كومپارتيا تاراپ, كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن سوناۋ تۇستا اقىن, حالىق جازۋشىسى حاميت ەرعاليەۆكە ءبىر ءتىلشى كەلىپ:
– ءسىز «پارتيا مەن حالىق ءبىرتۇتاس» دەيتىن داۋىردە «ءبىز دە بۇگىن ۆاحتادامىز ءۇش ەسە, اقىنداردىڭ شامى تۇندە سونبەيدى, ولەڭىم دە پارتيانىڭ مۇشەسى, پارتيالىق پوەزيا سويلەيدى» دەپ جىرلادىڭىز. ەندىگى جەردە ءوز پارتيالىلىعىڭىز تۋرالى قانداي پىكىردەسىز؟ – دەگەن قيتۇرقىلاۋ سۇراق قويعاندا:
– مەن الەمدى فاشيزمنەن امان ساقتاپ قالماق بولعان كومپارتياعا قارداي بوراعان وقتىڭ استىندا, سوعىستا قابىلداندىم. ال كەيىنگى باسىنان شىرىگەن بالىقتىڭ ءولى دەنەسىنەن مەنى ىزدەپ تابا المايسىز. ءوز باسىم ەندى ەشقانداي پارتياعا سەنبەيمىن! – دەپ بۇلتارماي جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ودان ءارى قاراي: «ازاپ-سوردى باق-داۋلەت دەپ, قاراڭعىنى جارىق دەپ, قىلمىس قىلۋدى قىراعىلىق دەپ, انا ءتىلىن ۇمىتۋدى ساۋاتتىلىق دەپ, ءبارىن كەرىسىنشە قۇپتاپ, ابدەن ەسەڭگىرەپ قالعان حالىقتىڭ تىم بولماسا ازداپ اقىل-ەسىن جيناعانىن كورسە, ءبىزدىڭ ۇرپاققا سول دا جەتىپ جاتىر. ءبىز ءالى ۇلت بولىپ ارەكەت قىلۋدى ۇمىتقان كۇيدەمىز», – دەپ ءوز كوزقاراسىن اشىپ ايتقان.
قاشان دا حاس باتىردىڭ قىلىشىنداي قايراۋلى تۇراتىن قايران حاماڭ بۇل جەردە دە قيىپ تۇسكەن! بۇل جاۋاپتان بەرى جيىرما بەس جىل ءوتتى, ال ءبىز بولساق انا ءتىلىن ۇمىتۋدى ساۋاتتىلىق دەپ ءالى ءجۇرمىز!
ادەبيەت الەمىندە ىلتيپاتپەن «حاماڭ» اتانعان قايتالانباس اقىن, قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى حاميت ەرعاليەۆ تۋرالى ايتۋ دا, جازۋ دا وڭاي ەمەس. بۇل جەردە, اسىرەسە, ونىڭ شىرعالاڭعا تولى تاعدىرىنىڭ ايناسىنداي ەپيكالىق كەڭ قۇلاشتى, تەرەڭ تولعامدى شىعارمالارىن تىلگە تيەك ەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلۋ كەرەك بولارى ءسوزسىز.
1987 جىلى اتىراۋ وبلىسىندا فاريزا اپاي جول-جونەكەي كوز ۇشىندا بۇلدىراي قاراۋىتىپ كورىنگەن ەسكى جۇرتتى كورسەتىپ: «اناۋ جاتقان «ەرعالي كۇتىرى» دەگەن جەر, حاماڭنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ ورنى. اكەسى اتاقتى باي بولعان ەكەن» دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. «كۇتىر» دەگەن شاماسى «حۋتور» دەگەن سوزدەن شىققان بولۋى كەرەك.
