كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولىپ, وندا ءۇش ماسەلە قارالدى.
العاشقى بولىپ «جابىرلەنۋشىلەرگە زياندى وتەۋ قورى تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىنا قاراعان ادام ۇكىمەت جابىرلەنۋشى ادامداردىڭ شەككەن زيانىن وتەيتىن قور قۇراتىن شىعار دەپ ويلاۋى زاڭدى. الايدا, بۇل قور ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنەن قۇرىلمايدى ەكەن. ول زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولدى.
زاڭ جوباسى تەك قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان جابىرلەنۋشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا اقشالاي وتەماقى تولەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ايقىنداپتى. زاڭ جوباسى سول وتەماقىنىڭ اقشالاي مولشەرلەرىن بەلگىلەيدى. وتەماقىنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءتيىستى ءىس-شارالاردى وتكىزگەنشە جابىرلەنۋشىلەرگە جاسالاتىن ەڭ تومەنگى مولشەردەگى قولداۋ-كومەك دەپ اتاسا دا بولادى ەكەن. وسى وتەماقىنى كەيىن, پروكۋراتۋرا ورگاندارى كىنالى ادامنان ءوندىرىپ الادى, دەدى مينيستر. ودان ءارى ب.سۇلتانوۆ قولدانىستاعى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكسكە سايكەس قازىناشىلىقتا باقىلاۋ شوتى نەمەسە وسى قور اشىلىپ, جابىرلەنۋشىگە قولداۋ-كومەك سول شوتتان تولەنەتىنىن جەتكىزدى.
قارجى ءمينيسترى ءوزىنىڭ بايانداماسىندا جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءۇش ساناتى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشى ساناتتاعىلار – جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى بولىپ تابىلاتىن كامەلەتكە تولماعاندار جانە ادام ساۋداسى مەن ازاپتاۋلار قۇرباندارى; ەكىنشى سانات – دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرىلگەندەر; ءۇشىنشى سانات – قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سالدارىنان جابىرلەنۋشى قايتىس بولعان جاعدايدا ونىڭ قۇقىقتىق ميراسقورلارى.
وتەماقىنىڭ مولشەرلەرى ءبىرىنشى ساناتتاعىلارعا – 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك); ەكىنشى ساناتتاعىلارعا – 40 اەك جانە ءۇشىنشى ساناتتاعىلارعا – 50 اەك مولشەرىندە.
ءمينيستردىڭ بايانداماسىنىڭ ەڭ «قىزىعى» سول – بۇل قور نەمەسە ەسەپشوت الدىمەن 2 جىل بويى اقشا جيناقتايدى, تەك سودان كەيىن عانا العاشقى تولەمدەردى بەرۋ باستالاتىن كورىنەدى. ال ەسەپشوتقا جينالاتىن اقشا 4 ءتۇرلى كوزدەردەن قۇرالادى: 1) سوت سالاتىن تىركەلگەن تولەمدەر; 2) پروتسەستىك مىندەتتەردى ورىنداماعانى ءۇشىن اقشالاي ءوندىرىپ الۋ; 3) تۇزەۋ جۇمىستارى بويىنشا تۇسىمدەر; 4) كىنالى ادامنان وتەماقىنى رەگرەستىك قايتارىپ الۋ.
دەپۋتات مۇحتار تىنىكەەۆ بەلگىلەنگەن وتەماقى كولەمى كەلتىرىلگەن زياننان اناعۇرلىم تومەن بولۋى مۇمكىن, ونىڭ مولشەرىن كىم, قالاي انىقتايدى دەپ سۇرادى. وعان وتىرىسقا قاتىسىپ وتىرعان باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى م.احمەتجانوۆ جاۋاپ بەردى. ول تولەماقى ءبىر رەتتىك, تەك قولداۋ رەتىندە عانا بەرىلەتىنىن ايتتى. ال كەلتىرىلگەن زياندىلىقتىڭ ناقتى كولەمىن سوت انىقتاپ, ول مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تولەنەدى, دەدى ول. دەپۋتات ساكەن قانىبەكوۆ ءجابىر كورگەن وتباسىندا بىرنەشە مۇشە بولۋى مۇمكىن عوي, وتەماقى ولاردىڭ بارىنە جەكە-جەكە تولەنە مە, الدە بارىنە ءبىر-اق وتەماقى بەرىلە مە دەپ سۇرادى. وعان مينيستر بارلىق وتباسى مۇشەلەرىنە بەرىلەتىنىن ايتتى.
دەپۋتات قانات مۋسين زاڭ جوباسىنىڭ ءتۇرى مازمۇنىنا سايكەس ەمەستىگىنە نازار اۋداردى. اتاۋىنا قاراعاندا, زاڭ جوباسى قوردىڭ ءوزى تۋرالى بارلىق ماسەلەنى قامتۋى كەرەك ەدى. ماسەلەن, ونىڭ قىزمەتى, قۇرىلۋى, قىزمەتىنىڭ اياقتالۋى, جويىلۋى جانە ت.ب. الايدا, زاڭ جوباسىندا مۇنداي نورمالار جوق. ەكىنشىدەن, زاڭ جوباسى قىلمىستىق كودەكستىڭ تەك 62-بابى بويىنشا عانا جاپا شەككەندەرگە وتەماقى تولەۋدى قاراستىرعان. ال كودەكستە ولاردىڭ سانى 300-دەن ارتىق. سوندىقتان زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋى زاتىنا ساي ەمەس دەپ ويلايمىن, وسىعان ءسىز قالاي قارايسىز دەپ سۇرادى. وعان ب.سۇلتانوۆ زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىنا قىلمىستىق كودەكستىڭ 173-بابى باسشىلىققا الىنعانىن جەتكىزدى. وندا وسىنداي قور قۇرۋ تۋرالى ايتىلعان ەكەن. مۇمكىن ءبىز ەكىنشى وقىلىمعا دايىنداعان جۇمىس توبىندا زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتەرمىز, دەپ جاۋاپ بەردى.
بۇل ماسەلەگە ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين دە ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىرىپ, زاڭ جوباسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدى دۇرىس دەپ سانايتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. مىسالى, جابىرلەنۋشىگە كەيبىر قىلمىستاردىڭ كەسىرىنەن العان زالالى ءۇشىن تولەنەتىن وتەماقىلار دەگەن سياقتى اتاۋ ۇيلەسەتىن سياقتى. ويتكەنى, مىنا جەردە ەشقانداي قور قۇرۋ تۋرالى ءسوز جوق قوي. زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى مازمۇنى قور ەمەس, وتەماقى عوي. جالپى, ءبىز زاڭ جوباسىن ازىرلەگەندە كەز كەلگەن ادام ونىڭ نەنى قاراستىراتىنىن بىردەن تۇسىنە الاتىنداي اتاۋلار بەرۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, زاڭدار زاڭگەرلىك تەرمينولوگيانى بىلەتىن ماماندار ءۇشىن عانا ەمەس, بارلىق قاراپايىم ادامدار ءۇشىن جازىلۋى كەرەك قوي, دەدى ول.
وسىدان كەيىن دە بىرنەشە دەپۋتات وزدەرىنىڭ سۇراقتارىن قويدى. ال قوسىمشا باياندامانى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى م.ماحامبەتوۆ جاسادى. تالقىلاۋدا دەپۋتاتتار س.احمەتوۆ, ە.كوزلوۆ جانە ز.باليەۆا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. قورىتىندىسىندا زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
ەكىنشى ماسەلە بويىنشا جوعارىداعى زاڭ جوباسىنا ىلەسپە زاڭ جوباسى قارالدى. بۇل ماسەلە بويىنشا دا قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ بايانداما جاسادى. سۇراق بەرگەندەردىڭ اراسىندا دەپۋتات شاكىر حاحازوۆ قىلمىستىق كودەكستىڭ 71-بابىنا جابىرلەنۋشىگە اقشالاي وتەماقى الۋ قۇقى بىلدىرىلەدى دەگەن سوزدەرمەن تولىقتىرىلعانىن ايتا كەلىپ, ەگەر زارداپ شەگۋشى جابىرلەنۋشىلەردىڭ ەكى ساناتىنا جاتاتىن بولسا, قايسىسىنا سايكەس وتەماقى بەرىلەدى دەپ سۇرادى. وعان وتىرىسقا قاتىسىپ وتىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ە.تۇرعىنباەۆ ناقتى تۇسىنىك بەرە المادى. ول تەك جابىرلەنۋشىنىڭ شەككەن زاردابى ءۇش ساناتتان اساتىن بولسا, سوتقا تالاپ-ارىز بەرىپ, بيۋدجەتتەن ءوندىرىپ الا الاتىنىن عانا جەتكىزدى. دەپۋتات و.وكسىكباەۆ قورعا تۇسەتىن اقشانىڭ جۇمسالۋىنا كىم باقىلاۋ جاسايدى دەپ سۇرادى. وعان مينيستر قور ارنايى قىزمەت ورنى رەتىندە قۇرىلمايتىنىن, تەك ەسەپشوت رەتىندە بولاتىنىن تاعى دا قايتالادى.
بۇل زاڭ جوباسى دا شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن ماقۇلداندى.
وسى كۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى 1995 جىلعى 23 جەلتوقسانداعى رەسەيمەن بايقوڭىر قالاسىنىڭ مارتەبەسى جانە ونداعى اتقارۋشى وكىمەت ورگاندارىن قۇرۋدىڭ ءتارتىبى مەن ولاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋعا قاتىستى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. حاتتامانىڭ باستى ماقساتى – جاناما سالىقتار مەن قوسارلانعان سالىق سالۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ بولعان سوڭ دەپۋتاتتار ورتالىق بيلىك ورگاندارىنا وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جاريالادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»