ادامزات بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلگەن, الەمدە قارۋلى قاقتىعىستار وتى تۇتانىپ, حالىقارالىق تەرروريزم كەڭ تارالعان, حالىقتار جاپپاي كوشۋگە ءماجبۇر بولىپ جاتقان مىنا مىنا زاماندا گۋمانيتارلىق ماسەلەلەردى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تالقىلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتا تۇسۋدە. وسى تۇرعىدان, ازەربايجاننىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان V باكۋ حالىقارالىق گۋمانيتارلىق فورۋمى وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. ءار ەكى جىلدا ءبىر رەت ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن فورۋم ساياسي جانە مادەني ءمانى زور حالىقارالىق شاراعا اينالدى. ءار ەكى جىلدا ءبىر رەت ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن فورۋم ساياسي جانە مادەني ءمانى زور حالىقارالىق شاراعا اينالدى. اتالعان جيىندا تالقىعا سالىناتىن تاقىرىپتار ادامزاتتىڭ الداعى بولاشاعىنا, حالىقتاردى مازالايتىن ماسەلەلەرگە تىكەلەي قاتىستى بولۋدا. فورۋمعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ىقپالدى ساياساتكەرلەر, تانىمال عالىمدار, جازۋشىلار مەن جۋرناليستەردىڭ قاتىسۋى شارانىڭ حالىقارالىق سيپاتىن كورسەتىپ, جيىننىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى. ادەمىلىگى كوز تارتاتىن جانە كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ازەربايجان استاناسى الەمدىك دەڭگەيدەگى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى حالىقارالىق الاڭعا, «ينتەللەكتۋالدىق داۆوسقا» اينالۋدا دەۋگە بولادى.
فورۋمنىڭ ماقساتى حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلاناتىن جاڭا گۋمانيتارلىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرىپ, القالى جيىندار ارقىلى ءارتۇرلى كوزقاراستار اراسىندا ديالوگ پەن ۇنقاتىسۋ كوپىرلەرىن ورناتۋ. فورۋم پىكىرلەردى جەتكىزۋ, تەوريالىق جانە پراكتيكالىق اقپاراتپەن ءبولىسۋ, پىكىر تالاستىرۋ جانە وي الماسۋ ءۇشىن قاجەتتى حالىقارالىق پلاتفورما بولىپ تابىلادى.
2010 جىلدان باستاپ ءار ەكى جىلدا ءبىر مارتە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان باكۋ حالىقارالىق گۋمانيتارلىق فورۋمى ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ پەن رەسەيدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ باستامالارىمەن ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. 80-گە جۋىق ەلدەن 400-دەن استام قاتىسۋشى, ونىڭ ىشىندە عىلىمنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا نوبەل سىيلىعىن العان 13 لاۋرەات قاتىسقان وسى جىلعى فورۋمدا قاراستىرىلعان ماسەلەلەر كەڭ اۋقىمدى بولدى. «كوپمادەنيەتتىلىكتىڭ ءارتۇرلى ۇلگىلەرى: تەوريادان گۋمانيستتىك پراكتيكاعا دەيىن»; «ادامداردىڭ جاپپاي كوشۋى جاعدايىندا ادام كاپيتالى – تۇراقتى دامۋ نەگىزى»; «جۋرناليستيكانىڭ اقپاراتتىق داۋىرگە ءوتۋى جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتىڭ قالىپتاسۋىنداعى ماڭىزى», «تۇراقتى دامۋ جانە ەكولوگيالىق وركەنيەت», «مولەكۋليارلىق بيولوگيا, بيوفيزيكا, بيوتەحنولوگيا جانە زاماناۋي مەديتسينا ءۇشىن مامان دايارلاۋدىڭ ماڭىزى: يننوۆاتسيا جانە ەتيكالىق ماسەلەلەر», «تەحنولوگيالار ىقپالداستىعى جانە بولاشاققا قاتىستى بولجامدار: جاڭا جۇزجىلدىقتىڭ باستى قاۋىپ-قاتەرلەرى» تاقىرىپتارىندا پانەلدىك وتىرىستار مەن سەكتسيالار ۇيىمداستىرىلدى.
كوپمادەنيەتتىلىككە بالاما جوق
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ سوڭعى كەزەڭدەردە ۇدەي تۇسكەن ايماقتىق قاقتىعىستار, ەۋروپاداعى ميگرانتتار جانە راديكالدى اعىمداردىڭ كۇشەيۋىنە نازار اۋداردى. ازەربايجان پرەزيدەنتى گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرگە قاتىسى بار دىنارالىق, مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا كۇش سالاتىنىن مالىمدەدى. «كوپمادەنيەتتىلىكتىڭ جاڭا ۇعىم بولعانىنا جانە وزگە دە كەدەرگىلەرگە قاراماستان ازەربايجان ءار ۋاقىتتا بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق جانە تۇسىنىستىكتىڭ مەكەنى بولىپ كەلەدى. ءبىز اتالعان قۇندىلىقتار مەن داستۇرلەردى قولداپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلە ءار ءدايىم الدىڭعى قاتارداعى مىندەت بولۋى ءتيىس. حالىقارالىق ۇيىمدار, ءارتۇرلى ەلدەر بۇل تۇرعىدا ءوز ۇستانىمىندارىن ءبىلدىرۋى ءتيىس. ويتكەنى, وكىنىشكە وراي, بۇگىن الەمنىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا كوپمادەنيەتتىلىككە قاتىستى ءارتۇرلى ماقساتتاردى كوزدەيتىن پىكىرلەر ايتىلۋدا. كەيبىرەۋلەر كوپمادەنيەتتىلىك تىعىرىققا تىرەلدى دەسە, ەندى كەيبىرەۋلەر جالپى مۇنداي بەتبۇرىسقا مۇرشا بەرمەۋ كەرەكتىگىن, مۇنداي پىكىردىڭ زياندى ەكەنىن العا تارتۋدا. الايدا, بۇل وتە قاۋىپتى جانە ءجىتى زەرتتەۋگە تۇرارلىق ۇستانىم. ويتكەنى, كوپمادەنيەتتىلىكتەن باسقا قانداي بالاما بار؟ البەتتە بار, بىراق ول قانداي بالاما بولۋى مۇمكىن؟ مەن كوپمادەنيەتتىلىكتىڭ بالامالارى كسەنوفوبيا, بولىنۋشىلىك, اسىرە ۇلتشىلدىق, يسلاموفوبيا, انتيسەميتيزم بولادى دەگەن ويدامىن. بۇلار وتە قاۋىپتى اعىمدار. ءبىز مۇنداي يدەيالاردىڭ كۇشەيۋىنىڭ قانداي قاسىرەتكە الىپ كەلەتىنىنە تاريحتا سان مارتە كۋا بولعانبىز. وسى سەبەپتى, ادامزاتتىڭ ىلگەرى ويلايتىن بولىگى مۋلتيكۋلتۋراليزم يدەيالارى مەن يدەالدارى توڭىرەگىنە توپتاسىپ, بىرىگۋلەرى قاجەت» - دەدى يلحام اليەۆ.
ازەربايجان پرەزيدەنتى سوڭعى كەزدەردە, مادەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگتىڭ ورنىنا مادەنيەتارالىق قاقتىعىستار بەلگىلەرىنىڭ باسىم ءتۇسىپ جاتقانىن ۇلكەن وكىنىشپەن اتاپ ءوتتى.