بايبىشەدەن تۋىپ, ۋىزىندا جارىعان حاميت اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان تولىق اتى – عابدولحاميت. ارعى اتالارىنان اقىندىق دارىعان بالا التى جاسىنان «قۇلاننىڭ قودىعى, بوتانىڭ بودىعى» دەپ ۇيقاستىرا باستاپتى. 10 جاسىندا اكەسىنىڭ مالىن كەدەي-كەپشىكتەر تاركىلەمەي-اق ءبولىسىپ الادى. ەرعالي ءوزى توقالىمەن, بالا-شاعاسىمەن جەر اۋدارىلادى دا, جولشىباي قاماۋعا الىنىپ, تەكەنىڭ تۇرمەسىندە قاپاستا جاتىپ, قازا بولادى. ال بايبىشەسى باعداگۇل «تالاق قاعازىن» الىپ, ءسۇت كەنجەسىمەن بىرگە ەلدە قالعان. بىراق بولاشاق اقىنعا «باي-قۇلاقتىڭ تۇقىمى», «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن سول زامانداعى جەكسۇرىن, سۇيكىمسىز اتتار بىردەن جامالادى. ءسويتىپ, الدىمەن جاديتشە ساۋات اشىپ, ارتىنان لاتىن قارپىن يگەرگەن حاميتتىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى تاسقا سوعىلا بەرەدى. شانشۋداي قادالعان سۇق كوزدەر مەن تۇرپىدەي تيگەن سۋىق سوزدەردىڭ سىزىنا شىداماي, مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 5-كلاسىن اياقتاماي جاتىپ, وقۋدان شىعۋعا ءماجبۇر بولادى. ءوز سوزىمەن ايتساق:
«استىمدا كوك تايىممەن زارلاپ شابام,سيىنام ارۋاعىڭا قويىس بابام», دەگەن ۋداي اششى ولەڭمەن «ۋىز داۋرەندى ون ءبىر جاسىندا اياقتاپ», ەسەيۋگە ەرتە بەت بۇرادى. بىرەر جىل بەدەرىندە شەشەسىن كوندىرىپ, قامىسقالادان ۇيشىك قالاسىنا كوشىپ, فزۋ-عا تۇسەدى. فزۋ-دان ول «پلوتنيك-ستوليار» دەگەن ماماندىق الىپ شىعادى. 16 جاسىندا وقۋ بىتىرگەن حاماڭدى ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا الىنعانعا دەيىن بۇكىل كۋرسىمەن بىرگە تەڭىز جاعاسىنداعى پورتتا جىلعا جاقىن جۇكشىلىككە سالادى. اتپال ازاماتتاردىڭ ءوزىنىڭ بەلىن قايىستىراتىن بۇل جۇكشىلىك جۇمىس ءالى قابىرعاسى قاتپاعان جاس بالاعا اۋىر تيەدى. سودان حاماڭ پاروحودپەن تەكەگە بارىپ, ورال پەدينستيتۋتى جانىنداعى رابفاكقا وقۋعا قابىلدانادى. «بۇل ساپارعا بەت العاندا جاسىم دا 17-گە تولعان-دى» دەيدى حاماڭ.
بۇل 1933 جىل ەدى. ەلدە ءالى اشارشىلىق. كارتوچكامەن بىردە قارا نان, بىردە كەبەك تالقان جەپ جۇرگەن بوزبالا حاماڭ السىرەپ, بەزگەك اۋرۋىنا ۇشىرايدى. ءسويتىپ,بەزگەكتەن بەزىلدەپ-سەلكىلدەپ ءجۇرىپ, ارا-اراسىندا رابفاكتىڭ «جاس قالام» اتتى قابىرعا گازەتىن شىعارادى, وعان ءوزىنىڭ دە ولەڭدەرىن جاريالاپ, سوڭىنا «رەداكتور ح.ەرعاليەۆ» دەپ قول قويادى. بىردە پەدينستيتۋتتىڭ مۇعالىمى قاجىم جۇماليەۆ قابىرعا گازەتىنەن جاس ءحاميتتىڭ كيروۆتىڭ قازاسىنا بايلانىستى جازعان:
كيروۆ سىندى كوسەمدى,
اتىپ دۇشپان تاستاعان.
