ەلورداداعى ەكسپو قالاشىعى قۇرىلىس نىساندارىن تاپسىرۋ شارالارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىنا ورايلاس كەلۋىنىڭ وزىندە كيەلى ساباقتاستىق جاتقانداي. وسى ءبىر 25 جىلدىق ەگەمەندىك شەجىرەسىندە قازاقستان كەيبىر ەلدەردىڭ عاسىرلار بويعى تاريحىندا تۇسىنە دە كىرمەگەن اسۋلاردى باعىندىردى. سونىڭ ءبىرى – الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 161 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلاتىن بەلدى ۇيىمنىڭ الامان بايگەسىندە قارا ءۇزدىرىپ, ەلوردامىز – استانانىڭ بۇكىلالەمدىك ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ قۇرمەتىن جەڭىپ الۋى ەدى.
حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ تاريحي تاڭداۋى پاش ەتىلگەننەن بەرگى ءتورت جىلدان استام ۋاقىتتا قازاق ەلى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى سىر بەرەتىن سىندارلى سىنداردان سۇرىنبەي ءوتىپ, جاھاندىق ساحناداعى بەدەلىن تاعى دا بەكىتتى. وعان كۇنى كەشە ەلورداداعى «ەكسپو-2017» كورمەسى قالاشىعىنىڭ العاشقى قۇرىلىس نىساندارى مەن حالىقارالىق پاۆيلوندارىن تاپسىرۋ سالتاناتىنا ارنالعان شارالار بارىسىندا كوزىمىز تاعى جەتتى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, استانادا وتەتىن ەكسپو كورمەسىنە دەگەن الەم ەلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعى بارعان سايىن ارتىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. قازىردىڭ وزىندە «ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن 105 مەملەكەت جانە 17 حالىقارالىق ۇيىم راستاپ, 102 ەل كورمە كوميسسارلارىن دا تاعايىنداپ ۇلگەرىپتى. ءالى دە قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعان ەلدەر بار. ءوتىنىش قابىلداۋ ودان ءارى جالعاسۋدا. اقيقاتىندا بۇل – ەلباسىنىڭ جانە قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلناماسىنداعى ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, الەم ساحناسىنداعى شىنايى بەدەلىنىڭ ايعاعى.
ءسويتىپ, كەيبىر كۇدىكتەردى كۇپتەپ, ۇمىتتەردى ۇكىلەپ, كوپتەن كۇتكەن تولعانىستى ءسات تە كەلىپ جەتتى. الەم ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان داعدارىس قيىندىعىنا قاراماستان توقتاۋسىز جۇرگىزىلگەن ەلورداداعى ەكسپو كورمەسى قالاشىعىنىڭ العاشقى قۇرىلىس نىساندارى پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىرىنشى لەكتە تاپسىرىلعان نەگىزگى بەس قۇرىلىس نىساندارىنىڭ قۇرامىندا حالىقارالىق پاۆيلوندار, 1374 ورىندىق ەكسپو-قالاشىعى, ەكسپو-وفيس, ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ عيماراتى جانە ەنەرگيا زەرتتەۋ ورتالىعى بار. بۇل قۇرىلىس نىساندارىنىڭ جالپى اۋماعى 482 مىڭ شارشى مەتردى الىپ جاتىر.
«ءبىزدىڭ جوبا داعدارىس بەلەڭ العان كۇردەلى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلۋدا. الايدا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە, بۇل جوبا شىن مانىندەگى داعدارىسقا قارسى باعدارلاماعا اينالدى. ماسەلەن, كورمەگە دايىندىققا جانە ونىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن 300-دەن استام وتاندىق كاسىپورىن تارتىلعان. ءسويتىپ, بۇل ۇلتتىق جوبا 50 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا جانە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىردىڭ وزىندە ەلورداداعى ەكسپو قالاشىعىنداعى قۇرىلىس نىساندارىندا 14 مىڭ ادام جۇمىسقا تارتىلعان», دەدى العاشقى نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكسپو قۇرىلىس نىساندارىن سالۋ كەزىندە وتاندىق كومپانيالار جالپى سوماسى 492 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن جۇمىس جانە قىزمەت كورسەتۋ كولەمىن اتقارعان ەكەن. قازىرگى كەزدە كورمە قالاشىعىنىڭ باسقا قۇرىلىس نىساندارىندا جۇمىس بەلگىلەنگەن كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلۋدە.
ءبىرىنشى كەزەكتە تاپسىرىلعان ماڭىزدى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ قاتارىندا حالىقارالىق پاۆيلوندار عيماراتى بار. سالتاناتتى ءراسىم بارىسىندا «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما ءتوراعاسى احمەتجان ەسىموۆ جانە ماجارستان, گەرمانيا, فرانتسيا, قىتاي جانە تۇركيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكسپو كوميسسارلارى وسى ەلدەرگە بولىنگەن پاۆيلونداردى تاپسىرۋ قۇجاتتارىنا قول قويدى. وسى پاۆيلونداردىڭ ىشىندە كولەمى جاعىنان ەڭ اۋقىمدىسى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. بۇل مەملەكەتكە تيەسىلى پاۆيلون اۋماعى 1249,5 شارشى مەتردى الىپ جاتىر. وسى ەلدىڭ وكىلى رولف مافاەلدىڭ ايتۋىنشا, پاۆيلوننىڭ تاقىرىبى كورمەنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنا» ۇندەس «ەنەرگياعا باستار جول» دەپ اتالاتىن كورىنەدى. پاۆيلوننىڭ تاقىرىبى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىنداعى تاريحىنان مول ماعلۇمات بەرەدى. سونىمەن ءبىرگە, بۇل پاۆيلوندا قويىلاتىن ءجادىگەرلەر گەرمانيانىڭ بالاما ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىن اشۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى مەن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىنەن سىر شەرتەتىن بولادى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى يەلەنگەن پاۆيلون اۋماعى 1000,27 شارشى مەترگە سوزىلىپ جاتىر. پاۆيلوننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى, جاسىل جىبەك جولى» دەپ اتالادى. قىتاي ەلىنىڭ ەكسپو كوميسسارى ۆان تسزينچجەن پاۆيلوننىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنىن اشاتىن ويلارىن تىلگە تيەك ەتتى. «جاسىل» دامۋ باعىتى بۇگىنگى قىتاي ەلىندەگى ەنەرگەتيكالىق باعىتتاعى جاڭا جەتىستىكتەردى, جاڭا عىلىمي ىزدەنىستەردى پاش ەتەدى. «جاسىل جىبەك جولى» تاقىرىبى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جەتىستىكتەرىن كورسەتۋمەن بىرگە, ەجەلگى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ەلدەر مەن وسى سالاداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى كورسەتەدى. «ەكسپو-2017» كورمەسى اياسىندا ءبىز ەلىمىزدىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن كورسەتۋمەن بىرگە, وزىق تەحنولوگيالاردى ناسيحاتتايمىز. قحر بۇرىن ەكسپو كورمەسىن وتكىزگەن ەل رەتىندە كورشىلەس قازاقستانعا ءوزىمىزدىڭ تاجىريبەمىزدى تاراتامىز, الداعى ۋاقىتتا ءبىز وسى ماقساتتا بىرنەشە فورۋم وتكىزىپ, ءوزارا تاجىريبە الماسامىز. ەكسپو كورمەسى ارقىلى ءبىز قازاقستانعا ءوز ەلىمىزدىڭ تۋريستىك فيرمالارىنىڭ كوپتەپ كەلۋىنە كۇش سالامىز. وسى حالىقارالىق شارا ناتيجەسىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بۇرىنعىدان دا نىعايتا بەرۋگە باعىت ۇستايمىز», دەيدى ءوز سوزىندە «ەكسپو-2017» كورمەسىندەگى قىتاي ەلىنىڭ كوميسسارى.
«ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اشىلۋىنا دەيىن 222 كۇن قالعاندا ءبىز حالىقارالىق پاۆيلوندار مەن قوناقتارعا ارنالعان پاتەرلەردى تاپسىرا باستادىق. بۇل حالىقارالىق پاۆيلونداردىڭ تاقىرىپتىق جابدىقتالۋىنا, كونتەنتتىك تولىعۋىنا جان-جاقتى مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. كورمە قوناقتارىنىڭ پاۆيلونداردى جابدىقتاۋىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ارنايى تەحنيكالىق بيۋرو اشتىق, سونىمەن بىرگە, اككرەديتاتسيالىق ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي, ءبىز, كورمەگە قاتىسۋشىلارعا قولىمىزدان كەلگەن بارلىق كومەكتى كورسەتەتىن بولامىز», دەدى حالىقارالىق پاۆيلونداردى تاپسىرۋ سالتاناتىندا احمەتجان ەسىموۆ.
«استانا ەكسپو-2017»-ءنىڭ باستى ۇرانى – «بولاشاقتى ەنەرگياسى» ەكەندىگى بەلگىلى. بۇگىندە بۇل بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگى داۋسىز. جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن 7 ميللياردتان استام ادامزات پلانەتامىزدا ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىق كۇننەن كۇنگە بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن اشىق مويىنداپ, ۇرپاق بولاشاعى جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىندىعىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ەندەشە, ەلورداداعى ەكسپو كورمەسىنىڭ پاۆيلوندارىندا ادامزات ەرتەڭىنىڭ نەگىزىن ايقىندايتىن قۋات كوزدەرىنىڭ بولاشاعى شەشىلمەك. بۇگىندە جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ سالاسىندا ەۋروپالىق وداق ەلدەرى كوش باستاپ كەلەدى. جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدا, ءاسىرەسە, سكانديناۆيالىق ەلدەر – شۆەتسيا, دانيا, نورۆەگيا وراسان زور جەتىستىكتەرگە جەتتى. بۇل ەلدەر قازىر تۇتىناتىن بۇكىل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 60-65 پايىزىن جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنەن الادى. 2050 جىلدارى شۆەتسيا, دانيا جانە نورۆەگيا تابيعي شيكىزات تۇتىنۋ ارقىلى الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنان تولىقتاي باس تارتۋدى كوزدەپ وتىر. استانادا وتەتىن كورمە اياسىندا بالاما قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا جاھاندىق ءدارەجەدە زور ۇلەس قوسىپ وتىرعان وسى مەملەكەتتەردىڭ, سونىمەن ءبىرگە, گەرمانيانىڭ, فرانتسيانىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ, جاپونيانىڭ جانە باسقا الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەردىڭ جەتىستىكتەرى مەن وزىق تەحنولوگيالارى پاش ەتىلمەك. ماسەلەن, كورمە اياسىندا ۇلىبريتانيا الەمگە تۇرمىستىق قالدىقتاردى ءتيىمدى يگەرۋ بويىنشا ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى كورسەتەتىن بولادى. ال مالايزيا بيووتىن ءوندىرىسى سالاسىنداعى وزدەرىنىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتپەك.
حالىقارالىق پاۆيلونداردى يەلەنگەن العاشقى بەس مەملەكەت ءوزدەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇراتىن ءپاتەرلەردىڭ دە سەرتيفيكاتتارىن الدى. كورمە قالاشىعىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان بۇل تۇرعىن ۇيلەر زاماناۋي تالاپتارعا ساي جابدىقتالعان. تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلالارى اباتتاندىرىلىپ, بالالار وينايتىن الاڭدارعا دەيىن جان-جاقتى جابدىقتالعان. Gold («التىن») جانە Silver («كۇمىس») دارەجەسى بويىنشا ىرىكتەلگەن بۇل پاتەرلەر تولىقتاي جيھازدارمەن جابدىقتالىپ, تۇرۋعا نيەت ءبىلدىرگەن قوناقتاردى كۇتۋدە.
سالتاناتتى شاراعا جينالعان جۋرناليستەردى بۇل پاتەرلەرمەن وسى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باسقارۋشى كومپانياسى «وتەل ديپلومات» جشس-ءنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى عالىمجان قارىمساقوۆ جان-جاقتى تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كومپانيا اتالمىش پاتەرلەردى جيھازدارمەن جابدىقتاۋعا 2,7 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيعان ەكەن. كورمە قالاشىعى اۋماعىنداعى ارنايى كۇزەتپەن قورعالاتىن بۇل تۇرعىن ۇيلەردەگى پاتەرلەر 1, 2, 3 جانە 4 بولمەلەردەن تۇراتىن كورىنەدى.
