جيىلەپ كەتكەن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ اۋىر سالدارى تۋرالى ەستىگەن سايىن وسىلاي دەگىڭ كەلەدى
جولداعى اجالدى اۋىزدىقتاۋ امالدارىنىڭ جوقتىعىنان با, الدە بيلىكتە وتىرعانداردىڭ شىن مانىندەگى امالسىزدىعىنان با, ايتەۋىر, بەيبىت كۇندە بەيكۇنا جاندار وپات بولىپ جاتىر. ارينە, بەيبىت كۇندەگى تىرشىلىك كۇيبەڭى سوعىستاعى ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن قىرىپ-جويۋ ارەكەتى ەمەس. سوعىستىڭ اتى – سوعىس. ويتكەنى, انا ون جىلدىق اۋعان سوعىسى كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتى 14 مىڭ 387 ساربازىنان ايىرىلعان ەكەن. ال سوڭعى سەگىز جىل ىشىندە عانا ءبىزدىڭ ەلدەگى جول اپاتىنان قايتىس بولعاندار سانى ودان اسقانى سونشا ءۇش ەسەگە جۋىقتاپ قالىپتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل جانە بەيبىت كۇندە ورىن الىپ وتىرعان جاعداي ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ونى جاسىرا المايسىز. سوندا اپات ايتىپ كەلمەيدى دەگەنىمىزبەن, سول اپاتتىڭ الدىن الۋ امالدارى جوق پا دەيمىز؟ الدە, بيلىك بۇل قاسىرەتتى جاعدايدا دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىرعان سەكىلدى مە, قالاي؟ ويتكەنى, راسىندا, قولدان كەلەر قايران جوق دەيدى. قالا كوشەلەرىندە, رەسپۋبليكالىق تاس جولداردا ادامدار كۇندە وپات بولادى. ولار ساپارلارىن جوسپارلاعاندا اجال قۇشايىن دەمەيدى, ءسىز سەكىلدى دىتتەگەن جەرىنە جەتۋ ءۇشىن ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن جولعا شىعادى. بىراق جولداعى جول-كولىك وقيعاسىنان ءومىر جولى ۇزىلەدى. نە سەبەپ؟ كىم كىنالى نەمەسە نە كىنالى؟
مۇنداي قايعىلى وقيعالاردىڭ ءبارىنە الدىمەن سەبەپكەر, بيلىكتىڭ سوزىنە سەنسەك, كولىك ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى عانا كورىنەدى. بۇعان بىرەۋ كەلىسەر, بىرەۋ كەلىسپەس, بىراق ايدالاداعى جولدا ەكى كولىك سوعىسسا, ولاردىڭ ءبىرى, ايتەۋىر, كىنالى بولاتىنى انىق قوي. ال وعان نە سەبەپ ەمەس, نە تۇرتكى بولعاندىعىن, ياعني قانداي جاعداي سەبەپكە اسەر ەتكەندىگى ويلاندىرا قويمايدى. ويتكەنى, ەكى كولىكتىڭ سوعىسۋىنا باستى سەبەپ, ونىڭ ءبىرى قارسى جولعا شىعىپ كەتكەن دەيدى. بىراق ونىڭ قارسى جولعا شىعۋىنا نە تۇرتكى بولعانى ايتىلمايدى. ۇزىن جولدا الدا باياۋ ءجۇرىپ كەلە جاتقان كولىكتى قارسى جولعا شىعىپ, باسىپ وزۋعا بولادى. دەمەك, ءوزى تار, ءوزى ويىق-ويىق جولدا جۇرگىزۋشى الداعى باياۋ كەلە جاتقان كولىكتى باسىپ وزۋ ءۇشىن قارسى جولعا شىعاتىنى ءسوزسىز. ەگەر جول تالاپقا ساي جاسالىپ, كەڭ بولسا, قارسى جولعا ەشكىم دە شىقپايدى. سوندا مۇنداي جولداردى پايدالانۋعا بەرىپ قويۋ, جۇرگىزۋشىلەردى قىلكوپىر ۇستىمەن جۇرگىزۋمەن بىردەي ەمەس دەپ كىم ايتا الادى. جانە, ەڭ باستىسى, ونداي قىلكوپىرمەن جۇرەك جۇتقان جۇرگىزۋشىلەردى جۇرگىزىپ قويعان كىم؟ ايتپاسا دا تۇسىنىكتى دەيدى جۇرت. بىراق نە ءۇشىن ەكەندىگىنە اركىم ءارتۇرلى جاۋاپ قايتارادى.
ال ەندى جىلما-جىل رەسپۋبليكا جولدارىنداعى وپات بولىپ جاتقان وسىنشاما جانداردىڭ جازىعى نە؟ مىسالعا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ توعىز ايىندا عانا ەلىمىزدە 13 078 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. سوندا وسى جكو-دا ءبىر ادام, ياكي ون ادام, ءتىپتى 30-40 ادام ەمەس, سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە ايتايىق, ەكى مىڭعا تارتا ادام قايتىس بولعان. جاعاڭىزدى ۇستاماسقا لاج جوق. ءوز اجالىنان ەمەس, ياعني جول اپاتىنان ءبىر ادام ولسە دە قايعىلى قازا ەمەس پە؟ ال وسى توعىز ايدا جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان ءبىرىنىڭ قولى, ءبىرىنىڭ اياعى, ءبىرىنىڭ قابىرعاسى سىنىپ, ءبىرىنىڭ باسى جارىلىپ دەگەندەي, قانشا ادام جارالانعانىن بىلەسىز بە؟ امال جوق, ەستىرتەيىك, 17 مىڭعا جۋىق ادام! تەك توعىز ايدا عانا. جانە جىل سايىن وسىلاي. بۇلاردىڭ ءبارى تىركەلگەندەر عوي, ال تىركەلمەگەندەر قانشاما. ونى كىم بىلەدى؟ سوندا بۇل سانداردىڭ قايتا بىلتىرعىعا قاراعاندا ازايعانى عوي دەيدى ءىىم. ازايماعاندا قايتەر ەدى؟ قايتەر ەدى, ازايماي وتىر دەگەن مالىمەت الار ەدىك. جايباراقاتتىق جايلاعان جاعداي –
وسى. جايباراقاتتىق تا بولماۋى مۇمكىن. سوندا نە؟
بازبىرەۋلەر ويلايتىنداي, بيلىك بۇعان ەندى نە ىستەي السىن؟ قىلكوپىر بويىندا ادامدار وزدەرىن وزدەرى وپات قىلىپ جاتىر. بۇعان بيلىك جاۋاپ بەرمەيدى. ويتكەنى, ءىىم ەسەبى بويىنشا بارلىق جكو-نىڭ 95 پايىزىنا جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى عانا كىنالى كورىنەدى. قالعان بەس پايىزىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر قۇقىق بۇزىپ, تولتىرىپ وتىر. ەگەر حالىق كولىككە ءمىنىپ الىپ, ءبىر-بىرىنە جول بەرمەي نەمەسە قارسى جولعا شىعىپ الىپ ءتۇيىسىپ جاتسا, ءسويتىپ وزدەرى قىرىلىپ جاتسا, وعان كىم كىنالى بولماق؟ راسىندا سولاي ما ەكەن؟ ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق جولداردا 1684 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن, بۇل بارلىق جكو-نىڭ 13 پايىزى. بۇل جولداردىڭ ىشىنە استانا – بۋراباي تاس جولى كىرمەيدى. ويتكەنى ول جولدا بىرەۋدى باسىپ وزامىن دەپ قارسى جولعا شىقپايسىز. زۋلاپ كەلە جاتقاندا الدىڭىزدان اپانداي شۇڭقىر كەزدەسەدى-اۋ دەپ نە وڭعا, نە سولعا قاپەلىمدە وزگەگە قاۋىپ تۋعىزارداي بۇرىلىپ قالمايسىز. ۇزىن سونار شوقالاقتان, نەمەسە سانسىز تاستاردان دوڭعالاعىڭىز جارىلىپ, توڭقالاڭ اسىپ, وزگە كولىككە قاۋىپ كەلتىرەم دەپ قاۋىپتەنبەيسىز. جۇرە بەرەسىز, جۇرە بەرەسىز. بۇل كىمگە جامان؟ جاقسى جولدىڭ جاماندىعى جوق, بىراق جايسىز جولدىڭ قۇنى ودان دا قىمبات ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. سوندا جولداردىڭ ناشارلىعى نەلىكتەن؟ ولار جاقسى بولۋى كەرەك قوي.