قايعىسىنان قامىعىپ,
جاس بالاپان قاقساعان, –
دەگەن ولەڭىن وقىپ, ەلەڭ ەتكەن ەكەن. سودان حاماڭدى ديرەكتوردىڭ بولمەسىنە شاقىرتىپ الىپ, تانىسىپ, «اقىن ەكەنسىڭ!» – دەپ ارقاسىنان قاعىپ, ينستيتۋتتىڭ ادەبي ۇيىرمەسىنە تارتادى. بۇعان قاناتتانىپ, قاتتى ارقالانعان اعامىز: «ءبىزدىڭ كوركەم ءسوز دۇنيەسىنە ەنۋىمىز وسىدان باستالدى» دەپ جازادى.
1936 جىلى ورال وبلىستىق «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىندە وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا ارنالعان «تۇڭعىش» دەگەن ولەڭى جارق ەتىپ جاريالانعاندا, ول توبەسى كوككە جەتكەندەي قاتتى قۋانادى. بۇل حاماڭنىڭ 20 جاسىنداعى پوەزيا الەمىنە اتتاعان تۇڭعىش قادامى ەدى. بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ حاقىندا « ۇلى كەك» دەگەن وقيعالى ۇلكەن پوەما جازىپ, ساكەن سەيفۋللين باسقارىپ وتىرعان «ادەبيەت مايدانى» (بۇگىنگى «جۇلدىز») جۋرنالىنا جولدايدى. ول جاريالانبايدى. «بىراق, «مەنىڭ ەڭبەگىمدى ساكەننىڭ ءوزى وقىدى-اۋ؟!» دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى مەن ءۇشىن از قۋانىش ەمەس ەدى» دەيدى حاماڭ.
ارتىنشا اتىشۋلى 1937 جىل دا كەلىپ قالادى.جاس اقىن حاميت ەرعاليەۆ ورالدا قاسىم امانجولوۆ, جاردەم تىلەكوۆتەرمەن ەندى عانا تانىسىپ, ارالاسا باستاعان تۇسى ەدى. ءبىر كۇنى 3-كۋرستا وقىپ جۇرگەن كومسومولدىڭ بيۋرو مۇشەسى ول, ەسەپ بەرۋ-سايلاۋ جينالىسىندا پرەزيديۋمدا وتىرىپ ءسوز سۇراپ الىپ, سوڭىندا ءوزىنىڭ «ءىرى فەودالدىڭ بالاسى» ەكەنىن ايتىپ سالادى.
الگىندە عانا ونىڭ ءار سوزىنە دۋىلداپ قول سوعىپ وتىرعاندار سىلتىدەي تىنىپ, ارتىنشا «ءبورىنىڭ بولتىرىگى», «كومسومولعا ەنۋ ءۇشىن جاقسى وقىپ, ادەيى بەلسەندى بولعان جاۋ» دەگەن ايىپتاۋلار قارشا بوراپ, سول كۇنى ونى دەرەۋ كومسومولدان شىعارىپ تىنادى, ەرتەڭىنە قالالىق كوميتەت كومسومول بيلەتىن تارتىپ الادى. كاسىپوداق قاتارىنان دا الاستالادى. وعان قوسا, ۇستىنەن جەدەل ارىز تۇسەدى. «اكەسى – باي, تابىنعانى – حالىق جاۋى ساكەن, دەمەك, مۇنىڭ جاۋمەن تىعىز بايلانىسى بولعان, وعان قوسا, 7 قىزعا ءجابىر كورسەتكەن», ت.س.س. ارينە, مۇنىڭ ءبارى جالا ەدى, اق-قاراسىن انىقتاماي جاس دارىندى وقۋدان شىعارىپ قويا بەرەدى... «ەسەك سۇرىنبەيتىن سۇرلەۋدە تۇلپار جىعىلعان» دەگەن وسى.
حاماڭ ەلگە قايتىپ كەلىپ, ۇيشىكتەگى ءتورت جىلدىق مۇناي رابفاگىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىنا قابىلدانىپ, ەكى جىلدان سوڭ كازپي-گە وقۋعا تۇسكەن.
سول كەزدە قىزىل ارمياعا شاقىرىلىپ, اتتى اسكەر پولكىنا الىنادى, بىراق «سەنىمسىز باي بالاسى» دەگەن سىبىس مۇندا دا جەتىپ, سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا قانشا سۇرانعانىمەن مايدانعا جىبەرىلمەيدى.
سوعىستىڭ باسىندا تۇرىكمەنستاننىڭ مارى قالاسىندا ەسكادرون باسقارىپ جۇرگەن حاماڭدى مايدانعا جىبەرۋدىڭ ورنىنا, الماتىدا رەزەرۆتە تۇرعان زاپاستاعى پولككە ەسكادرون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەرەدى. ءبىزدىڭ حاماڭ نەشە قىزدىڭ ىشىنەن تاڭداپ-ۇناتقان گۇلانۋار قىزدى بىردەن وزىنە قاراتپاق بولىپ, ءارى ءوزىنىڭ ورىسشا ساۋاتتىلىعىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن: «بۋد زدوروۆا, دوچ ۆوستوكا» دەپ حات جازادى.ارتىنشا سول قىزدان «وتىنەم, بۇدان كەيىن قازاقشا جازشى» دەگەن جاۋاپ الادى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا ماحاببات وتى تۇتانىپ, ۇيلەنبەككە بەل بۋادى. انە-مىنە سوعىسقا اتتانباق بولىپ وتىرعان جىگىتكە تۇرمىسقا شىعۋعا بەل بايلاعان گۇلانۋار شەشەمىزدىڭ سونداعى شەشىمىن ەرلىك دەمەي كورىڭىز! ماحاببات بار جەردە ارقاشان ەرلىككە ورىن بار!
بىراق, اياق-استىنان توي جاساۋعا اقشا قايدا؟ سول كەزدە اتتى اسكەردەگى وفيتسەرلەرگە جاڭا جىل قارساڭىندا جالاقى ورنىنا شوشقا تاراتىلادى. ءوز ۇلەسىنە تيگەن التى ايلىق تورايدى اقىن اعامىز قالىڭدىعىنىڭ دوس-قۇربىسى ءانشى راحيا قويشىباەۆانىڭ شەشەسىنە بازاردا ساتقىزادى. سونىڭ اقشاسىنا ازىن-اۋلاق ۇيلەنۋ تويىن جاسايدى. بايلاۋعا كەلمەيتىن ول دوڭىز نەمە بازاردا مويىن ءجىبى سىپىرىلىپ, قاشىپ كەتىپ, بۇكىل جۇرت بولىپ قۋالاپ, شۋلاپ ءجۇرىپ, ازەر ۇستاعانى ءبىر اڭگىمە! بۇل وقيعانى اقىن ءوز جىرىندا باستان وتكەن قوعام كەسەلى رەتىندە شەنەپ وتەدى:
ەشكىم, بالكىم, مەنەن ۇلگى ۇيرەنبەس,
ەشكىم مەنشە توراي سويىپ ۇيلەنبەس,
توسەگىمنەن اكەتپەسە يگى دەپ,
ەشكىم مەنشە ۇرەيلەنە ۇيگە ەنبەس.
«ەشكىم مەنشە ۇرەيلەنە ۇيگە ەنبەس»... وسى ءبىر شۋماقتا جازىقسىز جازاعا تولى سول ءبىر زاماننىڭ اششى شىندىعى بەينەلەنگەن.
قاھارمان قاسىم قايسەنوۆ: «حاميت ومىردە دە قاھارمان, پوەزيادا دا قاھارمان, سوعىستا دا قاھارمان بولدى» دەپ جازعان. انەكي, باتىردى باتىر قالاي تانىپ, باعالاي بىلگەن! حاميت ەرعاليەۆ – ومىردە بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, بۇلتاقتاماي, بىلتەلەمەي سويلەيتىن قانداي تۋراشىل بولسا, ولەڭدە دە شىندىقتى شىرقىراتىپ ايتا بىلگەن الداسپان اقىن.
قايتپاس قايسار حاماڭ 1945 جىلدىڭ قاقاعان قاڭتارىندا ۆەنگريادا اۋىر جارالانىپ, بىرنەشە قابىرعاسىنان ايىرىلىپ, جارتى وكپەمەن, كوك ەتىندەگى تەمىر جارىقشاقپەن, كونتۋزيامەن 13 گوسپيتالدان ءوتىپ بارىپ, ءىى توپتاعى مۇگەدەك اتانىپ, ەلگە ورالعان.
ايتپاقشى, حاماڭ مايداننان كەلگەننەن كەيىن, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە ورنالاسقان بەتتە اسكەري كوميسسارياتقا تەلەفون شالىپ, «قارا جۇمىس ىستەيتىن جۇكشى ەمەسپىن, اياق-قولىم ساۋ, باسىم امان, جاسىم 29-دا, بۇدان ءارى مۇگەدەك بولمايمىن! راحمەت!» دەپ ءوزىن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەر قاتارىنان شىعارتىپ تاستايدى.
ونىڭ اعا گازەتتە وچەركيست بولىپ جۇرگەن جىلدارى وتە جەمىستى بولدى. اقىن رەتىندە قالىپتاسىپ, ۇلكەن-كىشىگە مويىنداتتى. ول بۇل كەزدە «اكە سىرى» (1947 جىل), «ۇلكەن جولدىڭ ۇستىندە» (1949 جىل), «ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى» (1950 جىل) دەگەن تۇيدەك-تۇيدەك پوەمالار جازىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. 1953 جىلى «سەنىڭ وزەنىڭ» پوەماسى جارىق كوردى. وسى اتالعان 4 پوەما دا – ەپيكالىق ەكپىنمەن جازىلعان, قازاق پوەزياسىندا ويىپ ورىن العان كوركەمدىگى اسا جوعارى تۋىندىلار بولىپ باعالاندى. بۇعان ۇلى اقىن قاسىم امانجولوۆ «ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى» پوەماسى تۋرالى 1952 جىلى جازعان اقجولتاي ماقالاسىندا اۆتورىن «وت قاناتتى ويى بار اقىن» دەپ اتاپ:
قۇنانىڭدا كەكىلگە شوق تاققانسىڭ,
دونەنىڭدە توپتان وزىپ شاپقانسىڭ.
بەستى بول دا باس بايگەنى الا بەر,
دۇشپان كۇيىپ, دوستارىڭ ءبىر ماقتانسىن! – دەپ ءبىر شۋماق ولەڭمەن اياقتاعانى بۇعان دالەل. مۇنىڭ ءوزى سول كەزدەگى وتىزدىڭ ورتاسىنداعى اقىن ءۇشىن بيىك باعا.
حاماڭدى مۇنىڭ الدىندا, 1950 جىلى ءسابيت مۇقانوۆ شاقىرىپ الىپ, جازۋشىلار وداعىنا قابىلداتىپ, وداققا قىزمەتىن اۋىستىرتادى. كەلەسى جىلى ماسكەۋدە وتكەن جاس جازۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق ءىى كەڭەسىنە قاتىسىپ, 15 وداقتاس رەسپۋبليكادان جانە ماسكەۋدەن فادەەۆ, جەلەزنوۆ سياقتى قالامداس جاقىن دوستار تاپتى. سولاردىڭ اۋدارماسىمەن ءارى جەلەپ-جەبەۋىمەن 1953 جىلى حاميت اعانىڭ «ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى» پوەماسى ستاليندىك سىيلىققا (كەيىن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بولىپ وزگەرتىلگەن) ۇسىنىلادى.
وسى كەزدە «پراۆدا», «يزۆەستيا», «ترۋد», «كومسومولسكايا پراۆدا», «ليتەراتۋرنايا گازەتا» گازەتتەرىنىڭ بىزدەگى ءتىلشىلەرى حاماڭنىڭ 8 جاندىق وتباسى سىيماي وتىرعان ءبىر جارىم بولمەلىك پاتەرىنە بىرىنەن كەيىن ءبىرى قاپتاپ كەلىپ, سۇحبات الىپ, جاڭا كوستيۋم كيگىزىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ابىگەر بولادى. ءبارى دە «ءبىر جاقسىلىق بولايىن دەپ تۇر, كۇتىڭىز» دەسىپ, قول قىسىسىپ كەتەدى. بىراق, دايىندالعان جارلىققا قول قويۋعا ءبىر كۇن قالعاندا ستاليننىڭ ءوزى قايتىس بولىپ كەتىپ, بۇل سىيلىق حاماڭا بۇيىرماي قالادى.
