بيىل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان كۇنىنە 25 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا «سەمەي سىناق پوليگونى, رادياتسيالىق مۇرا جانە دامۋ پەرسپەكتيۆاسى» اتتى VII حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
جيىنعا الەمنىڭ 16 ەلىنەن جەتەكشى عالىمدار مەن ماماندار قاتىستى, ونىڭ ىشىندە رەسەي, اقش, جاپونيا, قىتاي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ اتوم سالاسىنىڭ وكىلدەرى بار. عالىمدار كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ ءۇش كۇنىندە يادرولىق سىناقتار مەن اپاتتار ورنىن قوسا العاندا, ءتۇرلى رادياتسيالىق-قاۋىپتى نىسانداردىڭ راديوەكولوگيالىق جاي-كۇيىنىڭ ماسەلەلەرىن, ونەركاسىپتەگى جانە مەديتسيناداعى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سياقتى عىلىمي پروبلەمالاردى قاراستىردى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اكىمى نۇربول نۇرعاليەۆ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ۇندەۋىن وقىپ بەردى.
– سەمەي پوليگونى 40 جىل بويى ەلگە قاۋىپ-قاتەر اكەلىپ, جارىلىستار ۇزاق ۋاقىت بويى جاسالدى, – دەدى ۇياو باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ ءوز بايانداماسىندا. – ەڭ ءبىرىنشى قولعا الىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلە جاتقان جوبانىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن يادرولىق اتوم قارۋىن تاراتپاۋ جانە ءمۇلدە قولدانباۋ, وسىعان وراي ورتالىق عالىمدارى جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1992 جىلعى 15 مامىرداعى جارلىعىمەن پوليگوندى جاپقاننان كەيىن بىردەن سەمەي سىناق پوليگونى كەشەنى مەن قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان ءتيىستى عىلىمي ۇيىمدار مەن نىساندار بازاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. پوليگوندا ورتالىقتى قۇرۋمەن اتوم ەنەرگەتيكاسى, راديوەكولوگيا سالاسىنداعى اسا كۇردەلى جاڭا مىندەتتەر شەشىلە باستادى.
ەلباسىمىزدىڭ تاريحي جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلىپ, ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق اشىلعاننان كەيىن, مۇندا بەيبىت اتوم دامىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناستار دامي باستادى. قازاقستان-جاپون ىنتىماقتاستىعىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءبىرلەسكەن باعدارلامالار بويىنشا اتومدىق-ەنەرگەتيكالىق رەاكتور قوندىرعىلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە وراي جوعارى تەمپەراتۋرادا گازبەن سالقىنداتىلاتىن رەاكتورلار تەحنولوگيالارىن دامىتۋمەن قاتار, باسقا دا كۇردەلى ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەر ورىندالدى. ىنتىماقتاستىق ءناتيجەسىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر بازاسى جەتىلدىرىلىپ, جاڭا ەكسپەريمەنتتىك قوندىرعىلار مەن قۇرىلعىلار ازىرلەندى, كۇردەلى ىزدەنىستەر جۇرگىزۋ تاجىريبەسى بار بىلىكتى عىلىمي جانە تەحنيكالىق كادرلار ارتتى. اتوم سالاسى مەن عىلىمداعى كادرلىق الەۋەتتى ساقتاۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءارتۇرلى باعدارلامالار اياسىندا تاعىلىمدامالار مەن كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ, سەمينارلار وتكىزىلۋدە. كادرلىق الەۋەتتى دايارلاۋ دا دۇرىس جولعا قويىلعان.
كونفەرەنتسيادا ءتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن عالىمدار «راديواكتيۆتى لاستانعان اۋماقتاردى وڭالتۋ جانە جەرلەردى شارۋاشىلىق اينالىمىنا بەرۋ», «يادرولىق سىناقتار جۇرگىزىلگەن جەرلەردەگى قازىرگى راديوەكولوگيالىق احۋال, ونىڭ دامۋ قارقىنى مەن بولجامى», «ءتۇرلى ەكوجۇيەلەردەگى راديونۋكليدتەردىڭ جىلىستاۋ ەرەكشەلىگى», «ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردەگى راديواناليتيكالىق ادىستەر» تاقىرىبىندا باياندامالار جاسادى. سونداي-اق, كونفەرەنتسيادا, «بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىن قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك جۇمىستار كەشەنىن جۇرگىزۋ» اتتى 3 تومدىق مونوگرافيالىق كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي