ەلىمىزدەگى ەكى تاۋدىڭ مەن ءۇشىن ورنى بولەك. ورداباسى مەن ۇلىتاۋدىڭ رۋحى ءبىر, وزىندىك ۇقساستىعى بار. ۇقساستىعى – ەكەۋى دە قازاقتىڭ باسى قوسىلۋىنا, بىرلىگى مەن بەرەكەسىنە قىزمەت ەتكەن جەر. ءوزىم كيەلى ورداباسى ەتەگىندە دۇنيەگە كەلگەندىكتەن, ونى ماقتان ەتەمىن. شىنىندا, قازاقتىڭ قوس قاناتى سەكىلدى ۇلىتاۋ دا ورداباسىمداي ماعان ىستىق, جان دۇنيەمە قىمبات ەكەنى داۋسىز.
ۇلىتاۋ – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان-عاسىرلىق رۋحاني قازىناسىنا اينالعان, حالقىمىزدىڭ قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەيتىن قاسيەتتى جەرى, كيەلى مەكەنى. وسىناۋ ۇلتىمىزدىڭ تابىسقان, ەلدىگى ءۇشىن ۇيىسقان ىرگەلى جەرىن, بابالار رۋحىن بيىكتەتكەن ءوڭىردى ار-نامىسىمداي ارداقتايمىن. ءوزىم وندا تابان تىرەمەسەم دە, ول جەردىڭ اۋاسىن جۇتپاسام دا مەن ءۇشىن ۇلىلىقتىڭ بەلگىسىندەي, وتاندى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسىندەي ۇلىتاۋىم ۇلتىمداي اسقاق, قازاعىمداي قاستەرلى. كوك تۋىمداي ۇلىقتاي بىلگەن ۇلىتاۋىمدى جانىمداي سۇيەمىن.
بۇل كيەلى جەردى جاقسى كورۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. بۇل ولكەدە قازاقتىڭ دارىندى قالامگەرى, جالىندى كوسەمسوز شەبەرى باۋبەك بۇلقىشەۆ دۇنيەگە كەلگەن.
ءيا, باۋبەك بۇلقىشەۆ! بۇل ەسىم ماعان بالاڭ كەزدەن ەتەنە تانىس. ەسىمدە, 1977 جىلى كەلەس اۋدانىنا ءالىباي جەزدەمنىڭ ۇيىنە قىدىرىپ بارعانىمدا, ول كىسىنىڭ شاعىن كىتاپ سورەسىنەن ءبىر كىتاپ ماعان قاتتى ۇنادى. سىرتى سارعىش قىزىل بوياۋمەن بەرىلگەن «ادامزاتقا حات» دەپ اتالادى ەكەن.ىشىندەگى جۇرەككە جىلىلىق ۇيالاتقان ەسسەلەرى, ماقالالارى, مايداننان جازىلعان حاتتارى قاتتى قىزىقتىردى. شىن مانىندە, ادامعا كۇش-قايرات, جىگەر بەرەدى ەكەن. اسىرەسە, سول ءسات وتاندى سۇيۋگە ۇندەگەن, فاشيزمگە لاعنەت ايتقان, تىلدەگەن زامانداستارىنا ارناعان ادال تىلەگى, نامىستى جۇرەگى, جاستىق پەن دوستىق تۋرالى ويلارى جانىما نۇر ساۋلە بوپ سەبەلەدى. ارمانشىل, ەرتەڭىنە ۇمتىلعان ءجاسوسپىرىم جەتكىنشەك جانعا ومىرلىك قۇشتارلىق سىيلادى. بەينە ءبىر قاسىڭدا تۇرعانداي, كەۋدەڭنەن ارايلى تاڭ اتقانداي, ساعان بار سەنىمىن ارتقانداي كۇي كەشەدى ەكەنسىڭ. اتتەڭ, اۋىلعا قايتاتىن بولىپ, كىتاپتى اياقتاي المادىم.
كىتاپتىڭ ءور رۋحىنىڭ اسەرى بولار, ونى تۇگەل وقۋعا اسىق بولدىم, جاۋىنگەر-جازۋشىنىڭ ءمان-ماعىنالى سوزدەرىنە شىن عاشىق بولدىم. جەزدەمنەن سۇراۋعا ۇيالىپ, ۇيگە قايتقان سوڭ كورشى اۋىلداعى كىتاپحانادان تۋرا وسى كىتاپتى تاۋىپ العانشا شىدامسىزدانا ىزدەدىم. ال تاپقانداعى قۋانىشىمدى ايتىپ جەتكىزە الماسپىن! جيناقتى كەۋدەمە قىسىپ, جانىڭا جاقىن, وزىڭە سونداي اسەرلى سوزدەرىن قايتالاپ, كوڭىلىمە توقيمىن. شىندىعىندا, وسى كىتاپپەن «اۋىردىم» دەسەم بولعانداي. باۋبەكپەن بىرگە سىرلاستىم, باۋبەكپەن بىرگە مۇڭايدىم. باۋبەكپەن بىرگە قۋاندىم. جانارتاۋداي اتقىلاعان سوزدەرىنە ءيىلدىم, يلاندىم. تاڭعا دەيىن كوز ىلمەي, قىزىعا, سۇيسىنە, بەرىلە وقىعانىم ءالى ەسىمدە...