حاميت اقىن 1958 جىلى جازۋشىلار وداعىنان كوركەم ادەبيەت باسپاسىنا رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى بولىپ اۋىسادى. وندا كەلە سالا قول استىنداعى قىرىق شاقتى ادامدى تىك تۇرعىزىپ, حاماڭ اسكەري قاتال تارتىپپەن جاڭاشا جۇمىس جۇرگىزەدى, كوپ وزگەرىس ەنگىزىپ, حالتۋراعا قارسى كۇرەس اشادى.
عافۋ قايىربەكوۆتىڭ:
باسقارعان ءبىزدى كەشە جاپپار اقىن,
حاميت كەپ بىت-شىت قىلدى اپپاراتىن, – دەپ ازىلدەگەنى وسى تۇستا. مۇنداي شۇعىل ءوزگەرىس, سەرپىلىس ۇيىقتاپ جۇرگەندەر مەن جەتەككە ەرگىشتەرگە, تەك نۇسقاۋمەن عانا ءجۇرىپ-تۇراتىن, شەڭبەردەن شىقپايتىن «قۇنداقتاعى ادامدارعا» قايدان ۇناسىن؟ تاعى دا پارتيالىعى قارالىپ, تاعى دا «ءىرى فەودالدىڭ بالاسى» ەكەنى ءسوز بولا بەرگەن سوڭ حاماڭ 1959 جىلى قىزمەتتى ءبىرجولاتا قويىپ, بىرىڭعاي شىعارماشىلىققا اۋىسادى.
جيىرما شاقتى ءىرى-ءىرى پوەما جازعان اقىن پوەزياسىنىڭ اسقار شىڭى, ءسوز جوق, «قۇرمانعازى» (1962) پوەماسى بولىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. حاميت ەرعاليەۆتىڭ قۇرمانعازى كۇيلەرىنىڭ بۇكىل قۇپيا سىرلارىن جىرمەن بەينەلەپ, ءتىپتى, كەيبىر تۇسىندا اسا باتىل ەكسپەريمەنتكە بارىپ, «ايجان قىز» كۇيىن ولەڭگە اينالدىرىپ جىبەرگەنىن كورەمىز: تاق كۇنى تۋدىم, بالاپانى قۋدىڭ, ءوزىم بولدىم. ايدىن... كولگە ءتوسىم شايدىم.ۇشتىم, كەتتىم, ءۇستىن كوكتىڭ, ارالاپ استىم, انىمە باستىم.
بۇل فراگمەنتتەن مەن جۇمباق اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «كۇي كىتابىنىڭ» اسىل باستاۋىن كورەمىن. سونداي-اق, اعا اقىن حور كاپەللاسى ورىندايتىن «كوبىك شاشقان» كۇيىنە ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ جازعان ولەڭى دە حاماڭنىڭ جوعارىداعى «ايجان قىزىنان» كەيىن دۇنيەگە كەلگەنىن ايتىپ وتكەن ءجون شىعار.
«قۇرمانعازى» پوەماسىندا مىناداي دا شۋماق بار:
بايقاسام بال جيناعان ارادايمىن,
ارمانسىز قازاق جەرىن ارالايمىن.
بالكىم, مەن ءبىر اۋىلدان
شالقىپ وتسەم,
ءبىر تۇستا جۇرەگىمدى جارالايمىن.