«ينتەللەكتۋالدىق داۆوس فورۋمى»
بەيرەسمي تۇردە وسىلاي دەپ اتالا باستاعان باكۋ حالىقارالىق گۋمانيتارلىق فورۋمىنىڭ جۇمىسىنا قازاقستان دا بەلسەنە قاتىستى. اتاپ ايتقاندا, وسى جىلعى فورۋمعا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا باستاعان ءبىر توپ قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قاتىستى. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, عالىمدار مەن ماماندار بولدى. فورۋم اياسىندا گ.ابدىقالىقوۆا ازەربايجاننىڭ ءبىرىنشى حانىمى, گەيدار اليەۆ قورىنىڭ باسشىسى مەحريبان اليەۆامەن كەزدەستى. گ.ابدىقالىقوۆا قازاقستان-ازەربايجان قاتىناستارى تۋرالى ويلارىمەن ءبولىسىپ, قوس ەلدىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جاقسى ىنتىماقتاستىق بايلانىستارىن ورناتقانىن جانە ءار ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتەتىنىن مالىمدەدى. م.اليەۆا ازەربايجان مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن ايتىپ, حالىقتارىمىزدى جاقىن تۋىستىق بايلانىستاردىڭ بىرىكتىرىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
باكۋ گۋمانيتارلىق فورۋمى جەر بۇتىندىگى بۇزىلىپ, اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگى باسىپ الىنعان ازەربايجان ءۇشىن عانا ەمەس, سونداي-اق, ايماقتىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى پلاتفورما بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, باكۋ الەمگە تانىمال ينتەللەكتۋالدار باس قوساتىن ورىنعا اينالىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا كوپمادەنيەتتىلىكتى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋ, مادەنيەتتەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگ جاعدايىندا ءححى عاسىردىڭ ماسەلەلەرى, تۇراقتى دامۋعا قاجەتتى ادام كاپيتالىنىڭ قالىپتاسۋى, جاھاندانۋ ءۇردىسى جانە تولەرانتتىلىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە العا شىعۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن كوپتەگەن قاتىسۋشىلاردىڭ باسقوسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ولاردى قۇشاق جايا قارسى الاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ينتەللەكتۋالدىق ورتالىقتار سانى ازىرشە از دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل رەتتە قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ ساياسي باعىتتارى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىر. استانا مەن باكۋ سوڭعى جىلداردا حالىقارالىق سيپاتتاعى ينتەللەكتۋالدىق جيىنداردىڭ ءىرى ورتالىقتارىنا اينالدى. ەكى ەل حالىقتار دوستىعى مەن كوپمادەنيەتتىلىكتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداپ, اتالعان ساياساتتى پراكتيكالىق جاعىنان بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ياعني, كوپمادەنيەتتىلىك قوس مەملەكەتتىڭ ءومىر سالتىنا اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باستاماسىمەن جانە قولداۋىمەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ ءار ەكى جىلدا ءبىر مارتە استانادا ۇيىمداستىرىلۋى كەزدەيسوق ەمەس.
وسى رەتتە ءارتۇرلى مادەنيەتتەرمەن بىرگە بولىپ, وزگە حالىقتاردىڭ قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ سياقتى تاريح سىنىنان وتكەن ورتاق بەيبىتشىل داستۇرلەرىمىزدىڭ بولۋى ەكى تۋىس حالىقتى بىرىكتىرىپ وتىر. بۇگىنگى قازاقستان مەن ازەربايجاندى ەتنيكالىق-تاريحي بايلانىستارمەن قاتار اتالعان ەلدەردىڭ گەوساياسي, ەنەرگەتيكالىق جانە كولىكتىك تۇرعىدان ماڭىزدى ايماقتا ورنالاسۋى جانە باي كومىرسۋتەك قورلارىنا يە بولۋى سياقتى سوڭعى جىلدارداعى ساياسي قاتىناستار جۇيەسىندە انىقتاۋشى ءرول اتقاراتىن وزگە دە ماڭىزدى فاكتورلار جاقىنداستىرادى. قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ ءوز ايماقتارىندا نەگىزگى گەوساياسي ويىنشى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مۇنداي ارتىقشىلىقتار ويلاستىرىلعان جانە تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن سالماقتى ساياساتتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. ال بۇل جالپى العاندا ايماقتارىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ماڭىزدى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا نەگىز بولادى.
جانات مومىنقۇلوۆ
شىعىستانۋشى