«ءبىز بۇل پاتەرلەردى «التىن» (وتە جاقسى) جانە «كۇمىس» (جاقسى) دەگەن سىنىپتىق ولشەم بويىنشا جابدىقتاپ جاتىرمىز. بارلىق جيھازداردى وتاندىق ءوندىرۋشىلەردەن الامىز. «تورنادو پليۋس» كومپانياسى بىزگە ورال وڭىرىنەن جۇمساق جيھازداردى جەتكىزىپ بەرەدى. توسەك-ورىندار مەن اس ءۇي جابدىقتارى دا وتاندىق كاسىپورىندار قولىنان شىققان بۇيىمدار. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءپاتەرلەرگە قويىلاتىن تۇرمىستىق تەحنيكالاردى ءبىز شەتەلدەن جەتكىزدىك. سەبەبى, ساپالى تۇرمىستىق تەحنيكالار شىعاراتىن وتاندىق ءوندىرىس ورنى جوق. ىدىس-اياق بۇيىمدارى دا قىتايدان جەتكىزىلدى. قازىر ءبىز 40 پاتەردى تولىق جابدىقتادىق. قاراشا ايىندا 150 ءپاتەردى جابدىقتايمىز. بارلىعى جىل اياعىنا دەيىن 750 پاتەردى جابدىقتاپ, كەلەتىن قوناقتارعا دايىن ءتۇردە پاتەر كىلتتەرىن تاپسىرامىز», دەيدى «وتەل ديپلومات» جشس-ءنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى عالىمجان قارىمساقوۆ.
فرانتسيا كوميسسارياتىنىڭ سىرتقى بايلانىستار جونىندەگى ديرەكتورى پۋارد مالگوجاتانىڭ ايتۋىنشا, ولار بۇگىننەن باستاپ وزدەرىنە بولىنگەن پاتەرلەرگە كىرە باستايدى. ماسەلەن, فرانتسيالىق ەكسپو كوميسسارى پاسكال لورو جاقىن ارادا وتباسىمەن وسىندا كوشىپ كەلەدى ەكەن. ونىڭ ءۇش بالاسى جانە زايىبى قازاقستانعا كوشىپ كەلۋگە اسىعىپ وتىرعان كورىنەدى. فرانتسيا وكىلدەرى كوميسساردىڭ وتباسىنا ارناپ, Gold دارەجەسىندەگى ءۇش بولمەلى پاتەر كىلتىن الدى.
ءيا, «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعامى قوناقتارعا تاپسىرىلاتىن ۇلتتىق پاۆيلوندار مەن پاتەرلەردى جابدىقتاۋدا بارلىق ماسەلەلەردى ەسكەرىپ, جاۋاپتى شارانى جوعارى دارەجەدە وتكىزۋگە بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاساپ جاتىر. كومپانيا تۋريستەر ءۇشىن ەكسپو قالاشىعىنىڭ بارىنشا تارتىمدى جانە مازمۇندى بولۋى ءۇشىن كۇش سالۋدا. بۇل – اسا ماڭىزدى ءىس. سەبەبى, 165 جىلدان استام تاريحى بار ەكسپو كورمەسى جاھاندىق ەكونوميكالىق فورۋمدارمەن تەڭەسەدى. ال تۋريستەردى تارتۋ جاعىنان بۇل حالىقارالىق شارا وليمپيادا ويىندارىمەن پارا-پار.
بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەلەرىنىڭ تاريحى 1851 جىلى لوندون قالاسىندا وتكىزىلگەن «بارلىق حالىقتاردىڭ ونەركاسىپتىك جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسىنەن» باستاۋ العان. ويلاپ قاراڭىزشى, بارلىق حالىقتاردىڭ ونەركاسىپتىك جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسى! ياعني, ەندى تۋرا 220 كۇننەن كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا ادامزات اقىل-ويىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىن دامىتۋ سالاسىنداعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى پاش ەتىلەتىن بولادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»