كوردىڭىز بە, سول زاماننىڭ وزىندە اقىن ءوز جۇرەگى جارالانعانىن اشىپ ايتقان. قازاق جەرىنىڭ ءبىر تۇستارىندا بولىپ جاتقان زوبالاڭ با, ناۋبەت پە, بالكىم, سەمەي پوليگونى, بالكىم, ارال, مۇمكىن بوداندىقتىڭ قۇربانى بولىپ بارا جاتقان ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىز بە, ايتەۋىر حالىق باسىنا تۇسكەن زور قايعى-قاسىرەتتى تۇسپالداپ وتىر! كورەگەندىك پە؟ كورەگەندىك! ەرلىك پە؟ ەرلىك! اقىن ەرلىگى... قايراتكەر تۇلعا, قايسار ازامات ەرلىگى... حاماڭنىڭ «حالىق جازۋشىسى» دەگەن ات ۇركەتىن اتاقتى بەكەر يەلەنبەگەنىنە كوزىڭ تاعى ءبىر جەتە تۇسەدى.
ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ومىردەن وتەرىنىڭ از-اق الدىندا «قۇرمانعازى» پوەماسىنىڭ جالعاسىن وقىپ شىعىپ: «باياعى پىكىرىم ارىقتاعان جوق, سەمىردى. الدىمدا شەتەلدەرگە ساپارلارىم تۇر. سودان ورالىسىمەن سەنىڭ وسى داستانىڭ تۋرالى كەڭىنەن تولعاپ جازباق ويىم بار. داستانىڭداي ءومىر كەش!» دەپ قۇشاقتاعان ەكەن.
ارتى جەتتى اعىزىپ شاپقان اتتاي,
كوبىك بەينە كوك تاسقا شاققان وتتاي
شاشىرايدى جان-جاققا. اي استىندا
جەردەگىلەر قۇلايدى شاتقالاقتاي.
جاپىرىلدى جاعالاي مايدا قۇراق,
ارۋانانىڭ بوتاسى ويدا اڭىراپ,
قاتىن-بالا باقىرعان, يت ۇلىعان,
اق تولقىننىڭ ىشىندە قوي جامىراپ!
ۋا, سۇمدىق-اي, ەر جۇرەك شوشىنادى...
تارقاتىپ تا بولماعان شاشىن ءالى,
اق كوبىكتىڭ ىشىندە قاراۋىتىپ,
ولگەن سۇلۋ بۇرىمى شاشىلادى.
نەتكەن سۇراپىل سۋرەت! قۇرمانعازى اتامىزدىڭ «كوبىك شاشقان» كۇيىن جاندى كارتيناعا اينالدىرىپ, كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ قويعان جوق پا؟ ۇلى اۋەزوۆ قىزىقسا قىزىعارلىقتاي شىعارما ەمەس پە؟
اقىننىڭ ءوزى: «...ايتىلۋعا ءتيىستى ءبىر شىندىق بار. مەن باسىندا قۇرمانعازىنى ەمەس, ماحامبەتتى جازباقشى ەدىم. قاجىم جۇماليەۆ «ول تۋرالى رومان جازىپ ءجۇرمىن, پوەماسىن دا ءوزىم جازامىن» دەگەن سوڭ الدىن وراي المادىم», دەيدى. وسى پوەماداعى:
اۋرۋعا قورعاسىننىڭ ۋىن بەرىپ,
جاسايدى تاۋىپتەرى وقتان ءدارى! –
دەگەن جولداردى مەن ناعىز شەكسپيرلىك مەكتەپتىڭ جەمىسى دەپ ايتار ەدىم.
الىپساتار دىراۋ بولعان زاماندا,
جاتتاندى ءسوز جىراۋ بولعان زاماندا,
ەلدىڭ ءتىلىن ءتىرىلتۋدى جاتتاردان
جالبارىنىپ سۇراۋ بولعان زاماندا...
بۇل – حاميت ەرعاليەۆتىڭ «سونەتتەر» جيناعىنان الىنعان ءۇزىندى. قانداي كوكەيكەستى ويلار!
