«جولاۋشىنىڭ جۇمىسى جۇرسە بىتەدى» دەيدى حالىق دانالىعى. وسى ءبىر ءسوز قيمىل-قوزعالىستىڭ, ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماي, ىلگەرىلەي ءتۇسۋدىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ تۇرعان ءتارىزدى. ال العا قاراي قادام باسۋ ءۇشىن سوعان مۇمكىندىك تۋعىزاتىنداي قولايلى جاعدايلار قاجەت.
قازىرگىدەي جاھاندانۋ جاعدايىندا ەل ءىشىندەگى كولىك جۇيەسىن ويداعىداي دامىتپايىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسىن الەمدىك شارۋاشىلىق جۇيەسىنە تابىستى ينتەگراتسيالاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا كولىك سالاسىنىڭ قىزمەتىن ءورىستەتۋ, ءبىرىنشى كەزەكتە, وسى جۇيەنىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اۆتوموبيل جولدارىن جەتىلدىرۋ تۇرعىسىندا بىرقاتار ءىرى جوبالار ءجۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىندە قارقىندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقان «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىن سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى رەتىندە اتاپ كورسەتۋگە بولادى. وسى جوباعا العاشقى كەزەڭدە بولىنگەن 114,4 ميلليارد تەڭگە جالپى ۇزاقتىعى 1345 شاقىرىمدى قۇرايتىن جول بويىن جۇمىسپەن تولىق قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان ارقىلى وتەتىن بولىگىنىڭ جالپى ۇزاقتىعى 2787 شاقىرىمعا سوزىلاتىن بۇل ءدالىزدىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلى تولىق اياقتالماق.
بۇل جولدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى سول, ونىڭ قۇرىلىسىنا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ماتەريالدار پايدالانىلۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا ورنىقتىلىقتى ارتتىراتىن قۇرىلعىلاردى, گەوسينتەتيكالىق ماتەريالداردى, تسەمەنت-بەتون جابىندىلارىن, گوفريرلەنگەن قۇبىرلاردى, كوپىرلەردى ءمونوليتتى سالۋ تەحنولوگياسىن ايرىقشا اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ونداعى باستى ماقسات جول ساپاسىن ارتتىرىپ, قۇرىلىستىڭ قۇنى مەن ەنەرگيا شىعىنىن تومەندەتۋ, اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ بولىپ تابىلادى.
جالپى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازاقستاندا 2020 جىلعا دەيىن جولعا قاتىستى جالپى قۇنى 2,4 تريلليون تەڭگە بولاتىن 11 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءجون. اتالمىش باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ 5,4 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن زايمدارىن تارتۋ قاراستىرىلۋدا. اتاپ ايتار بولساق, حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن – 3,6 ميلليارد, ازيا دامۋ بانكىنەن – 690 ميلليون, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن – 243 ميلليون جانە يسلام دامۋ بانكىنەن 908 ميلليون دوللار تارتۋ كوزدەلىپ وتىر.
سالىنۋعا ءتيىس جولداردىڭ ىشىندە ورتالىق – وڭتۇستىك جالپى ۇزاقتىعى 1200 شاقىرىمعا جەتەتىن ەڭ ۇلكەن جوبالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قازىرگى ۋاقىتتا استانا – تەمىرتاۋ, استانا – قاراعاندى, الماتى – قاپشاعاي ارالىقتارىندا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرۋدە.
1000 شاقىرىمدىق ورتالىق – شىعىس جوباسى استانادان باستالىپ, پاۆلودار ارقىلى وسكەمەنگە دەيىن سوزىلاتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى استانا – پاۆلودار جانە پاۆلودار – سەمەي ۋچاسكەلەرىندە جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل جوبا 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق اياقتالۋعا ءتيىس. اتالمىش جوبانىڭ ۇلتتىق قور مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرعانىن نازارعا سالا كەتكەن ارتىق ەمەس.
ودان كەيىنگى باعىت – رەسەيدىڭ استراحان قالاسىنا قاراي شىعاتىن ورتالىق – باتىس جوباسى. ەكى مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايتىن بۇل باعىت ەڭ ءىرى جوبا بولىپ سانالادى. وسى جولدىڭ بەينەۋ مەن اقتاۋ ارالىعىندا قۇرىلىس جۇمىستارى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس. ورتالىق – باتىس جوباسى نەگىزىنەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى.
سول سياقتى, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى باعىتى دا قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. قازىرگى تاڭدا قىزىلوردا ارقىلى وتەتىن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىنداپ كەلەدى. وسىنداي سەبەپتەن دە قىزىلوردا مەن جەزقازعان اراسىنداعى جول ۋچاسكەسىن قايتا جاڭعىرتۋعا دەگەن قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا وسى ۋچاسكەنىڭ 157 شاقىرىمىندا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋدى دا ۇلتتىق قور قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
ەلوردانى رەسەي فەدەراتسياسىمەن جالعاۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقاراتىن استانا – پەتروپاۆل جوباسىنىڭ دا ەل ومىرىندە الار ماڭىزى ۇلكەن. بۇگىنگى كۇنگە قاراستى استانادان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى جۇمىستار تولىق اياقتالدى.
ۇزاقتىعى جاعىنان ونشا كولەمدى بولماسا دا جەتىباي – جاڭاوزەن, ءۇشارال – دوستىق, ورال –كامەنكا, ۇزىناعاش – وتار جولدارى دا ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا وزىندىك ۇلەستەرىن قوساتىن تيىمدىلىگى زور جوبالار بولىپ تابىلادى.
كەز كەلگەن ەل ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. سوندىقتان دا كەيدە جولداردى ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى دەپ اتاپ جاتاتىنىمىز بار. اسىرەسە, جەر اۋماعى جاعىنان, الەمدە 9-شى ورىن الاتىن ۇلان-بايتاق ەلىمىز ءۇشىن جول دەگەنىمىزدىڭ ءوزى اسقان قاجەتتىلىك. جاقسارعان جول – جاڭارعان تىرشىلىك بەلگىسى. ولاي بولسا, جاڭادان سالىنعان جولدار بويىنداعى ءومىردىڭ جاقسىلىق جاعىنا قاراي تۇرلەنە تۇسەرىنە دەگەن ءۇمىت تە ۇلكەن.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»