كەيىن ستۋدەنت كەزدە دە بۇل كىتاپ مەنىڭ قولىمنان تۇسپەدى. شىركىن, ءاربىر جاننىڭ ەلگە, وتانعا دەگەن ساعىنىش, سۇيىسپەنشىلىگى وسىنداي بولسا عوي؟! وڭاشادا قالعاندا باۋبەكتى پاراقتايمىن. وقىعان سايىن بويىڭدى باۋراپ, جۇرەگىڭدى جاۋلاپ, ومىرگە دەگەن ىنتىزار كوڭىلىڭدى ارتتىرىپ, ساعان ءومىر سىيلاپ, قيالىڭدى قاناتتاندىرا تۇسەدى. «ءومىر مەن ءولىم تۋرالى», «مەنىڭ ءومىر سۇرگىم كەلەدى», «زامان بىزدىكى», «جاۋىزدىق پەن ماحاببات», «شىعىس ۇلىنا حات», «تىڭدا كاۆكاز!»... بارىندە دە ناعىز پاتريوت قالامگەردىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن, پەرزەنتتىك تىنىسىن, دوس-تۋىسقا دەگەن شىنايى لەبىزىن, ەڭ باستىسى, ءمولدىر ماحابباتىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس! جاستىق شاعىن سوعىس جالماعان جاۋىنگەردىڭ كەك قىسىپ, جەڭىسكە دەگەن جان داۋىسىن, قيىن دا قىسىلتاياڭ كەزەڭىن, باسىنا سىن تۇسكەن شاعىن بۇكىل جۇرت بولىپ جۇمىلۋعا شاقىرعان ۇندەۋىندەي قابىلداپ, ونى تەبىرەنبەي, تولقىماي وقىماۋ تاعى مۇمكىن ەمەس!
جادىمدا جاتتالىپ قالعان مىنا سوزدەردى ۇمىتا الار ەمەسپىن: «مۇمكىن, مەن جاستىعىمدى قايىرا الماسپىن. بىراق ول بوسقا كەتپەيدى, ىنىلەرىمنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. كەيىنگى جاستار, جاس ىنىلەرىم, سەندەر باقىتتىسىڭدار, سەندەر سوعىس دەگەندى بىلمەي وتەسىڭدەر. ءبىز جاستىعىمىزدى سەندەردىڭ باقىتتارىڭنىڭ جولىنا قۇربان ەتتىك. مەن ءومىرىمنىڭ ءوزىم ءۇشىن قىمبات ەكەنىن جاقسى بىلەمىن, مەن دۇنيەگە كەلگەلى دە كوپ بولعان جوق قوي. بىراق بۇل كۇرەستە سول ءومىرىمدى ايامايمىن دا. اياۋعا دا قاقىم جوق دەپ بىلەمىن. مەندە ۇران بىرەۋ-اق ول... نە ءولىم, نە جەڭىس». سول ساتتە اعا بۋىننىڭ وسيەتىندەي, بابالاردىڭ قاسيەتىندەي جانىمنىڭ نامىسىن وياتىپ, وتانشىل باۋبەككە ۇقساعىم كەلگەن. ناعىز سوعىستا جۇرگەن جان عانا «نە ءولىم, نە جەڭىس» دەيدى. بەيبىت كۇندەگى جاننىڭ ءار كۇنى جەڭىس ەكەنىن سوعىس قاسىرەتىن كورگەن بىلەدى. سەزىندىرتە, سەندىرتە بىلگەن جازۋشى قۇدىرەتىنىڭ الدىندا باس ءيدىم. مىنە, وتاندى, ءومىردى ءسۇيۋ دەگەن! سونداعى ويعا تۇيگەنىم «ءومىردى باۋبەكشە ءسۇيۋ كەرەك!». شىنىندا, باۋبەككە قاراپ بوي تۇزەدىم. وكوپتا وتىرماسام دا, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ويلارىم ونىڭ ايتقان الەمىنە جەتەلەدى.
قايتالانباس قولتاڭباسى بار كوسەمسوزشىنىڭ قاي تاقىرىبىن الساڭىز دا كوڭىلىڭە ءتۇرلى وي سالادى, العا جەتەلەيدى, جولىڭا شام جاعىپ تۇرعانداي. وي بولعاندا دا جەڭىمپاز, جاسامپاز, جادىراتار شۋاقتار سىيلايدى. كەڭەستەر وداعىنىڭ كەزى بولسا دا ءاربىر ءسوزدىڭ استارىنان تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان جاندى اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءار شىعارماسىنان ەركىندىكتىڭ ەركە سامالىن اڭعاراسىڭ. ويتكەنى, وندا وتاندىق رۋح باسىم, وندا ادامدىق قاسيەتكە ەرەكشە ءمان بەرەدى. جاسقا ءتان جالىن, ءاربىر كۇرەسكەرگە دەم بەرەدى.
مۇعالىم بولىپ ەلگە ورالعان كەزدە دە باۋبەك قولىمنان تۇسكەن جوق! ءومىر تۇڭعيىعىنا تەرەڭدەپ, ەركىن ەنەسىڭ. ءاربىر وقىعان سايىن جاڭا قىرىنان تانيسىڭ, جاسامپازدىعىنا تاڭ قالاسىڭ. ومىرگە, بەيبىت كۇنگە قۇشتارلىقتى, تاريح پەن تانىم ولشەمىن ۇعىناسىڭ, ادامدىقتى, ماحابباتتى ارداقتاۋدى ۇيرەنەسىڭ. كوپ وقىعانىنا, ءبىلىمدىلىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. بارىنەن دە ادامي جىلىلىق جانىڭدى شارپيدى. مەنىڭ دەپ مەنشىكتەپ العان باۋبەگىم قۇرعاق ۇرانداۋدان ادا, جاساندىلىعى جوق, شىنايىلىققا تولى, قاينار بۇلاقتاي ءمولدىر, ءبارى دە جۇرەك تىلىمەن جازىلعان, پارىز بەن بورىشقا ۇندەيدى.
كەشتەردە, كەزدەسۋلەردە, ديسپۋتتاردا جازۋشى مۇقان يمانجانوۆ پەن ەكەۋىنىڭ دوستىعىن ۇلگى ەتتىم. دوستىق تۋرالى ەسسە جازعانىمدا باۋبەكتىڭ حاتىنان ءۇزىندى كەلتىرگەنىم دە ەسىمدە. ال «ءجۇرەكتەگى جازۋلار» كىتابىم جارىققا شىققاندا دەپۋتات, جورنالشى ارعىنباي بەكبوسىن اعام «مىنا كىتابىڭنىڭ ءستيلى باۋبەك بۇلقىشەۆقا كەلىڭكىرەيدى ەكەن» دەدى. مەن بۇعان قۋاندىم! بۇل ماعان بەرىلگەن باعا دەپ قابىلدادىم. سول «دوستىق – ماڭگىلىك كوكتەم» اتتى ەسسەم سۇيىكتى «لەنينشىل جاس» گازەتىمە دە جاريالاندى. قاراڭىزشى:
«...اينالايىن, اق نيەتتى ادامدار! مىناۋ دارقان دۇنيەدە سەندەرگە شاتتىق سىيلايتىن, مەيىرىم شاپاعاتىنا بولەيتىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتىڭدى ارتتىراتىن ءبىر نارسە بار. ول – مەرەيىڭدى تاسىتىپ, جۇرەگىڭدە الاۋ بوپ مازدايتىن – دوستىق دەگەن قۇدىرەتتى كۇش. وسى قۇدىرەتتى كۇشتىڭ, سەنىمدى سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا ارمان قاناتى قاتايىپ, كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيىپ, ىزگىلىك نۇرى جارقىراي تۇسەدى.
كوكتەم – ماڭگىلىك ەمەس. جاۋقازىن شاق – جاستىق شاقتىڭ دا كارىلىككە اۋىساتىن كەزى بولادى. اسىل دوستىق قانا ماڭگىلىك, جاڭعىرىپ تۇرارى ءسوزسىز. دوستىق سۋىمايتىن جۇرەك جىلۋى مەن قۋانىشقا, كوڭىل كوكتەمىنە بولەيدى.
ءيا, مىناۋ جارىق دۇنيە بولعالى وسى كيەلى اتتى قادىرلەپ, اسىل سەزىمدى ارداقتاي بىلگەندەر قانشاما دەسەڭىزشى!
جازۋشى مۇقان يمانجانوۆ پەن قازاق ادەبيەتى پۋبليتسيستيكالىق جانرىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ ادامدىق ماحابباتى, اينىماس دوستىقتارى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي. سوناۋ قانقۇيلى سوعىستا ءجۇرىپ, الىستاعى دوسىنا جازعان ءبىر حاتىندا باۋبەك: «...دوسىم, ەسىڭدە بار ما, كورچاگين سوعىستا جارالانىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەندە پارتبيلەتىنىڭ اراسىنان «ەگەر ولە قالسام اعاما ءبىلدىر» دەگەن ادرەس جازىلعان ءبىر كىشكەنە قاعاز شىعادى عوي. مىنە, سونداي قاعازدى جازۋعا بىزگە دە كەزەك كەلدى. اتى-ءجونىمىزدى جازىپ, ءوز بويىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ارقايسىمىزعا كىشكەنتاي مەدالون بەرىلدى. بۇل مينۋت ءومىرى ەستەن شىقپاس-اۋ! وسى كەزدە «ءولىم», «ءومىر» دەپ جارىسا ۇشقان ەكى ءسوزدى ايتساڭشى! ءبارى دە ءۇنسىز تىنا قالعان, ءبارىنىڭ دە جۇزىنەن بايسالدى ءپىشىن, تەرەڭ وي اڭعارىلادى. ءيا, دوستارىم ويعا كەتكەن. «كىمدى جازۋ كەرەك؟». بىرەۋدىڭ اكەسى اۋىلدا, اعاسى قالادا دەگەن سياقتى, ەڭ الدىمەن, جامانات حاباردى كىمگە ەستىرتۋ كەرەك؟ بۇل شىنىندا, ويلاناتىن مينۋت.
جىگىتتەر جازۋعا كىرىستى. بىرەۋلەرى تۋعان جەرىنىڭ, اتا-اناسىنىڭ ادرەسىن, ەكىنشىلەرى اعاسىنىڭ نەمەسە سۇيگەن جارىنىڭ ادرەسىن جازىپ جاتىر. قىسقاسى, اركىم ەڭ سۇيىكتى, ەڭ جاقىن ادامىن جازۋدا. الدەن ۋاقىتتان كەيىن مەن دە جازۋعا كىرىستىم. «سول قاعازدى ءالى ساقتاپ ءجۇرمىن, جوعالتپاي ساعان كورسەتەرمىن-اۋ». مەن كىمدى جازدى دەيسىڭ عوي؟ ەڭ جاقىن, ەڭ دوسىم دەپ جازعان كىسىم سەن بىلمەيتىن بىرەۋ بولدى. ەگەر ءولىپ كەتسەم سول جازعان ادامىما وتە اۋىر تيەدى-اۋ دەپ تە ويلادىم. دەگەنمەن, مەنىڭ ءولىمىمدى بىرەۋ ەستىگەنشە, اۋەلى سول, ەڭ جاقىن ادامىم ەستىسىن دەدىم. ول ادام – ادال دوسىم ەدى, سەن ەدىڭ...» – دەگەن ەدى.
مىنە, ولمەس دوستىق, ماڭگىلىك ماحاببات!».
قانشاما جاستاردىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان, ەل سەنىمىن اقتاعان, حالقىنا قۋات بەرگەن باۋبەك بۇلقىشەۆ ءتىرى بولعاندا بۇگىندە 100 جاسقا تولار ەدى. شىنىندا, ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا ونىڭ ەسىمى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر سىن ساعاتتارىندا ەرەكشە كورىندى. كىم ەكەنىن دالەلدەي ءبىلدى, نە ءۇشىن ءومىر سۇرگەنىن دە اقتىق قانى قالعانشا كورسەتىپ كەتتى. ارتىندا ولمەس ءىز قالدىردى, وشپەس ساۋلەسى سان مىڭداعان ادامنىڭ جۇرەگىندە جارىق بوپ جانىپ كەلەدى. ءيا, مەنىڭ باۋبەگىمنىڭ ءومىرى اياقتالعان جوق! ويتكەنى, ءاربىر جاڭا ۇرپاق كەلگەن سايىن ءوز باۋبەكتەرىمەن قاۋىشاتىندارى قانشاما؟!
ونىڭ «ءومىر – كۇرەستە, ... اسىلى, الىسىپ ولگەن ادامنىڭ ءولىمى – ءومىر», – دەۋىندە نەگىز بار. بالا كەزدەگى سول «ادامزاتقا حات» كىتابى قازىر دە مەنىڭ قولىمدا! ارادا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, پاراقتارى سارعايىپ كەتسە دە مەنىمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. مىنە, ەشقاشان ولمەيتىن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن مەنىڭ باۋبەگىم ماڭگى جاساي بەرەدى!
اكىم ىسقاق,
قوعام قايراتكەرى, اقىن
استانا