اۋدان احۋالىنان حال-قادەرىمىزشە اقپارات بەرگەندەي بولدىق. ال قازالى ءوڭىرى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە قانداي تارتۋلارمەن كەلىپ وتىر؟ بۇل جايىندا اۋدان اكىمى ناجمادين شامۇراتوۆپەن از-كەم سۇحبات قۇردىق.
– بيىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن تويلاعالى وتىر. ال مەرەكەگە وراي اۋداندا قانداي يگىلىكتى شارالار جاسالماق؟
– ەلiمiزدە تاۋەلسiزدiكتiڭ 25 جىلدىق تورقالى تويىنا بايلانىستى مەرەكەلiك شارالار رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار وڭiرiندە اتاپ وتۋدە. مۇنداي شارالاردا قازالى حالقى دا قاشاننان قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا الدىڭعى شەبiندە جۇرەتiنi بارشاعا ايان. اۋداندا مەرەيلى جىل اياسىندا اتقارىلاتىن iزگiلiكتi iستەر مەن رۋحاني-تانىمدىق شارالاردىڭ قاتارى كوپ. ناقتىراق ايتساق, اۋدان ورتالىعىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۇرمەتىنە بيىكتىگى 25 مەتردى قۇرايتىن ءزاۋلىم مونۋمەنت ورناتىلۋدا. ق.ءپىرىموۆ كوشەسىنە ادالدىقتىڭ ۇلگىسى بەگىم انا مەن اساندار كوتەرىلىسىنىڭ قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش قويۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
وعان قوسا, سامارقانداي عاجايىپ شاھاردى 30 جىل بيلەگەن الەمگە ايگىلى قولباسشى ءجالاڭتوس سەيىتقۇل ۇلىنىڭ 440 جىلدىعىنا وراي 2016 جىل قازالى اۋدانىندا «ءجالاڭتوس باتىر جىلى» دەپ جاريالاندى. بابامىزعا دا ەڭسەلى ماۆزولەي سالىنۋدا. ءجالاڭتوس باتىر اۋىلىن اباتتاندىرۋعا 70,0 ميلليون تەڭگە, ايتەكە بي كەنتىندەگى ق.ءپىرىموۆ كوشەسىن اباتتاندىرۋعا جانە تاۋەلسىزدىككە 25 جىل مونۋمەنتىن ورناتۋعا وبلىستىق, اۋداندىق بيۋدجەتتەردەن 419,7 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ايتۋلى مەرەيتويدى 29-30 قازان كۇندەرى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
مەرەكەلىك شارا كۇندەرى ءجالاڭتوس باھادۇرگە, بەگىم اناعا, اساندار كوتەرىلىسى قۇرباندارىنا ارنالعان عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى, ءجالاڭتوس ءباھادۇر ماۆزولەيى مەن بەگىم انا, اساندار كوتەرىلىسى قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ جانە تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى, جۇزدەن استام تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە بابالار رۋحىنا ارنالعان اس بەرىلىپ, ات بايگەسى, قۇسبەگىلەر سايىسى, جىراۋلار فەستيۆالى, ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ قاتىسۋىمەن مەرەكەلىك گالا-كونتسەرت وتەدى.
بيىل ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جاستارىنىڭ جالىندى جەتەكشىسى, جەرلەسىمىز عاني مۇراتباەۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 114 جىل تولۋ قۇرمەتىنە وبلىستىق دەڭگەيدە بايقاۋ ۇيىمداستىرىلۋدا. بەلسەندى جاستار اراسىندا ىرىكتەۋ جاريالاندى. تالاپكەرلەر سانى وتە كوپ. مەرەيتوي كۇنى بايقاۋ قورىتىندىسىمەن ارنايى تاعايىندالعان «عاني» اتىنداعى سىيلىقپەن 21 جاس ماراپاتتالاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, «قازالى اۋدانىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى» تاريحي-تانىمدىق كىتابىن شىعارۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. رەداكتسيالىق القا قۇرامى, سالالار بويىنشا جۇمىسشى توبى, شىعارماشىلىق توپ بەكىتىلدى. ارعى تاريحتان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن كىتاپ وقىرماندار كوڭىلىنەن شىعۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
بۇدان بولەك, 2017 جىلى قازالى قالاسىنا 150 جىل تولادى. وسىعان وراي, قالا بويىنشا كۇردەلى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. دايىندىق جۇمىستارى قازىردەن باستالىپ كەتتى. كولەمى 81 جانە 180 گەكتار جەر ۋچاسكەسىندە سالىناتىن تۇرعىن ۇيلەردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلماق. ونىڭ ىشىندە بەلگىلەنگەن ۋچاسكەلەرگە جول سالۋ, ەلەكترمەن, اۋىز سۋمەن, گازبەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى قامتىلعان.
مەرەيتوي اياسىندا قازالى قالاسىندا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە قالانىڭ 5 كوشەسىنە جيەكتاس جانە تابانجول سالۋ, 9 كوشەنى جارىقتاندىرۋ, 12 كوشەدەگى جولدى اسفالتتاۋ, ايالداما ورناتۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. جانە «شاعالا» دەمالىس ورتالىعىنا باراتىن قوساەۆ كوشەسىنە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جارىقتاندىرىلادى. ع.مۇراتباەۆ اتىنداعى ساياباق, ارداگەرلەر الاڭى, قالالىق مادەنيەت ءۇيى مەن №17 ورتا مەكتەپتىڭ الدى اباتتاندىرىلاتىن بولادى. جالپى, بيىل قازالى قالاسى مەن ايتەكە بي كەنتىن ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جانە اباتتاندىرۋ ءۇشىن 1 ميلليارد 800,8 ميلليون تەڭگەنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
– وسى مەرەيلى مەرەكەگە اۋدان قانداي جەتىستىكتەرمەن جەتتى؟
– قازالى اۋدانى جاڭا جەتىستىكتەر مەن الەۋمەتتىك جاڭارۋ جولىندا العا قاراي قادام جاساپ كەلەدى. ەلباسى جولداۋىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ورىنداۋدا ءبىرقاتار وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزىلدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بويىنشا ءجۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋدان ەكونوميكاسى تۇراقتى دامىپ, اۋدان بيۋدجەتىنىڭ كىرىستەر بولىگى كوبەيدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قانشاما ءوندىرىس ورىندارى جاندانىپ, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, مادەنيەت ورىندارى سالىندى. اۋدان ورتالىعى مەن اۋىلدار اباتتاندىرىلىپ, كورىكتەنە ءتۇستى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن جاقسى دامۋدا. ەگىن شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن ءونىم كولەمى مەن گەكتار تۇسىمىندە جىل وتكەن سايىن داقىل تۇرلەرى بويىنشا ءبىرشاما ءوسىم بار. مال شارۋاشىلىعىندا دا وڭ وزگەرىستەر بايقالادى.
«بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنان «ايتەكە بي» اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسىنا دەيىنگى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى تولىعىمەن ورىندالدى. بۇگىندە اۋدان حالقى كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن كورىپ وتىر.
مەملەكەتتىك «تازا سۋ», «اقبۇلاق» باعدارلامالارى ارقىلى تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋداندا اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 45 ەلدى مەكەننىڭ 31-ءى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىن پايدالانادى.
اۋدان كولەمىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ماقساتىندا «وندىرىستىك ايماق» جانە «ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىق ۇيىمداستىرۋ» جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى تاڭدا اۋدان بويىنشا 4 176 شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىندە 8 715 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان.
بۇگىندە قازالى اۋدانى «ءدامدى» ءسۇت ونىمدەرىمەن, «قازالى» كامپيتىمەن, ەت, بالىق جانە كۇرىش ونىمدەرىمەن ماقتانا الادى. «رزا» اق-تىڭ 550 باسقا ارنالعان ءىرى قارا ءوسىرۋ كەشەنى جانە ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ساپالى ءسۇت ونىمدەرىنە نارىقتا سۇرانىس جوعارى.
اۋداندا الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار قۇرىلىسى, اۋىلدىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىن اشاتىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. 2015 جىلدىڭ وزىندە ساربۇلاق جانە اراندى اۋىلىنان 100 ورىندىق 2 مەكتەپ, جانقوجا باتىر ەلدى مەكەنىنەن 90 ورىندىق بالاباقشا, اباي اۋىلىنان 150 ورىندىق اۋىلدىق كلۋب, ايتەكە بي كەنتىنەن 160 ورىندىق دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. اۋداندار بويىنشا تۇڭعىش رەت ارداگەرلەر ءۇيى اشىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بيىلعى جىلى ءجالاڭتوس باتىر اۋىلىنداعى 90 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى مەن «سىر مارجانى» جشس-ءنىڭ 500 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلدى. ۇلى جەڭىستىڭ 71 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي «جەڭىس» ساياباعىنان 5 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 5 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى مەن 2 مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنە ارنالعان 12 ەسكەرتكىش-بيۋست اشىلدى.
– الدا اتقارىلاتىن تاعى قانداي جۇمىستار بار؟
– قازاقستان حالقىن دەربەستىككە, ەركىندىككە جەتكىزۋ جولىندا ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياسات ۇستانىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەنىنە دە, مىنە, 25 جىل تولىپ وتىر. جيىرما بەس جىل تاريح ءۇشىن سونشالىقتى زور كەزەڭ بولماعانىمەن, وسى جىلدار ىشىندە عاسىرلارعا بەرگىسىز قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. شەكارامىزدى شەگەندەپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تۇزەۋ ءۇشىن قىرۋار تىرلىك اتقارىلدى. بارشا قازاق حالقى ءۇشىن قاسيەتتى دە قاستەرلى ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىزدى قايتا ورالتتىق. ەلدىگىمىز ايشىقتالىپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى جانداندىردىق. «اۋەلى – ەكونوميكا, سودان سوڭ – ساياسات» دەگەن ۇستانىمدى نىق ۇستاعان ەلباسىنىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەل ومىرىندە, حالىقتىڭ تۇرمىسىندا تەرەڭ وزگەرىستەر, وڭ قادامدار جاسالدى.
حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىس دارەجەسى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ, ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىندە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدىلىك پەن جاقسى ءۇمىتتىڭ وتى كۇشەيە تۇسۋدە. مۇنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ سىيى, جاقسى ءداۋىردىڭ جورالعىسى. ەندى وسى اسىلدارىمىزدى باعالاپ, ولاردى قاستەرلەۋ ءسىز بەن بىزگە جۇكتەلگەن مىندەت. بۇل رەتتە, ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ الدىندا زور مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر دەپ ەسەپتەيمىن. وسى ورايدا, ءبىز دە اۋداننىڭ ودان ءارى دامىپ, وركەنيەتتىڭ كوشىنە ەنتىكپەي ىلەسۋىنە ەڭبەك سىڭىرە بەرەتىن بولامىز.
جاڭا اتاپ وتكەنىمدەي, اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان شارۋا از ەمەس. الدىمىزدا ودان دا زور, ودان دا ماڭىزدى, بارىنشا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر. ول ءۇشىن جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, اۋىزبىرلىكتە ەڭبەك ەتۋىمىز قاجەت. بارشامىزدىڭ ءبىر عانا ماقساتىمىز بار, ول – حالىق پەن ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ىستەۋ, ەلدىڭ باراقاتتى تىرلىك كەشۋىنە جاعداي جاساۋ. وسى جولدان اينىماي, باعىتىمىزدى جوعالتپاي جۇمىس ىستەي بەرەمىز. «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەگەن حالقىمىز. سوندىقتان بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارىنە ءاربىر قازالىلىق ازامات ەڭبەك ءسىڭىردى, ۇلەسىن قوستى. الداعى ۋاقىتتا دا جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلىگىمىزبەن ءتيىستى ءمىندەتتەردى اتقارا بەرەمىز.
قىزىلوردا وبلىسى