«سونەتتەر» كىتابىمدى بۇكىل 60 جىلدىق شىعارماشىلىق ءومىرىمنىڭ ماڭداي الدىنا اپارىپ قويار ەدىم, – دەپتى حاماڭ. – شەكسپير سونەتتەرىنىڭ كىتابىن قازاق تىلىندە شىعارۋ ءۇشىن اتتاي 6 جىلىمدى جۇمسادىم.ودان كەيىن 14 جىل ويعا وراتىلىپ قالدىم. «ءىىى ريچارد», «گاملەت» تراگەديالارىن, «دۋالى تۇنگى دۋمان» كومەدياسىن اۋداردىم». وسى جەردە ايتا كەتەيىن – حاماڭنىڭ ۇيىندەگى گۇلانۋار شەشەمىز وعان: «شەكسپيرىڭ بىتكەنشە شەكەمىزدى جارارسىڭ», دەپ ازىلدەيدى ەكەن. بىراق, ەشكىمنىڭ شەكەسىن جارماي-اق بۇل جۇمىس جەمىسىن بەرگەن سياقتى. وسى تۇستا اقىننىڭ تۇسىنە قايتا-قايتا شەكسپير كىرەدى.
حاماڭ ءوزىنىڭ ماعىنالى ومىرىندە قانشا ۇيىقتاپ, قانشا ءتۇس كورگەنىن ايتا الماسپىز, ال ونىڭ شىعارمالارىنان مەنىڭ كوزىمە شالىنعانى سول تۇستەردىڭ ەكەۋى عانا. عۇمىرىندا وعان ەكى ادام ايان بەرگەن ەكەن: بىرىندە سوعىستا ءوزىن اجالدان الىپ قالعان قارۋلاس دوسى پەتر مارداك, ەكىنشىسىندە – ءوزىن ولمەيتىن ومىرگە جەتەلەگەن قالامداسى ۆيليام شەكسپير!
ەر مىنەزدى حاماڭ بالا مىنەزدى دە ەدى. بىردە ۇلى مۇرات بەس-التى جاسار بالاسىن ەرتىپ زووپارككە بارادى. تور ىشىندەگى ارىستاندى ءبىرىنشى رەت كورگەن بالا اينالشىقتاپ ۇزاق قارايدى. «جۇرەيىك, نەگە تاڭداناسىڭ», – دەگەن اكەسىنە, «پاپا, پاپا, مىنا ارىستان اتامنان اۋمايدى», – دەيدى. نەمەرەسىنىڭ بۇل تەڭەۋىنە حاماڭ رەنجۋدىڭ ورنىنا, سانىن شاپالاقتاپ ءماز بولىپتى. ءسابي دۇرىس بايقاپتى, شىنىندا دا حاماڭ ادامنىڭ دا, اقىننىڭ دا ارىستانى ەدى.
قۇرمانعازىنىڭ قابىرىن تاۋىپ, كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا ىقپال ەتكەن, اقان سەرىنىڭ ورتەنىپ كەتكەن اعاش بەيىتىنىڭ ورنىنا قىشتان مازار سالۋعا قارجى بولگىزگەن, كيسلوۆودسكىدە دەمالعاندا سىرباي اعامەن بىرگە بارىپ, وكىمەت باسشىسى ج.تاشەنوۆكە ۇسىنىس جاساپ, «ەسسەنتۋكي-قازاقستان» ءساناتوريىن سالعىزعان...ت.ب. سانامالاي بەرسەك, حاماڭنىڭ ۇلتقا جاساعان جاقسىلىعى جەتكىلىكتى. بارىنەن بۇرىن, حاماڭنىڭ ەڭ ۇلى جاقسىلىعى – ءوزىنىڭ ولمەيتىن جىر-داستاندارىن مۇراعا قالدىرعانى دەر ەدىم.
ءاربىر ارنالى وزەندە ەكى جاعالاۋ بولاتىنى انىق. ارنالى, ارقالى, ارۋاقتى اقىن حاميت ەرعاليەۆ اتىندا دا ەكى جاعالاۋ بار: ءبىر جاعالاۋ – اتىراۋ قالاسىندا بولسا, ەكىنشىسى – الماتىدا. ال حاماڭ پوەزياسىنىڭ اساۋ تولقىندارى ۇلى دالاداعى بۇكىل قازاقتىڭ كوڭىلىن كەرنەپ, تامىرىن بويلاپ, باياعىشا بۋىرقانىپ اعىپ جاتىر!
ۇلىقبەك ەسداۋلەت,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى