ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاقستان جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى: قازىرگى زامان مەن دامۋ كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ وكىلدەرى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى مەن شەتەلدىك بىرقاتار عالىمدار قاتىستى.
ۋاقىت تۋعىزعان جاڭا قۇبىلىس
جيىندى اشىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا شيرەك عاسىردا ەلىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازىرگى زامانعى, قۋاتتى ءارى سەرپىندى مەملەكەت قۇرعانىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە قازاقستان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا قولعا الىنىپ, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمادا مازمۇندىلىعى ايقىندالعان مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى. ۇلت جوسپارىنىڭ ماقساتى – الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتى قاتارىنا ەنۋ بولىپ تابىلادى, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارقاسىندا «ەۋرازيالىق» يدەياسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا ويداعىداي ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارتىپ, بۇگىندە وداق اۋماعىندا 180 ميلليوننان استام ادام تۇراتىنىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 1,5 تريلليون دوللاردى قۇرايتىنىن جەتكىزدى. قۇتتىقتاۋ سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا توراعالىق ەتۋ جىلىندا وتكىزىلىپ وتىرعان بۇل كونفەرەنتسيا جاڭا يدەيالارمەن جانە ازىرلەمەلەرمەن تولىعىپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق دامۋىنا ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – ەۋرازيالىق يدەيانىڭ جۇزەگە اسىرۋشىسى» تاقىرىبىندا ارنايى بايانداما جاسادى.
زاماناۋي ەۋرازياشىلدىق وسىدان 22 جىل بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ مىنبەرىنەن ەۋرازيالىق وداق تۋرالى ايتقان تاريحي سوزىنەن كەيىن قالىپتاستى. ەلباسى العاش رەت ەۋرازياشىلدىقتى ءىرى اۋقىمدا تەوريالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, پراكتيكالىق ساياساتتىڭ تارماعى رەتىندە دە بەلگىلەدى. بۇل ەۋرازياشىلدىق وي تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەس ەدى. بۇگىنگى ەۋرازياشىلدىق – تۇتاس العاندا جاڭا قۇبىلىس. ول دەموكراتيالى, ساۋاتتى, اشىق, ەكونوميكالىق دامۋعا ءمۇددەلى پراگماتيكالىق قوعامعا سەرپىن بەرەدى. قىسقاسى, الەمدىك جانە ءوڭىرلىك دامۋدىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ ەۋرازيالىق مودەلى بىزبەن شەكتەس مەملەكەتتەرگە سەنىم, سەرپىن بەرەدى دەپ تولىق ايتا الامىز, دەگەن رەكتور ەۋرازياشىلدىققا قوعامنىڭ تاريحي تۇراقتىلىعىن, جاڭارۋىن, ءداستۇرىن ساقتايتىن قارقىندى دامۋ ۇيلەسىمى رەتىندە باعا بەردى.
دالا وركەنيەتى دانالىعىمەن باعالى
كونفەرەنتسيادا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكى ماسەلەگە قاتىستى بايانداما جاساعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى بولات كومەكوۆ دالا وركەنيەتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنى مەن بۇگىنگى زامانعى قىپشاقتانۋعا قاتىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ەكى ماسەلەنىڭ ءبىرىنشىسى, بىرەگەيى – دالا وركەنيەتى. وركەنيەتتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى رەتىندە مەملەكەتتى, قالالاردى, جازۋ مەن بيىك مادەنيەتتى ايتادى. سول ءۇشىن باتىستىق تاريحشىلار دالا وركەنيەتىنە ءمان بەرگەن جوق. ويتكەنى, وتكەن عاسىر تاريحىندا دالا وركەنيەتىندە مۇنىڭ ءبىرى دە جوق ەدى. دەگەنمەن, تاريح عىلىمىنىڭ دامۋى بارىسىندا, ىندەتە زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ دالا وركەنيەتىنە, ياعني, كوشپەندىلەر وركەنيەتىنە ايعاق بولاتىن جازۋ دا, مادەنيەت تە, قالالار مەن مەملەكەتتەر دە تابىلدى. ءبىز بۇگىن دالا وركەنيەتى تۋرالى اۋزىمىزدى تولتىرىپ ايتا الامىز, دەگەن اكادەميك كوشپەلى قوعامعا ءتان ەرەكشەلىكتەردى ايقىنداپ بەردى. اكادەميكتىڭ تۇجىرىمىنا سايكەس, كوشپەلى قوعامدا تەحنولوگيالىق دامۋ ەمەس, بيولوگيالىق دامۋ باستى ورىندا بولعان. ناتيجەسىندە, مال شارۋاشىلىعى ۇلكەن دەڭگەيگە جەتكەن, ياعني, مالدى اسىلداندىرۋ ۇدەرىسى توقتاۋسىز جۇرگەن.
كوشپەلىلەردىڭ اسكەرلەرى, ايتالىق, ءبىر مەزەتتە كۇرەڭ ءتۇستى ون مىڭ, بوز ءتۇستى ون مىڭ, قارا ءتۇستى ون مىڭ جىلقىعا ءمىنىپ شىعا الاتىن بولعان. قازىرگى جاعدايدا ون مىڭ بوز جىلقى ەمەس, ون بوز جىلقىنى دۇنيەگە كەلتىرۋ ۇجىم بوپ ۇزاق جىلدار اتقاراتىن شارۋا. ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىك – وتىرىقشى قوعامنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا جەر بولسا, ەل تابىلادى دەگەن پىكىر ۇستەم. ال كوشپەلىلەردە كەرىسىنشە, ەل بولسا, جەر تابىلادى. وتىرىقشىلارعا ۇقساپ ءبىر جەردە بايلانىپ وتىرمايتىن كوشپەلىلەر ارقاشان جاڭا قونىس ىزدەۋگە, كوشىپ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە جىلجىپ وتىرۋعا بەيىم. سوندىقتان وتىرىقشى قوعامدا ايماقتىق بيلىك باسىم بولىپ كەلەدى دە, كوشپەندى قوعامدا رۋ-تايپالىق بيلىككە كوڭىل بولىنەدى. وتىرىقشى قوعامدا اسكەري بيلىك پەن اكىمشىلىك بيلىك جەكە-جەكە جۇيە بولسا, كوشپەندى قوعامدا اسكەري بيلىك پەن اكىمشىلىك بيلىك تۇتاس.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا عالىمدار كوشپەلى قوعامعا قالا مادەنيەتى دە ءتان ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. ەكى جارىم مىڭ جىلدىق جازۋ ءداستۇرىمىز بار. اۋىز ادەبيەتى مەن شەشەندىك ونەردىڭ وتە بيىك دارەجەدە دامۋى كوشپەندىلەر ادەبيەتىندە جۇزدەپ سانالاتىن تۋىندىلاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە جول اشتى. ول ءبىزدىڭ جادىمىزدى كۇشەيتتى. شەشەندىك ونەر كەرەمەت بيىككە كوتەرىلدى. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە بەس جۇزدەن استام باتىرلىق جانە ليرو-ەپوستىق داستان بار. بۇل وتىرىقشىلاردا ونداپ قانا سانالادى, دەگەن بولات كومەكوۆ عالىمداردى وسى ايىرماشىلىقتاردى زەر سالىپ زەرتتەۋگە شاقىردى. ول سونداي-اق, ءوزى كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن قىپشاقتانۋ پروبلەماسىنا دا كوڭىل اۋدارتتى. قىپشاقتانۋدىڭ اۋقىمى كەڭەيگەن سايىن قازاق ەلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋى دا ارتا بەرەتىنىنە ءمان بەردى.
ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ امبەباپ فورمۋلاسى
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاريالاعانى بارشاعا بەلگىلى. ماڭگىلىك ۇعىمى – بارشا ادامزاتقا ورتاق قازىنا. ماڭگىلىك ومىرگە ۇمتىلۋ ادام بالاسىنىڭ ومىرگە, قورشاعان ورتانى يگەرۋگە دەگەن قۇشتارلىعىن كورسەتەدى. ەلدىك تۇرعىدان العاندا ءومىر كوشىندە ۇلتتىق, حالىقتىق بەت-بەينەڭدى قالىپتاستىرۋمەن, تۇتاستىقپەن, تۇراقتىلىقپەن, ءسان-سالتاناتپەن ولشەنەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىنىڭ قازاق حالقى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى تۇرعىسىنان بايانداما جاساعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى حانگەلدى ءابجانوۆ «ماڭگىلىك ەل» ۇستانىمىن جان-جاقتى اڭگىمەلەدى. بايىرعى تۇركى قوعامىندا دۇنيەگە كەلگەن قىسقا دا نۇسقا «ماڭگىلىك ەل» ۇستانىمى, بىرىنشىدەن, ارعى بابالارىمىزدىڭ ادامزات وركەنيەتىنە, ونىڭ اقىل-وي قازىناسىنا قوسقان ايرىقشا ينتەللەكتۋالدىق ۇلەسىن ايشىقتاسا, ەكىنشىدەن, ادامداردىڭ ارقايسىنىڭ ءھام بارشاسىنىڭ مۇددەسىن, ارەكەتىن, ۇرپاعىنىڭ ساباقتاستىعى مەن جالعاستىعىن جاراسىمدى ۇيلەستىرۋگە سەپتەسەتىن امبەباپ فورمۋلاسى. ۇشىنشىدەن, وسىناۋ كەمەل پايىم-تۇجىرىم قازاق جەرىنەن, ۇلى دالا ەلىنەن ەشقاشان تابان اۋدارعان ەمەس. ول قورقىتتىڭ اجالدان قاشقانىنان تارتىپ اقىن ج.مولداعاليەۆتىڭ: «مەن قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دەگەن ولەڭ جولدارىمەن سانامىزعا شەگەلەنگەن. XVIII عاسىردا ابىلقايىر حاننىڭ: «جايىق وزەنى كەۋىپ قالعانشا, ءتىپتى اقىر زامان كەلگەنشە قازاق حالقى بۇل جەردەن ەشقاشان ايىرىلمايدى», حح عاسىردا ءا.بوكەيحاننىڭ: «قيامەتكە شەيىن قازاق قازاق بولىپ جاساماق» دەگەنىنەن دە ماڭگىلىككە نىق سەنىم ەسەدى, دەدى پروفەسسور.
ح.ءابجانوۆ تۇركىلەردەن جەتكەن «ماڭگىلىك ەل» ۇعىم-تۇسىنىگىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن انىقتاپ الۋ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى عىلىمي تانىمنىڭ ناتيجەسىن دايەكتەۋ باعىتىنداعى ءبىرىنشى قادام بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى. كۇلتەگىن, تونىكوك, ولاردىڭ ۇلكەن-كىشى زامانداستارى «ماڭگىلىك ەلدى» يدەيا رەتىندە دە, مانيفەست رەتىندە دە تاسقا باسپاعانىن, وسى ۇعىم-تۇسىنىككە حالىق پەن تۇلعانىڭ, بيلىك پەن مەملەكەتتىڭ پايدا بولعاننان سوڭعى دەمى تاۋسىلعانعا دەيىنگى تاعدىر-تالەيىن سىيعىزعانىن ايتا كەلىپ, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە «ماڭگىلىك ەلدىڭ» دۇنيەنى قامتۋى جاعىنان يدەيادان دا, مانيفەستەن دە الدەقايدا اۋقىمدى بولعانىنا كوڭىل قويدى.
يدەيا دۇنيەتانىمنىڭ, عىلىمي, كوركەم, اقىل-ويدىڭ سۇيەنەتىن ىرگەتاسى, تىرەگى بولسا, مانيفەستىڭ ءمانىن جوعارى بيلىك نەمەسە تانىمال كۇش تاراپىنان جاريالانعان باعدارلامالىق مالىمدەمە قۇرايدى. ورحون مۇرالارىنان بۇل ەكەۋىنىڭ دە بەلگىلەرىن كورۋگە بولادى. دەگەنمەن, «ماڭگىلىك ەل» ءسوز تىركەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇجىرىمداما مارتەبەسىمەن قابىلداعانىمىز ءجون دەپ بىلەمىن. «ماڭگىلىك ەل» ۋاقىت پەن كەڭىستىككە, ۇدەرىس پەن قۇبىلىسقا, بار مەن جوققا, كوك اسپاننىڭ استىنداعى, قارا جەردىڭ ۇستىندەگى تىنىس-تىرشىلىككە تۇتاس كوزقاراس جۇيەسى, دەدى ول.
ىرىس ىنتىماق تۇنعان جەرگە قونادى
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇلدىڭ ءسوزى تاۋەلسىزدىك پەن تەڭدىك, تۇتاستىق پەن ەلدىك, ىنتىماق پەن بىرلىك ۇعىمدارىنىڭ اينالاسىندا ءورىلدى. بۇل ۇعىمداردىڭ بارلىعى 25 جىل ىشىندە قازاقستانعا جەڭىسىن دە, جەمىسىن دە اكەلگەن اسىل قۇندىلىقتار. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن دانالىعىنىڭ, قايراتى مەن اقىلىنىڭ, پاراساتى مەن پايىمىنىڭ ارقاسىندا الەم تانىعان قابىرعالى ەلگە اينالعان قازاقستان بۇگىندە وسى قۇندىلىقتارىن بۇكىل الەمگە تاراتۋدا.
وسى ورايدا 1994 جىلى جاريا ەتىلگەن جانە 2014 جىلى استانا قالاسىندا شارت تۇرىندە بەكىگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق يدەياسى ءدال قازىر حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن اسا قاجەت ءارى وزەكتى بولىپ وتىر. مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناسى قىرعي-قاباق كۇيگە كوشىپ, حالىقتاردىڭ اراسى اجىراي باستاعان قازىرگى كۇردەلى شاقتا ەكونوميكانىڭ جاي-كۇيىن, سول ارقىلى حالىقتاردىڭ باقۋاتتى ءومىرىن كوزدەيتىن ءدال وسى بىرىكتىرۋشى جوبانىڭ ماڭىزى ارتۋدا. ويتكەنى, ىرىس ىنتىماق تۇنعان جەرگە كەلەدى, دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
باقتالاستىق ادامزاتتىڭ باعىن قاشىرادى, باسىن قاتەرگە بايلايدى. دەمەك, ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق جوباسىنىڭ تەك الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونداي-اق ساياسي, ديپلوماتيالىق, بىتىمگەرشىلىك ءمانى بار.
2014 جىلعى 29 مامىردا قازاق جەرىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويىلعانى بەلگىلى. بۇل ورايدا دەپۋتات جاس ۇرپاق اراسىندا ىنتىماقتاستىق يدەيالارىن ناسيحاتتاۋ جانە قوس قۇرلىقتىڭ – ەۋروپا مەن ازيانىڭ ىقپالداستىعى قاي ەلدە باستالعانىن الەمگە پاش ەتۋ ءۇشىن «ەۋرازيالىق ىقپالداستىق كۇنى» دەگەن جاڭا مەرەكە ەنگىزۋدى ۇسىندى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «بۇل – ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ كۇنى!» دەپ ايتقانى ەستە. وسىعان سۇيەنگەن ب.سماعۇل «ەندى وسىنى ءبىز زاڭ جۇزىندە بەكىتكەنىمىز ءجون. ءبىز بولاشاقتا بۇل مەرەكەنىڭ بۇكىل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر كولەمىندە اتاپ وتىلۋىنە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.
«التىن ورتا» – ۇيلەسىمدىلىك ارقاۋى
جيىندا ءسوز العان ۋلان-ۋدە (رەسەي) قالاسىنداعى بۋريات مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فاكۋلتەت دەكانى, پروفەسسور ەلۆيرا رادناەۆا «تاۋەلسىز قازاقستان – ەۋرازيالىق يدەيانى دامىتاتىن كوشباسشى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ول ەڭ الدىمەن, قازاقستاندىقتاردى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي كەلە, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا شاقىرعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويى قازاق جۇرتى ءۇشىن عانا ەمەس, ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان بارلىق باۋىرلاس حالىقتار ءۇشىن دە ماڭىزدى. ولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ بۋريات حالقى دا بار. بۇگىندە قازاقستان ەۋرازيا يدەياسىن جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ىلگەرىلەتۋدە كوشباسشى بولىپ تۇر. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجۇرىپ جاتقان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تاريحي-فيلوسوفيالىق نەگىزى بار. ەۋرازيا يدەياسىنا قىسقاشا انىقتاما بەرەر بولساق, وعان «التىن ورتا» دەگەن ۇعىمدى بەرۋگە بولادى. ياعني, بۇل – الەۋمەتتىك فيلوسوفيا ۇعىمىندا قوعام مەن ادامنىڭ اراسىنداعى ۇندەستىك, ۇيلەسىم بار دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا ەۋرازيا يدەياسىنىڭ جارىققا شىعۋىن جاھاندانۋدىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىر, دەدى ەلۆيرا رادناەۆا.
وسىلاي دەي كەلە, ول ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ تۋرالى يدەيانى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاردايىم كوتەرىپ كەلە جاتقانىن, جالپى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى وڭىرلىك ينتەگراتسيا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان بەرى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بارلىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ, باستامالاردىڭ, جوبالاردىڭ باستاماشىسى بولىپ كەلەدى. قازاقستان 90-شى جىلدارداعى قيىندىقتارعا قاراماستان, قارىشتى دامىعان ەلگە اينالعانىنا دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ كوزى جەتتى. قازاقستان ءىرى ەۋرازيالىق مەملەكەت رەتىندە «بىرىڭعاي ەكونوميكالىق ايماق» اتتى عالامدىق جوبانى ىلگەرىلەتىپ كەلەدى. سوندىقتان, جالپى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى قازاقستانسىز ەلەستەتۋ استە, مۇمكىن ەمەس, دەدى ول.
سونىمەن قاتار, پروفەسسور ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ينتەگراتسيا ماسەلەلەرىنىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتقانىنا, قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ماسەلەسىندە حالىقارالىق-قۇقىقتىق جانە مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق بايلانىس جاندانا تۇسكەنىنە توقتالدى. ال بۇگىندە قازاقستان «ينتەگراتسيالىق سحەمالاردى» ىزدەۋ جولىندا ۇلكەن باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل ينتەگراتسيانىڭ ءبىر قالىبى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق. بۇل – قازاقستاننىڭ اۋقىمدى باستامالارىنىڭ ءبىرى. وداقتى قۇرۋ تۋرالى يدەيانى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العاش رەت 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ءوزىنىڭ لەكتسياسى كەزىندە كوتەرگەن بولاتىن, دەدى ەلۆيرا رادناەۆا.
سونىمەن قاتار, ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرى جان-جاقتى ءارى تەرەڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ارينە, جاسىرارى جوق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ اياسىنداعى ۇدەرىستەر كەزىندە ءتۇرلى عىلىمي, يدەولوگيالىق, ساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ دا بولعانى بەلگىلى. سەبەبى, اركىم ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇمكىندىكتەرىن ءبىرىنشى كەزەككە قويعىسى كەلەتىنى بەلگىلى. الايدا, قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ سوزىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ىلگەرىلەتۋ كەزىندە ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلمەۋى كەرەكتىگىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى ساياسيلاندىرۋدان اۋلاق بولۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. ياعني, بۇل وداق تەك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى دامىتۋدى, ونىڭ كوكجيەگىن الەۋمەتتىك, ءبىلىم-عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى اياسىندا دا كەڭەيتۋدى كوزدەيدى, دەدى ەلۆيرا رادناەۆا.
جيىن بارىسىندا ول ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا ارىپتەستىك ورناتۋ باعىتىندا بۋريات مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا جانە دامىتۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, 2016 جىلدىڭ 19 مامىر كۇنى بۋريات مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتقا سايكەس, ەكى جوعارى وقۋ ورنى ورتاق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ مەن اكادەميالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋ بويىنشا ارىپتەس بولدى. الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز ءتۇرلى باعىتتا ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كۇش سالادى. جالپى, ەكى ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىلىم-عىلىم سالاسىندا كوتەرىلگەن باستامالار مەن جوبالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا, سول ارقىلى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ءوزارا ىقپالداستىقتى جانداندىرۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن, دەدى بۋريات مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى.
«قازاقستان – باستامانى باعالاي بىلەتىن ەل»
بەلارۋستىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اناتولي نيچكاسوۆ «قازاقستان جانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى ساياسي-مادەني بايلانىستار» تاقىرىبى اياسىندا ءسوز سويلەدى. ول ءوز كەزەگىندە ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-مادەني بايلانىستار شيرەك عاسىردا ورنىعا تۇسكەنىن ايتتى. بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاريالانعانىنا 25 جىل تولدى. ارينە, تاريحي تۇرعىدان العاندا, بۇل وتە كوپ ۋاقىت بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. الايدا, جاس مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋى ءۇشىن از ۋاقىت ەمەس. بۇگىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا بۇل ەل ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستامالارى دەر ۋاقىتىندا كوتەرىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز ماڭىزى, ءرولى بار. ولارعا يادرولىق قارۋسىزدانۋ, تەرروريزممەن كۇرەس, ادام قۇقىعىن قورعاۋ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ, عالامدىق ەكونوميكانى دامىتۋ باعىتتارىندا كوتەرگەن باستامالارىن جاتقىزۋعا بولادى, دەدى اناتولي نيچكاسوۆ.
سونداي-اق, ول 90-شى جىلدارى قازاقستان دا, بەلارۋس تە كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرگەنىنە توقتالدى. ءبىز مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا قاتىستى تەتىكتەردى باسىنان باستاپ بەكىتتىك. 1992 جىلى ديپلوماتيالىق بايلانىستارىمىزدى العاش رەت ورنىقتىردىق. بەلارۋستىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ول قازاقستانمەن اراداعى ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك بايلانىسىن دامىتۋ. ءبىزدىڭ ساياسي ۇنقاتىسۋىمىز ءتۇرلى سالالار بويىنشا بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مينسك پەن استانانىڭ حالىقارالىق كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستارى ورتاق, پىكىرلەرى ۇندەس. بەلارۋس قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە قولداۋ تانىتتى.
سونىمەن قاتار, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىنا قاتىستى دا قولداۋ ءبىلدىردى. قازاقستان دا بەلارۋستىڭ باستامالارىنا نيەتتەستىك تانىتىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى پارلامەنتارالىق بايلانىس كوكجيەگى كەڭەيۋدە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جانداندىرۋدا, ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتى ورنىقتىرۋعا دا بىرلەسە كۇش بىرىكتىرىپ وتىر. بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا قۇراستىرۋ سالالارىندا ءوزارا بايلانىس ورناتۋدا. جالپى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋقىمدى ترانسۇلتتىق بىرلەستىككە اينالدى. وعان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ايرىقشا نازار اۋدارۋى – سونىڭ ايعاعى, دەدى ەلشى. اناتولي نيچكاسوۆ بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى مادەنيەت, ءبىلىم-عىلىم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تا جاندانا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
القالى جيىننىڭ ساليقالى ۇسىنىسى
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اناتولي باشماكوۆ «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى رۋحاني قۇرال», دەگەن تاقىرىپ اياسىندا بايانداما جاساپ, قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق تۇسىنىستىكتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ باعىتىندا جۇمىستارىنا كەڭىنەن توقتالدى.
بۇل كۇنى سالا ماماندارى بىرنەشە تاقىرىپتا وتكەن سەكتسيالىق وتىرىستارعا قاتىستى. ولار: «ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى», « ۇلى دالا ەلى جانە ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ەۋرازيالىق كوزقاراستارى», «ءاليحان بوكەيحان جانە ۇلت زيالىلارىنىڭ وي-تانىم مۇراسى», «جاھاندىق ساياساتتاعى قازاقستان جانە ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءرولى, «تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى» دەگەن تاقىرىپتار بويىنشا ۇيىمداستىرىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى: قازىرگى زامان مەن دامۋ كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاعان سالا ماماندارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان جيىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, مادەني-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋىنىڭ ماسەلەلەرى عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى زەردەلەنگەنىنە توقتالدى. وتىرىس بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرى, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ وشپەس ءمانى جانە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس جەتەكشىلەرىنىڭ يدەيالارى كەڭىنەن تالقىلانعانىن اتاپ ءوتتى.
وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازاق ەلى تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋدىڭ باعىتتارى مەن ەتنومادەني سالاسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى ايقىنداۋ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني بايلانىستارىن دامىتۋ ماقساتىندا ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ول ۇسىنىستار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جانە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ باعىتىنداعى جاھاندىق باستامالارىن قولداۋ, تەڭ قۇقىلى, ەرىكتى جانە سىندارلى ارىپتەستىك نەگىزىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋگە جاعداي جاساۋ, ەۋرازيالىق اۋماعىنداعى ءبىلىم جانە عىلىمي مەكەمەلەرىندە قازاق ەلى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرىنىڭ تاريحىن پانارالىق زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىن جاساۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ, ىنتىماقتاستىق ەلدەرىنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن جەتەكشى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە ەۋرازيا حالىقتارى اراسىندا تولەرانتتىلىقتىڭ ەۋرازيالىق ۇلگىسىن جاساۋ. سونداي-اق, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقستان جانە ۇلى دالا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن ناسيحاتتايتىن عىلىمي-تانىمدىق ادەبيەتتەر شىعارۋعا, كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرۋگە مۇمكىندىكتەر جاساۋ دا ۇسىنىستار قاتارىنا ەندى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات