كەسىرلى كوزقاراستارىن كولدەنەڭ تارتقان بۇلدىرگى اعىمداردىڭ بەتىن قايتارىپ, ەكپىنىن باسۋ, جونگە سالۋ وڭاي شارۋا بولماي تۇر. سوندىقتان دا بولار, كەيىنگى كەزدەرى مەملەكەت تاراپىنان ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى باتىل شارالار جاڭاشا سيپاتتا قولعا الىنا باستادى. بۇل جاعداي ولاردىڭ قوعامىمىزعا دەندەپ ەنىپ, ۇلكەن كۇشكە اينالىپ ۇلگەرگەنىن انىق اڭعارتادى. وسى ورايدا ەلمەن ەتەنە ارالاسىپ جۇرگەن, قمدب تاراپىنان مەشىتتەرگە يمام بولىپ تاعايىندالعان ازاماتتارىمىزدىڭ وي-پىكىرلەرى, ۋاعىزدارى قوعامىمىز ءۇشىن ماڭىزدى.
مىنە, وسىعان بايلانىستى ءبىز الماتى قالالىق ورتالىق مەشىتىنىڭ نايب يمامى, ءدىنتانۋشى ەرسىن امىرەنى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تاياۋدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكسترەميزمگە جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا سالىپ, ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. وسى زاڭ جوباسىنا قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك.
– جاڭا زاڭ جوباسىندا يدەولوگيالىق جۇمىستارعا, ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ پايدا بولۋى سەبەپتەرىمەن شىنايى كۇرەسۋگە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلماعان. ناقتىلاي ايتقاندا, ماسەلەنىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ جولدارىنا باسىمدىق بەرىلگەن. «ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ باستاۋى قايدا؟», «جاستارىمىز بۇل جولعا قالاي ءتۇسىپ جاتىر؟ دەگەن ساۋالدارعا بارىنشا نازار اۋدارىلۋى كەرەك. نەگىزىنەن, الدىن الۋ جۇمىستارىنا مەيىلىنشە كوبىرەك كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس ەدى...
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا سالافيزم اعىمىمەن كۇرەسۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى قانداي؟
– جالپى, سالافيزمگە ەلىمىزدە ءتۇبەگەيلى تىيىم سالماي, ونىمەن كۇرەسۋدە جاقسى ناتيجەگە جەتە المايمىز. ولارمەن كۇرەسىپ جاتقان ەلدەر بار. الايدا بۇل ەلدەرمەن قازاقستاندى سالىستىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ولاردىڭ حالقىنىڭ ءدىني ساۋاتى بىزگە قاراعاندا وتە جوعارى. ماسەلەن, تۇركيا – يسلام الەمىن باسقارعان حاليفاتتىڭ مۇراگەرى. ءوزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن جاقسى ءبىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ حالىق ونداي دەڭگەيدە ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە سالافيزممەن يدەولوگيالىق تۇرعىدان كۇرەسۋدەن گورى وعان مۇلدە تىيىم سالۋ كەرەك. ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىمدارىمىزعا جات, قايشى پىكىرلەردى, ۇستانىمداردى راديكالدى كوزقاراس دەپ تانىپ, وسىنداي باعىتتاعى ناسيحاتتاردى تاراتۋشىلار زاڭمەن قۋدالانادى دەپ ماسەلە كوتەرۋگە ابدەن بولادى.
الەمدە قانداي دا ءبىر قاۋىپتى يدەولوگياعا توقتام سالۋ دەگەن بۇرىننان بار. ماسەلەن, فاشيزمگە, انتيسەميتيزمگە قارسى كۇرەس سوعان جاتادى. بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە سالافيشىلەردىڭ ۋاعىز سالاسىندا بەلسەنىپ جۇرگەن ۇلكەن شەيحتارىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ كەرەك. مەن اتىراۋدا جۇمىس ءىستەپ جۇرگەن كەزىمدە بايقاعانىم, تاكفير اعىمىنىڭ شەيحى دەپ قاراستىرىلاتىن حاليل كەتكەننەن كەيىن ونىڭ شاكىرتتەرى جان-جاققا ىدىراپ كەتتى. سول سياقتى سالافيشىلەردىڭ مەدينە مەن قازاقستاندا جۇرگەن شەيحتارىنىڭ ۋاعىزدارىنا توقتاۋ سالاتىن بولسا, وندا ولاردىڭ شاكىرتتەرى دە ىدىراپ, ناتيجەسىندە, سالافيشىلەر ەلەۋلى كۇش بولۋدان قالاتىن ەدى. ەگەر ەلىمىزدە سالافيت اعىمىنىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەردىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزى سالافيلىك ۋاعىزدان قول ۇزەر بولسا, وندا ولاردى ءوز ءدىني ۇستانىمىمىزعا ورالتۋ جەڭىل بولادى. ال قالعان ءبولىگىنە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋعىزباس ەدى.
جالپى, سالافيشىلەرمەن يدەولوگيالىق تۇرعىدا كۇرەسۋ دە كەرەك شىعار. بىراق, وعان تىيىم سالعان الدەقايدا ءتيىمدى. وسى ماسەلەلەر زاڭنامالاردا جان-جاقتى قامتىلۋى ءتيىس.
وسى ارادا ايتا كەتەيىن, ۇمرا, رامازان كەزىندە ەلىمىزدەن كوپتەگەن سالافيشىلەر سىرتقا شىعىپ, 37 كۇندىك, 20 كۇندىك دارىستەرگە قاتىسىپ, وندا ءدىلمۇرات, نازراتۋللا سىندى سالافيلىك, سونىڭ ىشىندە مادحاليلىك باعىتتا ناسيحات جۇرگىزەتىندەردىڭ ۋاعىزدارىن تىڭداپ قايتادى. مۇنىڭ دا الدىن الۋ, جولىن كەسۋ قاجەت. سونداي-اق, سالافيشىلەردىڭ ۇستازدارىنا, ولاردىڭ ينتەرنەت جەلىسىندەگى ءدارىستەرىنە تىيىم سالعان ءجون. اسىرەسە, ۇمرا, رامازان ۋاقىتىن ءوز پايدالارىنا اسىرۋعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك.
– جات اعىمنىڭ جەتەگىندە ءجۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ بەتىن بەرى بۇرۋ جولىنداعى جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– قايتالاپ ايتامىن ءبىز سالافيلىك باعىتتاعى ۋاعىزداردىڭ «جەمىسىمەن» كۇرەسىپ جاتىرمىز. ال «باعباندارمەن», جات اعىمنىڭ «ءدانىن» ەگۋشىلەرمەن شارۋامىز بولماي تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن وتانداستارىمىزدى سالافيلىك باعىتتان كەرى قايتارۋداعى جۇمىسىمىزدى قيىنداتا بەرەدى. كوپ ۋاقىتىمىز جەلگە ۇشادى. ولاردىڭ ۇستازدارى ەمىن-ەركىن ەلىمىزگە ۇشاقپەن ۇشىپ كەلىپ, ۇشىپ كەتىپ ءجۇر. ەشكىم توسقاۋىل قويىپ جاتقان جوق. ەل تۇرعىندارىن ءسالافيشى ەتىپ جاتقان سولار. وسىلايشا, بوتەن پيعىلداعى ۋاعىزشىلاردى تايراڭداتىپ قويامىز دا, ولاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداعاندارمەن شۇعىلدانامىز. بۇل – اقىلعا سىيىمسىز دۇنيە.
دەسەك تە سالافيشىلەرمەن كۇرەستە وڭ ناتيجە بايقالادى. مۇنى جوققا شىعارا المايمىز. بىراق, بەتى بەرى قاراعانداردىڭ ورنىن كەلەسى ءبىر ازاماتتار باسۋدا...
ايتا كەتەيىن, ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمدارىمىزعا بۇرىلىپ جاتقانداردىڭ كوپشىلىگى ەرىكتى تۇردە ويلانىپ, جاقسى مەن جاماندى ءوز اقىلىمەن ايىرا بىلگەندەر. ال سالافيشىلەرمەن ماجبۇرلەپ سويلەسۋ ناتيجە بەرىپ جاتقان جوق.
– سالافيشىلەردىڭ قاتارىندا بولىپ, كەيىننەن ونىڭ دۇرىس باعىت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ, رايىنان قايتقانداردىڭ بۇرىنعى نيەتتەستەرىنەن قىسىم كورگەنىن ەستىدىڭىز بە؟
– بەس-التى جىل سالافيشىلەر قاتارىندا بولىپ, ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمعا ورالعان بىرنەشە جىگىتتى بىلەمىن. بۇگىندە ولار ءدىني بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدە. العاشقىدا بۇرىنعى نيەتتەستەرى ولاردى قايتا-قايتا مازالاپ, وزدەرىنىڭ قاتارىنا قايتا تارتۋعا ارەكەتتەنگەن كورىنەدى. بىراق كەيىننەن كۇدەرلەرىن ۇزگەن.
– جاستارىمىزدى ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلگە جىبەرگەن كەزدەن باستاپ قوعامىمىزدا كەرىتارتپا كوزقاراستار كوبەيىپ كەتتى. بۇل بىزگە الداعى ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ يسلامي ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن تەك ءوز ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىنان, مەدرەسەلەرىنەن ءدارىس الۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرماي ما؟
– ءدىني ءبىلىم الۋى ماقساتىندا جاستاردى سىرت مەملەكەتتەردە وقىتۋ ءماسەلەسىنە كەلەر بولساق, وعان تۇگەلدەي تىيىم سالۋ, مەنىڭشە, دۇرىس ەمەس. نەگىزىنەن, بىزدەگى ءدىني وقۋ ورىندارى الەمدىك دارەجەدەگى ءبىلىم وشاقتارىمەن دەڭگەيلەسە المايدى. سول ءۇشىن شەتەلدەردە جاستاردىڭ ءدىني ءبىلىم الۋىن توقتاتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋ بىزگە وتە ەرتە. ەگەر وزىمىزدە مىقتى وقۋ ورىندارى, ولاردا قىزمەت ەتەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى پروفەسسورلار, دوكتورلار شىعىپ جاتسا, سوندا عانا سىرتتا وقىتپاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋعا بولار ەدى.
جاستارىمىزدى سىرتقا شىعارماساق, جات اعىمداردىڭ الدىن الامىز دەۋ قاتە پىكىر. بۇدان اسىل ءدىنىمىز, ءداستۇرلى باعىتىمىز زيان شەگەدى. وسى ارادا ايتا كەتەر جايت, ەلىمىزدە سالافيشىل بولىپ جۇرگەندەردىڭ 90 پايىزى سىرتتا وقىماعان. ولار ەلدە ءجۇرىپ-اق كەسىرلى ناسيحاتتارعا شىرمالعان.
ەگەر ءال-ازھار جانە تاعى باسقا دا ءىرى ءارى سەنىمدى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ستۋدەنتتەر جىبەرەتىن بولساق, ولاردى ەلشىلىك باقىلاۋعا السا, جاتاقحانالار ۇيىمداستىرىلىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان ارنايى تاربيەشىلەر بەكىتىلسە, وندا ەشتەڭەدەن قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر مۇنداي مۇمكىندىكتەر از بولىپ تۇر. ماسەلەن, مىسىردا وقىپ جۇرگەن كەيبىر ەلدەردىڭ ستۋدەنتتەرىنە جاقسى جاعداي جاسالعان. ول مەملەكەتتىڭ ستۋدەنتتەرى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وندا ارنايى باقىلاۋشىلار جۇمىس ىستەيدى. ولار الگى ستۋدەنتتەردى قاداعالاپ جۇرەدى. ياعني, الگى ەلدەر ءوز ستۋدەنتتەرىنە باسقا ءبىر جات اعىمدارعا ىلەسپەي, دۇرىس ءبىلىم الىپ قايتۋلارىنا وڭدى جاعداي قاراستىرعان. ال ءبىزدىڭ مەدينەگە بارعان جىگىتتەر ەمىن-ەركىن وقىپ جاتىر. ولاردى بىرقاتار ەلدەردەگى از عانا ۇستازدار ءبۇلدىرىپ وتىر.
– ەلىمىزدە حالىقتى ءدىني تۇرعىداعى ماسەلەلەردە سوزىنە ۇيىتا الاتىن, تاقۋالىعىمەن ۇلگى بولىپ, كەرى كەتكەندەردى ءتۇزۋ جولعا تۇسىرۋگە ءتىكەلەي اسەر ەتەتىن ءبىر عۇلامانىڭ نەمەسە ءدىني قايراتكەردىڭ ورنى بوس تۇرعانداي ما, قالاي؟ بۇعان نە دەيسىز؟
– ەلىمىزدىڭ مۇسىلماندارى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا جۇگىنۋى ءتيىس. ەل ىشىندە بەدەلدى عۇلامالار, ءدىني قايراتكەرلەر بولعانى ابزال. ءار زامانداردا مۇنداي تۇلعالاردىڭ ءومىر سۇرگەنى, قازىرگى تاڭدا دا كەيبىر مەملەكەتتەردە اسا بەدەلدى ءدىني قايراتكەرلەردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, وزبەكستاندا مۇحاممەد سادىق مۇحاممەد يۋسۋف دەگەن كىسى بولدى. سول سەكىلدى بەدەلدى كىسىلەر بولسا, قانەكي. مۇنىڭ قوعامعا وڭ اسەرى بولادى دەپ ويلايمىن. وكىنىشكە قاراي, بىزدە سونداي ءدىني تۇلعالار قازىرگى تاڭدا تاپشى. وسىنداي ەلەۋلى ازاماتتاردى زاماننىڭ ءوزى تۋدىراتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا ونداي جاندار ەلىمىزدە دە شىعىپ قالار.
ايتسە دە, اسا بەدەلدى ءدىني قايراتكەرلەردىڭ قوعامىمىزدا بولۋىنا ۇركىپ قارايتىندار دا بار. نەگە دەسەڭىز, ءدىني كوسەمنىڭ حالىققا ءسوزى ءوتىمدى بولادى دا, كەيبىر جاعدايلارعا بايلانىستى ول باسقا ءبىر جات باعىتقا بەت بۇرسا, بۇكىل جۇرتتى سوڭىنان ىلەستىرىپ الىپ كەتەدى. مىنە, وسى جايتقا الاڭدايتىندار كەزدەسەدى. قالاي دەسەك تە, ەلگە ءسوزى وتەتىن بەدەلدى تۇلعالار ءوسىپ شىقسا, ودان ۇتىلمايمىز.
– بىزدە ءدىني احۋالدىڭ جاي-جاپسارىن قاراستىراتىن, نانىمدى مالىمەتتەر ۇسىنا الاتىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل جاعى اقساپ تۇر. مەملەكەتىمىزدە بىلىكتى, سەنىمدى, ۇستانىمى دۇرىس ءدىنتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى, ساياساتتانۋشى مامانداردىڭ كومەگىمەن قوعامىمىزداعى ءدىني احۋالعا تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل زەرتتەۋلەردە ءدىني, ساياسي-الەۋمەتتىك سالالار قوسا قاراستىرىلعانى دۇرىس.
قازىرگى تاڭدا, وكىنىشتىسى سول, اتالعان سالاداعى ماسەلەلەردىڭ ءمانىسىن زەرتتەپ ءجۇر دەگەندەردىڭ قاتارىندا ءدىني ارنايى ءبىلىمى جوق, ىشتەي ءسالافيزمدى قولدايتىن ساراپشىلار جەتكىلىكتى. ولار وزدەرىن ساراپشى رەتىندە تانىستىرىپ, ەلدىڭ اراسىندا ءسالافيزمدى دامىتۋعا, زاڭداستىرۋعا, ساناعا سىڭىرۋگە ارەكەتتەنۋدە. سوندايلار عىلىمي نەمەسە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا وتىرىپ الىپ, جىمىسقى ساياساتىن استىرتىن جۇرگىزىپ جاتقان سەكىلدى. ولاردىڭ سوزدەرىنىڭ استارىنان ءسالافيزمدى جاقتايتىنىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالعا قاتىستى عىلىمي-الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ورتالىقتاردا جۇمىس ءىستەيتىن مامانداردى ىرىكتەۋدە ءدىني باسقارمامەن كەڭەسكەن ءجون.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»