وڭىرلەردىڭ ەلورداداعى كۇندەرىن اقمولا وبلىسى تۇيىندەدى
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ەلوردادا اپتا سايىن ءوتىپ جاتقان ايماقتاردىڭ كۇندەرىن اقمولا وبلىسى تۇيىندەدى. باس قالاعا ات شالدىرعان وبلىس دەلەگاتسياسى ءتۇرلى مادەني, رۋحاني, سپورتتىق, الەۋمەتتىك شارالارعا مۇرىندىق بولىپ, كۇزدىڭ سوڭعى كۇندەرى تۇنجىراتا باستاعان شاھاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قان جۇگىرتىپ, تۇرعىنداردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى جارمەڭكەسى بولعانسىن با, ايتەۋىر, كوكشە وڭىرىنەن كەلگەن ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىندەگى حالىقتىڭ قاراسى كوپ كورىندى.
اگرارلىق كەشەن وركەندەگەن وڭىردەن استاناعا باس-اياعى 2 مىڭ توننادان استام ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلگەن ەكەن. ونىڭ باسىم بولىگى ەت پەن ەت ونىمدەرى, ۇن, ءسۇت ونىمدەرى. كارتوپ, قىرىققابات, قىزىلشا, پياز سىندى كوكونىستەر دە بارشىلىق. باستىسى, بازارداعى نارىققا قاراعاندا «حان شاتىر» ساۋدا ويىن-ساۋىق الاڭىنىڭ الدىنداعى باعا اناعۇرلىم تومەن. ماسەلەن, قوي ەتى – 950 تەڭگەدەن, سيىر ەتى – 1000 تەڭگەدەن, جىلقى ەتى – 1 100 تەڭگەدەن, شوشقا ەتى 750-دەن ساتىلدى. اعىلعان حالىق ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتىن كيلولاپ ولشەپ ەمەس, مۇشەلەپ بۇزباي-اق كەزە-كەسەگىمەن ارقالاپ الىپ كەتىپ جاتقانىن بايقادىق.
– شىنى كەرەك, ەتكە دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى ەكەن. سەبەبى, بىرىنشىدەن, ءبىز قويعان باعا ارزانداۋ. ەكىنشىدەن, اراعا دەلدال سالماي, شارۋالاردىڭ وزدەرى اكەلىپ ساتىپ جاتىر. بۇل شارۋالار ءۇشىن دە, الۋشىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز, – دەيدى تسەلينوگراد اۋدانى ورازاق اۋىلىنىڭ اكىمى نۇرلان قاسىمبەكوۆ.
ەت الۋشىلاردىڭ ءبىرى ورىنشا اپايدى سوزگە تارتقانبىز.
– ارقادا تۇرىپ سوعىم سويماۋ, ەتسىز وتىرۋ قيىن عوي. سوعىمنىڭ ماۋسىمى جاقىن قالدى, بىراق تۇتاس ءبىر مالدى ساتىپ الۋ وڭاي ەمەس. سول ءۇشىن وسىلاي ءىرى مالدىڭ ەتىن بولشەكتەپ ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى, – دەيدى ول.
ارزان كوكونىستى قاپشىق-قاپشىعىمەن ارقالاپ اپارىپ, كولىگىنىڭ جۇك سالعىشىنا سالىپ جاتقانداردا ەسەپ جوق. بازارعا بارىپ العاننان وسى جەردەن كوتەرمە باعامەن ساتىپ الۋ قالتاعا ءبىراز جەڭىلدەۋ, 20-30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. سورەلەردە كارتوپ باعاسى – 45 تەڭگەدەن, قىرىققابات – 55, ءسابىز بەن قىزىلشا 60 تەڭگەدەن دەپ كورسەتىلگەن. وسىمدىك مايى دا ارزان, 300 تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى. ونىڭ ۇستىنە, ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار, تاڭداعانىڭىزدى الا الاسىز. ساۋدا شاتىرلارىنىڭ ءبىر شەتىندەگى ساحنادا كۆن كوماندالارى ءازىل-قالجىڭىن ايتىپ, انشىلەر ءان شىرقاۋدا. الاڭنىڭ ورتاسىندا بالالار تۇگىلى ەرەسەكتەردىڭ ءوزى اسىق اتۋدىڭ قىزىعىنا تۇسكەنىن كورۋگە بولادى. ءبىر بۇرىشتا ءبىر توپ ادام بۇيىعىپ توعىزقۇمالاق ويناپ وتىر. جارمەڭكە اشىلىسىمەن ساعات تاڭعى توعىزدان كەتە استانانىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ پەن اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين ەكەۋى سورەلەردىڭ بويىن ارالاپ, قىزا باستاعان ساۋدانىڭ بارىسىن شولىپ شىقتى.
– جارمەڭكەگە 70-تەن استام ءونىم تۇرلەرىن اكەلدىك. بارلىعى ساپالى, ءوز جەرىمىزدە وسىرىلگەن, جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردا ءوڭدەلگەن, ازىرلەنگەن. 600 توننادان استام ەت, 400 توننادان استام كوكونىس جەتكىزىلدى. باس-اياعى 700 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ازىق-ت ۇلىك ساۋداعا شىعارىلىپ وتىر. ساۋدا جاقسى ءجۇرىپ جاتىر, ەكى كۇننىڭ ىشىندە تاۋارلارىمىز تولىعىمەن وتۋگە ءتيىس, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات بالپان.
جالپى, اقمولا وبلىسىن رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن ءار سالادا ورگە سۇيرەپ ءجۇرگەن ءوڭىر دەسەك ارتىق ايتپايمىز. شيكىزات باعاسى قۇلدىراعان تۇستا ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باستى باعدارى بولىپ وتىرعان اگروونەركاسىپ كەشەنى دە سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تۇردە ىلگەرىلەپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى كەمىندە 300 ميليارد تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل 2001 جىلعى كورسەتكىشتەن 4 ەسەگە ارتىق ەكەن. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇرات بالپان ايتىپ وتكەندەي, جاڭا تەحنولوگيالاردى جولعا قويعان ايماق بيىلعى جىلى 5,7 ميلليارد توننا استىق جيناپتى. 274 مىڭ توننا كارتوپ جيناپ, سوڭعى جيىرما جىلدا بولىپ كورمەگەن رەكوردقا قول جەتكىزگەنى تاعى بار.
القابى استىققا تولى ايماق توسكەيىن ءتورت ت ۇلىككە تولتىرۋدىڭ قامىن دا جاساپ كەلەدى. سوڭعى ون بەس جىل ءىشىندە مال باسى 2 ەسە وسكەنى وسىنىڭ دالەلى. وبلىستا ارنايى مامانداندىرىلعان 30 شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن اينالىسادى.
– ەلىمىزدەگى ەڭ الەۋەتى جوعارى بورداقىلاۋ الاڭدارى ءبىزدىڭ وبلىستا ورنالاسقان. 31 بورداقىلاۋ الاڭىندا ءبىر مەزگىلدە 27 مىڭ ءمۇيىزدى ءىرى قارا بايلانادى. وبلىسىمىز رەسپۋبليكانىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا دەپ ايتا الامىز, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قادىرحان وتاروۆ.
اقمولا وبلىسى استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋدى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. وسى جۇمىستىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى ءونىم كولەمى 3 جارىم ەسەگە ارتىپ, استاناعا جەتكىزىلەتىن ازىق-ت ۇلىك كولەمى 2 ەسەگە كوبەيىپتى. بۇگىندە بەرەكەلى ءوڭىر ەلوردانى ۇن, جۇمىرتقا, كارتوپ سىندى ازىقپەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەلوردالىقتار تۇتىناتىن ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ دە 50 پايىزى اقمولالىق شارۋالار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ماڭداي تەرىمەن كەلۋدە. اقمولادا شىعارىلعان «باقارا» جارتىلاي فابريكاتتارى, «سادوۆوە», «وداري», «زوركين لۋگ» سىندى ءسۇت ونىمدەرى ءوز ەلىمىزدى ايتپاعاندا, رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنا دا ەكسپورتتالادى ەكەن. ال «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارى» اق شىعاراتىن «تۇران» سۋسىندارىنىڭ كورشى ەلگە ەكسپورتتالىپ جاتقانىنا 15 جىل بولعان.
جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ مەرەيلى تويىنا اقمولا وبلىسى زور جەتىستىكتەرمەن جەتىپ وتىر دەۋگە نەگىز بار. ءوڭىرلىك جالپى ءونىم كولەمى سوڭعى 10 جىلدا 11 ەسەگە ءوسىپ, 1,2 تريلليون تەڭگەگە جەتىپتى. ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى دە 10 ەسەگە ۇلعايىپ, 335 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە اشىلعان ءىرى-ءىرى جيىرما ءوندىرىس ورىندارى تۇرلاۋسىز توقسانىنشى جىلداردا دا, بەرتىندە بولعان داعدارىستار كەزىندە دە جابىلىپ قالعان جوق. سونىڭ ارقاسىندا ءوڭىر ءبىر سالامەن شەكتەلىپ قالماي, ەكونوميكالىق الەۋەتى ءار سالانى قامتيتىن ايماققا اينالىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 174 ميلليارد تەڭگەگە 70 جوبا ىسكە قوسىلىپتى. زاماناۋي تەحنيكامەن جاراقتالعان, ءوندىرىس بارىسى دا, ءونىم ساپاسى دا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاۋىت-فابريكالار اشىلىپ, جۇمىس ورىندارى كوبەيگەن. وبلىستا بۇرىن-سوڭدى شىعارىلماعان سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كونتسەنتراتتارى, قۇيما بۇيىمدار, پوليپروپيلەننەن جاسالعان زاتتار, سويا مايى سىندى جاڭا دۇنيەلەر ءوندىرىلۋدە. «قازاقالتىن», «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» سىندى التىن ءوندىرۋشى كاسىپورىندار وبلىستىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. بۇل كومپانيالار 2015 جىلى 20 توننا التىن ءوندىرىپ, 2009 جىلعى كورسەتكىشتى 10 ەسەگە ارتىعىمەن ورىنداپتى. ياعني, اقمولا وبلىسىنداعى التىن ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ ۇلەسى رەسپۋبليكا بويىنشا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 35 پايىزىن قۇراعان.
«حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعى الاڭىنداعى جارمەڭكەنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاعاننان كەيىن اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي كۋلاگين ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى دارحان دىلمانوۆپەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى قۇجات بويىنشا, شەكارا قىزمەتى تاپسىرىس بەرە وتىرىپ, وبلىستا شىعارىلعان ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك جانە ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتاردى تۇتىناتىن بولدى.
– اقمولا وبلىسىندا ەلىمىزدىڭ شەكارا قىزمەتىنە قاجەتتى جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرى مەن قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىلەدى. سوندىقتان, بۇگىنگى مەموراندۋم اياسىندا وبلىس كاسىپورىندارى ونىمدەرىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە ساتا الادى. بۇل جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ ونىمىنە سۇرانىستى ارتتىرادى, سونىمەن قاتار شەكاراشىلار دا ساپالى ونىممەن قامتىلادى. وسى مەموراندۋمنىڭ ارقاسىندا الداعى ۋاقىتتا ۇسىنىلاتىن تاۋارلاردىڭ تۇرلەرىن كوبەيتەمىز, – دەدى س.كۋلاگين.
وسىلايشا, «قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» اكتسياسىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان وبلىستاردىڭ ەلورداداعى كۇندەرى دە مارەگە جەتتى. باس قالانىڭ ىرگەسىندە قونىس تەپكەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني تۇرعىدا ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن اقمولا وبلىسى بۇل اكتسيانى جوعارى دەڭگەيدە تۇيىندەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»