندا تەز ارادا ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ, رەتتەلەتىن ماسەلەلەر از ەمەس, – دەيدى حيبراتۋللا دوسقاليەۆ. – بۇل رەتتە ەتنوستىق كوشى-قون جۇمىستارى تەك ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسىنا عانا ەمەس, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ونىڭ كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتىنە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنە دە تىكەلەي قاتىستى...
وسى ورايدا, سوڭعى ەكى جىلدا ورالمان كوشىنىڭ ءسال دە بولسا كىبىرتىكتەپ قالعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار. قولىمىزعا تۇسكەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جىل سايىنعى كۆوتا مولشەرىن 20 مىڭ وتباسىعا دەيىن جەتكىزىلۋ كوزدەلگەنىمەن, ول 2009 جىلى 15534 وتباسى, نەمەسە 78 پايىز, 2010 جىلى 10 مىڭ وتباسى بولىپ, 50 پايىز مولشەردە عانا ورىندالعان. نەگە؟ بۇل تۋرالى دا ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەر بار. جۋرناليست قۇتماعانبەت قونىسباي بۇل ماسەلەدەگى ءوز پىكىرىن بىلاي بىلدىرەدى: «مەنىڭشە, مۇنىڭ سەبەبى تەك تۇرعىن ءۇيدىڭ, جەر تەلىمىنىڭ قىمباتتىعىندا ەمەس, باستى سەبەبى باسقادا. تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, اڭداي قاراعان ادامعا اتقارۋشى بيلىكتەگى ءتيىستى ۇيىمدار مۇنى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماي وتىرعانى انىق. ءتىپتى سىرتتاعى قازاقتاردى كوشىرىپ اكەلۋگە كەيبىرەۋلەردىڭ وڭ قاباق تانىتپاۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, سىرتتاعى قايماعى بۇزىلماعان قالىڭ قازاق قازاقستانعا ورالاتىن بولسا, قازىرگى كۇندە وتە وزەكتى بولىپ تۇرعان ءتىل, ءدىل, ءدىن, سانا مەن جالپى ۇلتتىق يدەولوگيالىق ماسەلەلەر جەدەلىرەك شەشىلەر ەدى. سوندىقتان دا قازىرشە بيلىك ساپىندا كوپشىلىكتى قۇرايتىن وزگە پيعىلداعى شەكپەندىلەر بۇعان پەيىل تانىتپاۋى ءوز وزىنەن-اق تۇسىنىكتى», – دەيدى ول.
ارينە, قۇتماعانبەت قونىسبايدىڭ بۇل پىكىرىنىڭ دە جانى جوق دەپ ايتا المايسىڭ.
...ءبىز بۇل ماقالامىزدا كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ كۇنگەي تۇسىن دا, كولەڭكەلى جاعىن دا كورسەتۋدى ويلاعانبىز. ول ماقسات تولىق ورىندالدى دەپ تە ايتا المايمىز. سەبەبى, وسى ءبىر كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلە توڭىرەگىندەگى ويلاردى ءبىر ماقالا اياسىنا سىيعىزۋدىڭ ءوزى قيىن ەكەنى تاعى دا راس. ەڭ باستىسى, قولدان كەلگەنشە وسى ىستەگى كەتكەن كەمشىلىكتەردى دە, جەتكەن جەتىستىكتەردى دە كورسەتۋگە تىرىستىق.
شارافاددين ءامىر.