ال جولداردىڭ ناشارلىعى, تارلىعى, كەپتەلەكتىڭ كوپتىگى ەشكىمدى ويلاندىرماي ما؟ ارينە, بۇل ارادا جۇرگىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ دە وراسان كىنالارى بار ەكەنى ءسوزسىز. ءبىراق جۇرگىزۋشى بىتكەننىڭ ءبارى بىردەي جول ءجۇرۋ ءتارتىبىن بۇزبايدى عوي. بۇزاتىندارى كوپ ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە تارتىپكە قاساقانا باعىنعىسى كەلمەيتىندەرى بار. بىراق, امال نە, سولاردى ەشكىم جۇگەندەي الماي وتىر. بۇعان ۇسەنوۆ ارەكەتىنەن باستاپ, دوكەيلەر ۇلدارىنىڭ ۇيلەنۋ تويلارىن كوشەدە كولىكپەن «كوركىن» كەلتىرەتىندەرىن قوسۋعا بولادى. سول بىرقاتار دوكەيلەردىڭ بالالارى «كولىكپەن بىرەۋدى قاعىپ كەتسەم, باسىپ كەتسەم ەكى ەسە قۇنىن تولەپ قۇتىلىپ كەتەم» دەيتىن كورىنەدى. ولاي ەمەس ەكەندىگىنە بىرەۋ كەپىلدىك بەرە الا ما؟ جوق. ويتكەنى, نەبىر قىلمىستان قۇتىلىپ كەتىپ جاتقاندار جوق ەمەس قوي. ەندەشە, اكەسى, شەشەسى, اعاسى, اپاسى نەمەسە تۋىسى دوكەي ولاردى كىم تارتىپكە سالا الماق؟ سالسا, كولىكتەگى كورگەنسىزدىكتەر تىيىلار ەدى عوي. دەمەك, بۇعان دا قاراپايىم زاڭعا عانا مويىنسىناتىن جۇرگىزۋشىلەر كىنالى مە؟
جوعارىدا اتالعان بارلىق جكو-نىڭ 75 پايىزى, ياعني 9749 جول-كولىك وقيعاسى قالالاردا, ەلدى مەكەندەردە بولادى ەكەن. مۇنداعى جكو-نىڭ باستى سەبەبى –
جىلدامدىقتى اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا, تاعى ءبىر سەبەپ – كولىكتى ويداعىداي جۇرگىزۋ شەبەرلىگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دەيدى ساراپشىلار. وسى بۇزۋشىلىقتاردىڭ كوبىن جاسايتىن كولىك رولىنە وتىرعاندارىنا ءۇش جىل دا تولماعاندار ەكەن. ال بۇلاردان دا ەڭ قاۋىپتىسى – ءجۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ العاندار. ولاردىڭ كولىك, جول ءجۇرىسى, ءتارتىپ, زاڭ جونىندە حابارلارى جوق, ءتىپتى زاڭ بۇزۋ جاۋاپكەرشىلىككە اكەلەتىنى تۋرالى ەش ۋاقىتتا ءدارىس تىڭداماعاندار. سوندىقتان ولار ورتاق ءتارتىپ دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن. سەبەبى, ولار ءۇشىن ءبارى جەكەمەنشىك بولىپ ەسەپتەلىنەدى. مىنە, جول-كولىك وقيعالارىن تەرەڭ زەرتتەگەن ساراپشىلار جول اپاتىنىڭ كوبىن وسى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ساتىپ العاندار دەيدى. شىن مانىنە كەلگەندە, ولار ءبارىن دە ساتىپ الا الادى. ال بۇعان جول بەرىپ وتىرعاندار كىمدەر؟ بۇعان دا زاڭعا مويىنسۇناتىن قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەر كىنالى مە؟
