«سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەمەكشى, تىرشىلىك تورەشىسى – ادامزاتتىڭ تويىمسىز تابەتىن تەجەپ, تابيعات تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە جاسالاتىن سوڭعى مۇمكىندىك – بۇۇ-نىڭ اۋا رايىنىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونۆەنتسياسىنىڭ اياسىندا وتكەن سور21 كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان پاريج كەلىسىمى. تاريحتا تۇڭعىش رەت بۇل حالىقارالىق كەلىسىمگە بىردەن 175 مەملەكەت قول قويدى. جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ قانشالىقتى ۋشىعىپ تۇرعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
ادامزات بالاسى مەن تابيعات انانىڭ ايقاسى شەگىنە جەتتى. تەحنوگەندىك توڭكەرىس تابيعاتتى تۇنشىقتىرىپ تۇر. جۇمىر جەر تىنىسى تارىلعان تابيعاتتىڭ ءجيى-ءجيى اۋىر اپاتتارعا ۇلاسقان كۇرسىنىسىن كوتەرە الماي, قايىسىپ بارادى. جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ ىقتيمال قاتەرلەرى, ماڭگىلىك مۇزداقتاردىڭ ەرۋى, اۋا رايىنىڭ ادام سەنبەستەي وزگەرۋى, تەڭىز سۋلارىن ونداعان مەترگە كوتەرەتىن داۋىلدار مەن ميلليونداردى باسپاناسىز قالدىرىپ جاتقان توپان سۋلار جانە اپاتتار تۋرالى از ايتىلىپ تا, از جازىلىپ تا جاتقان جوق. سوندىقتان جازىلعان جايلاردى قايتالاماي, بۇل جاھاندىق قاتەردى قالايشا تەجەۋگە بولادى, اقىل-ويدىڭ يەسى سانالاتىن ادامزاتقا «ءوز بولاشاعىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپپاۋ كەرەكتىگىن» قالايشا ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ازداپ تىلگە تيەك ەتەيىك.
ادامزاتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى بۇل رەتتە قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. مۇرنىنىڭ استىنداعىدان ءارىنى كورە قويمايتىن كەرتارتپالارعا «جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ» ەرىككەننىڭ ەرتەگىسى ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەپ, الەم قاۋىمداستىعىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتقان بىرنەشە جاھاندىق جيىندار وتكىزدى. العاش رەت 1972 جىلى قورشاعان ورتانىڭ پروبلەمالارىن كوتەرگەن ستوكگولم كونفەرەنتسياسى ءوتتى. 1992 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتكەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى جەر سامميتىنە 182 مەملەكەت قاتىسىپ, «21 جوسپارى» قابىلداندى. وسى جوسپار اياسىندا قورشاعان ورتاعا ادام قىزمەتىنىڭ اسەرىن ازايتۋعا بايلانىستى 2500 ءىس-شارا بەلگىلەندى. ال 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ كيوتوداعى حالىقارالىق سامميتىندە «اتموسفەراعا تارالاتىن زياندى گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما» قابىلداندى. ەندى, مىنە, جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ ورتاشا ءوسىمىن 2 گرادۋستان اسىرماۋدى كوزدەيتىن پاريج كەلىسىمى ومىرگە كەلدى.
پاريج كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا فرانتسيا پرەزيدەنتىنىڭ ارنايى وكىلى نيكوليا يۋلو بۇكىل الەم مەملەكەتتەرىن ارالاپ شىقتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ادامزات بارىنشا تەز قيمىلداپ, الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى بىرىگىپ ارەكەت جاساسا, جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنەن جەر پلانەتاسىن قۇتقارىپ قالۋعا بولادى. ال جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرى جانە جاسىل تەحنولوگيا. ناق وسى تۇرعىدا ادامزات بولاشاعىن «جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنەن» اراشالاۋدا قازاقستان تاعى دا ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ادال اتقارعالى تۇر. تاعى دا دەيتىنىمىز, وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تاريحتا تۇڭعىش رەت قۋاتى جاعىنان الەمدەگى 4-ءشى يادرولىق سىناق الاڭى جابىلىپ, ادامزات يادرولىق قارۋ سىناۋدان قۇتىلعان ەدى.
ەندى, مىنە, قازاقستان ادامزات الدىندا تۇرعان جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنە تىكەلەي ۇنقاتۋ ماقساتىندا «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسىنىڭ باس تاقىرىبىن «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن يدەيامەن ايگىلەدى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟ بۇل – بولاشاقتا ادامزات يگىلىگىنە اينالاتىن بالاما قۋات كوزدەرىن اشۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ومىرگە اكەلۋ. بۇل – جاڭا بالاما قۋات كوزدەرىن يگەرۋگە حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن اۋدارۋ. بۇل – اۋانى لاستايتىن پارنيكتىك گازداردىڭ تارالۋ كولەمىن قىسقارتۋ.
كەيبىرەۋلەردىڭ «وسى ەكسپو-نىڭ قازاقستانعا كەرەگى قانشا؟» دەگەن ۇشقارى پىكىردى ءالى دە كولدەنەڭ تارتىپ جۇرەتىنى جاسىرىن ەمەس. «استانا ەكسپو-2017» كورمەسى قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل وركەنيەتتى ادامزاتقا وراسان تيىمدىلىك اكەلگەلى تۇر. وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋدىڭ ادامزات ويلاپ تاپقان بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – جاڭعىرمالى ەنەرگيا بولاتىن بولسا, ەلوردادا وتەتىن كورمەدە ءۇش اي بويى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى اقىل-ويى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تۋرالى وزىق تەحنولوگيالار مەن جەتىستىكتەرىن پاش ەتەتىن بولادى. جەل, سۋ, كۇن, اتوم جانە تەرمويادرولىق قۋات كوزدەرى الىناتىن ەنەرگيالاردى بىلاي قويعاندا, ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتىن قۋات كوزدەرى ارقىلى زيانسىز ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ كەيبىر تەحنولوگيالارى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ الاڭدارىندا كورىنىس تاپپاق.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى نەگىزىندە استانادا بۇۇ تۋى استىندا جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن اشۋدى ۇسىنامىن», دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, ادامزاتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرىنە قارسى قولداناتىن باستى شاراسى – بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى مەن جاسىل تەحنولوگيانى باعدارعا العان پاريج كەلىسىمى دە قازاقستاندىق يگى باستامادان باستاۋ الماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»