قاسيەتتى كوكشە جەرىندە ەل باستاعان كوسەمدەر, كۇمىس كومەي شەشەندەر, اقىن-جىراۋلار, باتىر-بيلەر, اقىلگوي-دانالار دۇنيەگە كەلمەپ پە ەدى! ءدال سونداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ناۋرىزباي تالاس ۇلى. وقىمىستى عۇلاما بولعاندىقتان, ول ادەبيەتتە دە, حالىق اراسىندا دا ناۋان حازىرەت دەپ اتالىپ كەتكەن. ناۋان حازىرەت – رۋحى بيىك, جان-جاقتى ءبىلىمدار, اعارتۋشى, حالقىنىڭ قامىن جەپ, بولاشاعىن بولجاعان, وعان مۇسىلماندىقتىڭ شاپاعاتىن جايۋعا بۇكىل ءومىرىن ارناعان قايراتكەر.
ناۋان حازىرەت تۋراسىنداعى ادەبي نۇسقالارعا, قۇجاتتار مەن دەرەكتەرگە توقتالساق, ونداي دۇنيە بارشىلىق. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىلارىنىڭ ءبىرى – اقان سەرىنىڭ ناۋان حازىرەتكە ارناعان 28 شۋماقتان تۇراتىن تولعاۋى. ەكىنشى وتە قۇندى دۇنيە – ول الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 1910 ج. سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن «كيرگيزى» (قازاق – ا.ك.) اتتى ەڭبەگى. بۇل ەڭبەگىندە الەكەڭ رەسەي پاتشالىعى تاراپىنان قازاق جەرىندە وتارلاۋ ساياساتى ءجۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, اسىرەسە, ورىستاندىرۋ, قازاقتاردى مۇسىلمان دىنىنەن الاستاتىپ, حريستيانداندىرۋ ارەكەتىن اشكەرەلەيدى.
ناۋرىزباي تالاس ۇلى قابىر باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستاعى جازۋعا قاراعاندا, 1843 جىلى باراتاي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى جىلكەلدى دەگەن قاراعاي-قايىڭ باسقان نۋلى دا سۋلى ءوڭىردە تالاس قۇتبولات ۇلىنىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. شىققان تەگى قاراۋىل رۋىنىڭ ەسەمباي-شۇڭعىرشا تارماعىنان.
ناۋرىزباي اۋىل موللاسىنان حات تانىعاننان كەيىن, بالاسىنىڭ قابىلەتىن اڭعارعان اكەسى ونى قىزىلجار مەدرەسەسىنە وقۋعا بەرگەن. مەدرەسەنى ءۇزدىك وقىپ بىتىرگەن سوڭ ول ەرەكشە دارىندى ءتۇلەك رەتىندە سول كەزدەگى ءدىني جوعارى وقۋ ورنى بولىپ سانالاتىن بۇحار مەدرەسەسىنە جولداما الادى. ەلىنە كەلىپ, باراتايعا جاقىن بەسقاراعاي دەگەن جەردە مەشىت سالۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, ءبىرەر جىل سوندا يمامدىق جۇمىسىن اتقارادى. ءايتكەنمەن, بىلىمگە, وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق تالابى ناۋاندى ودان ءارى جەتەلەيدى. ول ازىن-اۋلاق قارجى جيناپ, بۇحارعا بارا جاتقان كەرۋەنگە ىلەسىپ, ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي, «كەزىندە لومونوسوۆ ماسكەۋگە قالاي بارسا, بۇل دا بۇحارعا سولاي بارادى».
ون بەس جىل وقىپ, بۇحار مەدرەسەسىن ۇزدىك بىتىرگەن ناۋرىزبايدىڭ ۇلكەن دارىن يەسى ەكەندىگىن تانىعان مەدرەسە عالىمدارى ونى بۇكىل مۇسىلمان ءدىنىنىڭ ورتالىعى بولعان باعدات شاھارىنا جىبەرەدى. ول جەردە ءبىلىمىن تەرەڭدەتكەن ناۋرىزبايدى بۇحار مەدرەسەسى ءوز قابىرعاسىندا ۇستاز ەتىپ قالدىرادى. بىراق, كوكشەتاۋلىق مۇسىلماندار قاۋىمى بۇحارعا ارنايى دەلەگاتسيا ءجىبەرىپ, سولتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىندە مۇسىلماندىقتى ۋاعىزدايتىن بىردە-ءبىر جوعارى ءبىلىمدى يمامنىڭ جوقتىعىن ءتىلگە تيەك ەتىپ, ناۋرىزبايدى ەلىنە قايتارۋدى ءوتىندى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرگەن مەدرەسە باسشىلارى كوكشەتاۋلىقتاردىڭ تالابىن ورىندى دەپ تاۋىپ, ناۋرىزبايدى ەلىنە قايتارادى.
شىعىس وركەنيەتىنىڭ ورتالىقتارى بولىپ سانالاتىن باعدات پەن بۇحار جوعارى وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ ەلگە ورالعاندا ناۋان حازىرەت جان-جاقتى ءبىلىمدار, عۇلاما عالىم, تاجىريبەلى ۇستاز بولىپ قالىپتاسۋمەن قاتار, جاديتتىك باعىتتى ۇستانعان قوعامدىق قايراتكەر دە بولىپ ۇلگەرگەن. مىنە, ەندى سول وقىپ-بىلگەنىن, ءوز قىزمەتىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ, حالقىن وتارشىلدىق بۇعاۋدان ازات ەتۋ جولدارىن ويلاستىرادى.
1886 جىلى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ سۇراۋىمەن وبلىستىق ءدىني باسقارماسى ناۋان حازىرەتتى كوكشەتاۋ مەشىتىنە يمام قىلىپ تاعايىندادى. جاڭا يمام حالىق اراسىندا وقۋ-اعارتۋ ءماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, ءدىني ادەت-عۇرىپتاردى رەتكە كەلتىرەدى, كورشىلەس ويازدارداعى مەشىتتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتادى. ول كىسىنىڭ بەدەلىنىڭ قانداي جوعارى بولعاندىعىن مىنا ءبىر دەرەك دالەلدەي ءتۇسسە كەرەك. حالىقتان جينال-
عان قارجىعا كوكشەتاۋ قالاسىندا جاڭا مەشىت سالىنادى. مەشىتتە نەكە قيۋ, جاڭا تۋعان نارەستەلەردى تىركەۋ سياقتى داستۇرلەر كەڭىنەن ەنگىزىلەدى. ارحيۆتىك ءبىر دەرەكتە وياز باستىعى كوستىركونىڭ تۇسىندا, ال كەيىن باسشىلار تۋپولەۆ, كونوۆالوۆ, سەليتسكي, كەلتسەۆ تۇسىندا دا وسى ءتارتىپ ساقتالدى دەلىنگەن.
زامانىنىڭ وتە ءبىلىمدى ادامدارىنىڭ ءبىرى ناۋان حازىرەت حالىق اعارتۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولدى, اتاپ ايتقاندا, قازاق بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىردى. مەشىت جانىنان قىردان كەلگەن مولدالاردىڭ بىلىمدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن وقۋ ۇيىمداستىرىپ, حالىقتان ءتۇسكەن قارجىعا ينتەرناتى بار مەدرەسە اشادى. وزىنە مەكتەپ جۇمىستارى بويىنشا كومەكشىلىككە بۇرىنعى شاكىرتى, قوتىركول بولىسىنىڭ تۇرعىنى شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتى الادى.
مەدرەسەدە ءدىني دارىسپەن قاتار زايىرلى ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە ايتارلىقتاي دەڭگەيدە بولدى: شاكىرتتەر وقۋ مەن ەسەپتەۋدى, اراب ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن قاتار ءۇيرەندى, اباي ولەڭدەرىن جاتتاپ, ءبىرجان مەن اقان اندەرىن ايتتى. اسىرەسە, شىعىس ادەبيەتىن وقىپ ۇيرەنۋگە كوپ دەن قويىلدى. ول تۋرالى مىنا ءبىر دەرەكتى كەلتىرىپ كەتۋگە بولادى:
مىسالى, وياز باستىعىنىڭ بۇيرىعىمەن مەكتەپ-ينتەرناتتا ءجۇرگىزىلگەن ءتىنتۋ كەزىندە وقۋشىلاردان شىعىس عۇلامالارى فيردوۋسي, ناۋاي, ساادي, نيزامي جانە ت.ب. كىتاپتارى تارتىپ الىنعان.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اتا-انالار بالالاردىڭ وقۋى ءۇشىن ەشقانداي اقى تولەمەگەن, سەبەبى مەدرەسە جانىندا قوسالقى شارۋاشىلىق بولىپ, ءشاكىرتتەر قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى وزدەرى دايىنداعان. مۇعالىمدىك قىزمەتتى ناۋان حازىرەت پەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتان باسقا, تاشكەنتتەن كەلگەن وزبەك ينگام قاري مەن ساياسي جەر اۋدارىلعان, قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن پەتر گارليشەۆ اتقار-
دى. ناۋان حازىرەتتىڭ قىزمەت اتقارعان تۇسى رەسەيدىڭ قازاقستاندا تولىق ساياسي ۇستەمدىگىن ورناتىپ, ەندى شارۋاشىلىق جاعىنان يگەرۋگە كىرىسكەن كەزەڭىنە ءدوپ كەلەدى. وسى ماقساتتا بىرقاتار اكىمشىلىك, سوت رەفورمالارى جۇزەگە اسىرىلىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قالدىعى جويىلىپ, جەر, ونىڭ قويناۋى, ورماندار مەن وزەن-كولدەر رەسەي مەملەكەتىنىڭ مەنشىگى دەپ جاريالاندى.
جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ رۇقساتىنسىز اۋىلدىق مۇسىلمان مەكتەپتەرى مەن قالالىق مەكتەپ-ينتەرناتتاردى اشۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. مەكتەپ اشۋعا باستى شارت – ول مەكتەپتەردە ورىس ءتىلىنىڭ وقىلۋى ەدى. سوندىقتان, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ كوپشىلىگى جاسىرىن جۇمىس ىستەدى. ۇكىمەت ساياساتىنىڭ رۋحاني سالاداعى تاعى ءبىر باعىتى مۇسىلمان ءدىنىن شەكتەۋ بولاتىن. پاتشا بوداندارىنىڭ بارلىعى پاتشامەن ءبىر دىندە بولۋ قاجەتتىگى يدەياسىن ۇكىمەت تە قولدادى. 1902 ج. 22 ناۋرىزدا ارنايى «ەرەجە» بەكىتىلدى, وندا مۇسىلمانداردى حريستيان دىنىنە اۋدارۋ, بىرىكتىرۋ, بىرتىندەپ, كۇشتەۋسىز, ايلامەن ىسكە اسىرۋ كوزدەلدى جانە جاڭا ءدىندى قابىلداۋ ءوز ەرىكتەرىمەن بولىپ جاتقانداي سيپاتتا وتكىزىلۋگە ءتيىستى بولدى.
قۇجاتتا بۇدان كەيىن قازاقتاردى شوقىندىرۋ جولدارى مەن شارالارى قاراستىرىلدى. بۇل رەتتە نەگىزگى ءرول مەكتەپتەرگە جۇكتەلىپ, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ كوزدەلدى. العاشقى رەتتە حالىقتى تىنىشتاندىرۋ ماقساتىندا مۇعالىمدەردى قىرعىزداردان (قازاقتاردان – ق.ءا.) تاعايىنداۋ ۇسىنىلدى. مۇعالىمدەرگە بالالارعا ورىس وقۋىن, ءتىلىن وقىتۋ ءمىندەتتەلدى, قازاق ءتىلىندە وقۋعا تىيىم سالىندى. مۇعالىم بولۋ ءۇشىن وقۋ ينسپەكتورلارى بەرەتىن ارنايى كۋالىك تالاپ ەتىلەتىن بولدى.
موللالار سانىن ازايتۋ ماقسات ەتىلدى. سونىمەن ءبىرگە قازاق ايەلدەرىنە ارنالعان قىزدار مەكتەبىن اشۋ ۇسىنىلدى, «ولاردى ورىس وقۋى مەن تاربيەسى ارقىلى ورىس مادەنيەتىنە قاراتىپ, ولار تۇرمىس قۇرىپ, انا بولعاندا ءوزىنىڭ كۇيەۋى مەن بالالارىنا ىقپال ەتەدى», دەپ اشىقتان-اشىق ايتىلعان. قۇجاتتا مۇسىلمان ءدىن يەلەرىن نەكە قيۋ, اجىراسۋ, جاڭا دۇنيەگە كەلگەن ءسابيلەرگە ازان شاقىرىپ ات قويۋ سياقتى راسىمدەردەن شەتتەتۋ قاراستىرىلدى, ءتىپتى, دۇنيەدەن قايتقان ادامداردى جەرلەۋ ءۇشىن ورىس سۆياششەننيگىنىڭ رۇقساتى كەرەك بولدى.
يسلامدى قورعاۋعا قازاق قوعامىنىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارىنان شىققان ىقپالدى ادامدار ءۇن كوتەردى, ولار اباي قۇنانباي ۇلى, اقان سەرى, مۇسا شورمان ۇلى, شىڭعىس تورە, مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ, مامبەتالى سەردالين, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ت.ب. ەدى. ناۋان حازىرەت تە حالىق اراسىندا ءدىن-يسلامنىڭ, ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ قورعاۋشىسى رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. ول يسلام ءدىنىنە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ورىستاندىرۋ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇرا الاتىن رۋحاني كۇش رەتىندە قارادى.
ناۋان حازىرەت ۇلتتىق ءداستۇرلەردى ساقتاۋ ىسىنە حالىقتى توپتاستىرۋ ءۇشىن قازاق دالاسىنىڭ بەدەلدى, بەلگىلى ادامدارىنان كومەك سۇرادى. ونىڭ ءوزى جانە كومەكشىسى شايمەردەن قوسشىعۇلوۆ اباي قۇنانباي ۇلىنا ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستى باسقارۋعا ۇسىنىس جاسادى.
1901 جىلعى 20 مامىر كۇنى وياز باستىعى كەلىپ, تالاسوۆتىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنادى دەپ, ءىس قاعازدارىن الىپ كەتكەن. 19 قىركۇيەك كۇنى 7 بولىستىڭ وكىلدەرى باس قوسقان توتەنشە سيەز جينالادى. ول جيىلىستا سويلەگەن سوزىندە وياز باستىعى: «سەندەردە, كيرگيزدە ءدىن جوق, بۇدان بىلاي شاريعات جولىمەن ءىس اتقارۋعا تىيىم سالىنادى», دەگەن. مىنە, وسىعان قارسى جوعارىعا شاعىم حاتتار تۇسەدى. حالىق اراسىندا ۇكىمەت ساياساتىنا جاپپاي نارازىلىق بايقالادى. وسىنداي جاعدايدا مۇسىلمان ءدىن باسىلارى قارسى ارەكەت جاساپ, جەردى تارتىپ العان, ءتىل مەن دىنگە قول سالعان وتارشىلداردى اشكەرەلەۋگە كىرىسەدى. سوعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ناۋان حازىرەت پەن ش.قوسشىعۇلوۆتى قۋدالاي باستايدى.
كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ ءبىرىنشى ۋچاسكەسىنىڭ كرەستيان باستىعى پودپولكوۆنيك ترويتسكي 1903 جىلعى 2 ساۋىردە اقمولا وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى اتىنا جولداعان مالىمەتىندە بىلاي دەپ جازادى: «2 ساۋىردە موللا تالاسوۆتىڭ مەشى-
تىندە ءتىنتۋ جۇرگىزىلدى. ءتىنتۋ كەزىندە تسەنزۋرا رۇقسات ەتپەگەن 164 كىتاپ پەن قولجازبالار تابىلدى. ونىڭ ءبىرازى مەكتەپتىكى, وزگەسى وقۋشىلاردىكى ەكەنى انىقتالدى, ال تالاسوۆتىڭ ءوزىنەن 108 كىتاپ پەن جازعان حاتتارى, قىرعىز تىلىندەگى گەكتوگراف, باسپا ارىپتەرىنىڭ قالىپتارى تابىلدى». ونان ءارى ترويتسكي شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتىڭ ستولىنان گەكتوگراف پەن سياسورعىش, بوتوۆسكىدەگى س.شورمانوۆقا, زايسانداعى كەنيشوۆقا, سەمەيدەگى قۇنانباەۆقا پوچتا ارقىلى حاتتار جولداعاندىعى تۋرالى قولحات قاعازدار ادرەستەرىمەن بىرگە تابىلعانىن حابارلايدى. سونىمەن بىرگە, ترويتسكي 1903 جىلدىڭ 3 ساۋىرىندە ش.قوسشىعۇلوۆ ونىڭ بۇيرىعىمەن تۇتقىنعا الىنىپ, تۇرمەگە قامالعاندىعىن دا مالىمدەگەن.
بولعان جاي تۋرالى اقمولا وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى دەرەۋ دالا گۋبەرناتورىنا تەلەگراف سوعىپ, كوكشەتاۋ ويازىنىڭ باستىعىنا مىنانداي نۇسقاۋ بەرگەن: «تەز ارادا كوكشەتاۋداعى مەشىت جانىنان زاڭسىز اشىلعان ينتەرناتتى جاۋىپ, ونداعى وقۋشىلاردى تاراتىپ جىبەرۋ, موللا تالاسوۆتىڭ ۇستىنەن جانسىز باقىلاۋ جاساۋ قاجەت».
كەيىننەن گەنەرال-گۋبەرناتور سەمەي وبلىسىنىڭ ءاسكەري گۋبەرناتورىنا ش.قوسشىعۇلوۆتىڭ شىڭعىستاۋ بولىسىنىڭ تۇرعىنى يبراگيم قۇنانباەۆقا جازعان ەكى حاتى تۋرالى تەكسەرىس ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ءاسكەري گۋبەرناتور گەنەرال-ما-
يور گالكيننىڭ تاپسىرۋىمەن سەمەي ۋەزىنىڭ باستىعى ناۆرودسكي ءىستىڭ ءمان-جايىن تەكسەرىپ انىقتاۋعا اباي اۋىلىنا ءوزى كەلگەن. ارحيۆتە ۋەزد باستىعىنىڭ مالىمەتى ساقتالعان ەكەن, وندا ول بىلاي دەپ جازعان: «قىستاۋ مەن كيگىز ءۇيدى تەكسەرۋ بارىسىندا قۇنانباەۆتىڭ اتىنا جازىلعان حاتتار تابىلدى. ول حاتتاردى شىڭعىس بولىسى رىزىقپاي قۇدايبەرديەۆكە بەرگەندىگىن, حات ءتىنتۋ كەزىندە بولىستىڭ بەشپەتىنىڭ قالتاسىنان تابىلعاندىعىن, بۇل حاتتاردىڭ قۇنانباەۆتىڭ باسقاداي
حاتتارىنا قوسىپ تىگىلگەنىن حابارلايدى.
اباي تەك ءوز قانداستارىنىڭ اراسىندا عانا زور قۇرمەتكە يە بولىپ قويماعانىن بۇل جەردە باسا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ابايدى ورىس اكىمشىلىگى مەن ينتەلليگەنتسياسى زور قۇرمەت تۇتىپ, سىيلاعانىن سەمەي گۋبەرناتورىنىڭ 1903 ج. 30 قىركۇيەكتە دالا گۋبەرناتورىنا جازعان حاتىنان بايقاۋعا بولادى. «ءسىزدىڭ, جوعارى مارتەبەلىم, وسى جىلعى 1-ءشى قىركۇيەگىندەگى №12 ۇسىنىسىڭىزعا بايلانىستى باياندايتىنىم: شىڭعىس بولىسىنىڭ قىرعىزى يبراگيم قۇنانباەۆ 60 جاستا (شىندىعىندا 59 جاستا – ق.ءا.), سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن داۋلەتكە يە – 1000-عا جۋىق جىلقىسى, 2 مىڭ قويى بار.
قۇنانباەۆ وتە ساۋاتتى, ءبىلىمدى ادام, ول ەكى رەت ءۇش جىلدان بي, ءۇش رەت ءۇش جىلدان شىڭعىس بولىسىنىڭ بيلەۋشىسى بولدى. سونان سوڭ ۇكىمەتتىڭ تاعايىنداۋىمەن 3 جىل مۇقىر بولىسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردى.
قىزمەتتە قۇنانباەۆ ءوزىن اقىلدى باسشى رەتىندە كورسەتتى. قۇنانباەۆتىڭ بارلىق بالالارىنىڭ ورىسشا ساۋاتى بار. ونىڭ ورىس ادەبيەتىنەن حابارى مول, ۇنەمى كىتاپ, گازەت, جۋرنالدار جازدىرىپ الىپ وقيدى. كەزىندە بۇراتانا حالىقتىڭ اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعان كورىنەدى. قازىرگى كەزدە قارتايۋىنا بايلانىستى پارتياارالىق تارتىستارعا ارالاسپايدى, بىراق تا كەڭەس سۇراپ كەلەتىندەر ءالى دە كوپ…». حاتىنىڭ سوڭىن گۋبەرناتور بىلاي اياقتايدى: «قۇنانباەۆ ساياسي تۇرعىدان ەشقانداي قاۋىپتى ەمەس, وعان تولىق سەنۋگە بولادى». قۇجاتقا باس شتابتىڭ گەنەرال-مايورى گالكيننىڭ قولى قويىلعان.
پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ باسقا ءدىندەردەن, اعىمداردان باسىمدىلىعىن, ارتىقشىلىعىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ترويتسكي مۇسىلمان ءدىنىنىڭ قىزمەتىنە شەكتەۋلى تۇردە عانا زاڭعا سايكەس رۇقسات بەرۋ كەرەك دەيدى.
وياز باستىعىنىڭ ۇسىنىستارىن تولىق ماقۇلداعان دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى ىشكى ءىستەر مينيسترلىگىنىڭ اتىنا «قوسشى-
عۇلوۆ پەن تالاسوۆتى دالا ولكەسىنەن الاستاتۋ ءجانە قازاقتار اراسىنداعى سەنىمسىزدىك تۋدىراتىن ادامداردى ۇنەمى قاداعالاۋ ءۇشىن 155 سوم جىبەرۋدى» ءوتىنىپ, حات جولدايدى.
ءتيىستى ورىنداردىڭ جاۋابى كوپ كۇتتىرگەن جوق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 1903 جىلعى 17 شىلدەدەگى ارناۋلى ءماجىلىسى موللا تالاسوۆ پەن قاماۋدا وتىرعان ونىڭ كومەكشىسى قوسشىعۇلوۆقا «وكىمەتتىڭ قاۋلىلارىنا قازاقتاردى قارسى قويۋشىلار» دەپ باعا بەردى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان بۇل قاۋلىدا بىلاي دەلىنگەن: «اتالعان ەكى ادام شىعىس سىبىرگە جەر اۋدارىلىپ, يركۋتسك گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ قاراماعىنا جىبەرىلسىن. قوسشىعۇلوۆقا – 5 جىل, تالاسوۆقا – 3 جىل مەرزىم كەسىلسىن. شەشىم 1903 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىنان كۇشىنە ەنسىن».
حالىق اراسىندا كەڭ تانىمال ناۋان حازىرەتتىڭ جەر اۋدارىلۋى قازاق اراسىنداعى جاعدايدى ودان ءارى شيەلەنىستىردى, اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ يتجەككەنگە كەتكەن حازىرەتتى بوساتىپ الۋ تۋرالى ەل اراسىندا پەتيتسياعا قول جيناۋ قوزعالىسى باستالدى. وسى ورايدا ءاليحان بوكەيحانوۆ بىلاي دەپ جازدى: «ەگەر ۇكىمەتتىڭ سانالى تۇردە قازاق حالقىن ورىس وقۋ-اعارتۋىنان قاساقانا ءبولىپ تاستاپ, پانيسلاميزم قۇشاعىنا قۇلاتا سالعىسى كەلسە, ەسىمى ەلگە ءماشھۇر ناۋان حازىرەتتى قۋدالاۋدان ارتىق ەشتە-
ڭە دە ويلاپ تاپپاس ەدى». اتالمىش ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ پيعىلىندا نە ورىس حالقىنا, نە حريستان دىنىنە دەگەن قارسى كوزقاراس بولعان جوق.
ناۋرىزباي تالاسوۆ پەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتى ازات ەتۋ تۋرالى مينيسترلىككە دەيىن ءوتىنىش جازعان قازاق قاۋىمى وكىلدەرىنىڭ پەتيتسيالارىن دالەلدەيتىن كۋالىكتەر مۇراعاتتا بار. وسى قوزعالىسقا بەلسەنە ات سالىسۋشىنىڭ ءبىرى – كەزىندە ءاليحان بوكەيحان ۇلىمەن ومبى تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە بىرگە وقىعان مامبەتالى سەردالين بولاتىن. جەر اۋدارىلعان جەرلەس اعالارىن قاماۋدان بوساتۋدى كوزدەگەن مامبەتالى مىڭداعان ادامداردىڭ قولدارىن قويدىرىپ, پەتەربۋرگ قالاسىنا ءوزى اتتانادى. پەتەربۋرگتە ءمامبەتالى ارقىلى بۇكىل جايعا تولىق قانىققان ءاليحان بارلىق بايلانىستارى مەن تانىستارى ارقىلى مينيسترلىكتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ناۋان حازىرەت پەن شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوستاندىققا شىعۋىنا قول جەتكىزەدى. بۇل شەشىم 1905 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قابىلداندى. ىشكى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ تالابىندا مىناداي ۇزىندىلەر بار: «ەگەردە قوعامدىق ءتارتىپ پەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءتارتىبىن بۇزاتىن بولسا, بىردەن جەر اۋدارىلسىن».
ايداۋدان كەلگەن سوڭ ناۋان حازىرەت كوكشەتاۋ قالاسىنداعى مەشىتتىڭ يمامى قىزمەتىن جالعاستىرا وتىرىپ, جاستارعا ءبىلىم-تاربيە بەرۋ جۇمىسىن دا قايىرا قولعا الادى. سول تۇستا ناۋان حازىرەتتىڭ باستاۋىمەن حالىق قاراجاتىنا جاڭا مەشىت تۇرعىزىلادى. بىراق تا ول كەيىن كەڭەس وكىمەتى ورناعاسىن تاركىلەنىپ, ءارتۇرلى قاجەتتىلىككە پايدالانىلادى دا, 30-شى جىلدارى مۇندا تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى جايعاستىرىلادى. تەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, يماندىلىققا بەت بۇرعاننان كەيىن بۇل عيمارات ناۋان حازىرەت اتىمەن ءوزىنىڭ ەرەكشە قۇزىر-پارىزىندا پايدالانۋعا بەرىلدى.
كوكشەتاۋدا كۇز باسىندا اي ساۋلەلى جاڭا مەشىت اشىلدى. وعان جاماعات ناۋان حازىرەت اتىن بەردى.
قادىرجان ءابۋوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