ادام ءومىرىن ءجيى الىپ جاتقان جول-كولىك اپاتىن تۋدىراتىن سەبەپتەر از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – قىتايدىڭ اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورىن الاتىن كەلەڭسىز جاعدايلار. ول كولىكتەردىڭ تەجەگىشتەرى ىستەن شىعىپ, ەلىمىزدىڭ تالاي قالالارىندا قاۋىپتى اپات تۋعىزعانىن بارشا حالىق تا جاقسى بىلەدى. جالپى مۇنداي كولىك تىزگىندەگەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 272 جكو ورىن العان. ول وقيعالاردى ءتىزىپ, قايتالاي بەرۋدەن تۇك شىقپاس, ارينە. بىراق سولاردان قانشاما ادام وپات بولىپ, وراسان شىعىن كەلدى. مۇنداي كولىكتەردىڭ تەجەگىشتەرى وتە ءالسىز بولاتىندىعىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى دە ايتادى. سوعان قاراماستان قازىر ونداي كولىكتەردەن كوز اشپايسىز. نەگە؟ بۇعان اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ قاساقانا جول ەرەجەسىن بۇزاتىندىعىن قوسساڭىز, جاعداي تىپتەن اۋىرلاي تۇسەدى. وسى توعىز ايدىڭ ىشىندە اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كىناسىنەن 411 جكو تىركەلگەن.
يا, جاسىراتىنى جوق, ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بارلىق جەردە جكو ورىن الاتىنىن ايتتىق. ول راس. جۇرگىزۋشىلەر اراسىندا كىم جوق دەيسىز, قاندى بالاق ۇرىلار دا, قاراقشىلار دا, ادام ولتىرۋشىلەر دە, ەرىككەندەر مەن ەركەتوتايلار دا, پەدوفيلدەر مەن پايداكۇنەمدەر دە, شەنەۋنىكتەر مەن بۇرىن سوتتالعاندار دا, ايتەۋىر نە كەرەك, ءبارى جۇرەدى. بۇلار تۇگەلدەي قوي دەگەنگە قويا سالاتىن, ايتقان ءتىلدى الا قوياتىن, ساقتاندىرۋدى تۇسىنە قوياتىنداي قۇرام ەمەس. ارالارىنداعى تۇسىنە قوياتىندارى تەك زاڭعا مويىنسۇناتىندارى عانا. ايتپەسە قارا نيەتتىلەر «تاك» دەگەندى ءبارىبىر تۇسىنبەسى انىق. سولار كوبىنە قاساقانا جول ەرەجەلەرىن بۇزادى. بۇزباعانى نەسى, ەگەر كولىككە اراق ءىشىپ وتىرىپ, جۇرگىزەتىن بولسا. ولار 332 جول-كولىك اپاتىن تۋدىرعان. بۇل ەندى مۇلدە ادام توزگىسىز جاعداي ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, وسى ماس جۇرگىزۋشىلەر ارەكەتىنەن جۇزگە تارتا ادام وپات بولىپ, بەس جۇزگە جۋىق ادام جارالانعان.
«ايتا, ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەگەندەي, جول اپاتىنىڭ كوپتىگى تۋرالى, جول وقيعالارى ۇلكەندى دە, كىشىنى دە جالماپ جاتقانى تۋرالى ايتىلۋداي ايتىلىپ, جازىلۋداي جازىلىپ-اق جاتىر. بىراق بارىنە كىنالى جۇرگىزۋشىلەر عانا دەگەنىمىزبەن ەشتەڭە وزگەرەر ەمەس. «زاڭ بار عوي, سول زاڭدار نەگە ساقتالىنبايدى, قاداعالانبايدى؟» دەيدى بىرەۋلەر. بىراق سول زاڭداردىڭ ورىندالۋىن, ساقتالۋىن قاداعالايتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ وزدەرى زاڭدى بەلدەن باساتىنىن جۇرتشىلىق تاعى جاقسى بىلەدى. كۇندەلىكتى باسپاسوزدە, تەلەديداردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, نەبىر سايتتاردا بۇعان مىسالدار ءورىپ ءجۇر. ولاردىڭ پوليتسيا فورماسىمەن جولداردا, كوشەلەردە ءجۇرىپ, تەرىس قىلىق تانىتىپ جاتقانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. تەرەڭدەي تۇسسەڭىز ءتىپتى ايتۋعا اۋىز بارماس ۇيات ماسەلە. ۇيات بولعاننان كەيىن دە ول كەلەڭسىزدىكتەردى تىزبەلەمەي-اق قويالىق. وسىنداي جاعدايلاردان سوڭ با, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر, ءجۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى دە زاڭ الدىندا ايىلىن تارتا قويمايتىنى بەلگىلى. زاڭدى قانشا قاتايتسا دا كولىك رولىنە اراق ءىشىپ وتىراتىندار سانى ازايمايدى. بۇعان قارسى جولعا شىعىپ كەتەتىندەرىن, جىلدامدىقتى شەكتەن تىس اسىراتىندارىن, اراقاشىقتىقتى ساقتامايتىندارىن, جول بەرمەيتىندىكتەرىن, بىرەۋدىڭ الدىن قاۋىپ ءتوندىرىپ كەسىپ وتەتىن, جالپى جول ءجۇرىسى مادەنيەتىن ساقتامايتىندار تولىپ جاتىر. نەلىكتەن دەپ ويلايسىز؟
دەمەك, جوعارىداعى جاعدايدىڭ ءبارىن سارالاي كەلگەندە, بايقاساڭىز, قوعامدا قىلمىس دەگەن جوق, تەك ونى اتاۋعا سەبەپ بولاتىن جايلار عانا بار, ول جانە ءجيى ورىن الادى ەكەن. ال قىلمىسقا سەبەپتى ادام عانا تۋعىزادى. ەگەر سوعان مۇمكىندىك جاسالسا, قىلمىس تا جاسالادى. راسىندا, ادام ومىرىنە قاۋىپتى وسى ءىس-ارەكەتتەر عانا قىلمىستىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان مۇنىڭ ءمانىسىن جاقسى ايىرا الاتىن ادامدار, ساراپشىلار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىستى جويۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك دەپ تەككە ايتپايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوقتى بار ەتەر ىسپەن كۇرەسۋ قاجەت. الايدا, قارا ءتۇس بولماسا, اق ءتۇس تە بولمايتىنى سەكىلدى, قىلمىس بولماسا ءتارتىپ تە بولمايدى عوي. بۇعان كەلىسپەسكە امال جوق. ويتكەنى, ءدال ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ءتارتىپ اۋاداي قاجەت-اق. اق ءتۇس مولايعان سايىن, قارا ءتۇس تە قاناتىن جايا باستايدى. ءتارتىپ قانشالىقتى كۇشەيتىلگەنمەن قىلمىسقا سەبەپ ءبارىبىر جوعالمايدى. ويتكەنى, ءبىز سەبەپپەن ەمەس, سالدارمەن كۇرەسەمىز. ال قىلمىسقا سەبەپتى كىم تۋعىزاتىنىن ويلامايمىز.
مىنە, بولاشاقتا وسىنداي سوراقىلىقتاردىڭ از دا بولسا قايتالانباسى ءۇشىن قازىرگى استانامىزدان ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنا تالاپقا ساي جولدار تارتىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى ىسكە قوسىلعاندا قازىرگى جاعداي ءبىراز تۇزەلىپ قالاتىنى انىق. بارا-بارا سان تاراپ جولداردىڭ بارلىعى دا تالاپ دەڭگەيىنە كوتەرىلەرىنە سەنىم جانە زور, بىراق وعان دەيىن قانشاما ادامنىڭ ءومىرى قيىلاتىنىن ءالى ەشكىم بىلمەيدى. ال ونىڭ اراسىندا ءسىزدىڭ دە بولماسىڭىزعا تاعى ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ويتكەنى, جايسىز جولداردىڭ قۇنى قاشاندا قىمباتقا تۇسەدى. سوندىقتان ازىرگە جۇرگىزۋشىلەردىڭ وزدەرى عانا كىنالى دەيتىن زاماندا وتە ساق بولعايسىز. «ساقتىقتا – قورلىق جوق» دەگەن اتام قازاق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»