اتاقتى بۇقار جىراۋدىڭ «قول باستاۋ قيىن ەمەس, ءسوز باستاۋ قيىن» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى بار. بۇل – كوپتىڭ الدىندا ءسوز سويلەۋگە, ويىن ورتاعا سالۋعا بەكىنگەن ادامعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن بىلدىرسە كەرەك. سەبەبى, شىنداپ كەلگەندە, ءسوز – قارۋ. ول بىرىكتىرەتىن بەرەكەگە دە, ازازىلدەي ىرىتەتىن ارەكەتكە دە جول اشادى. تەك قارۋدى قالاي جۇمسايسىڭ, سوعان بايلانىستى. ياعني, ادامدى بۇزاتىن دا, تۇزەيتىن دە ءسوز.
ءسوز تۋرالى ءسوز بولعاندا ويعا, ءبىرىنشى كەزەكتە, قوعامدا ماڭىزدى ورىنعا يە اقپارات قۇرالدارى كەلەرى انىق. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاشتىڭ اياۋلى ازاماتى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى: «قاي ەلدىڭ ءباسپاسوزى مىقتى بولسا, سول ەلدىڭ بولاشاعى مىقتى» دەپ ەسكەرتۋى كەزدەيسوق ەمەس. ال اقپاراتتىق كەڭىستىكتى ءبىر ساتكە بولسا دا بوس قالدىرۋ كەلەڭسىز جاعدايلارعا ۇرىندىراتىندىعى تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان, اقپارات كەڭىستىگىن ەركىن مەڭگەرىپ, وركەنيەتتى قوعامعا ساي اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەل مۇددەسىنە ءدوپ كەلەتىن باعىت-باعدارىمىزدى شەبەرلىكپەن جەتكىزە ءبىلۋىمىز كەرەك.
بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءوزىنىڭ نەگىزگى اتا زاڭىنىڭ 20-بابىندا «ءسوز جانە شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلەدى. تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى» دەپ جازدى. «ءباسپاسوز جانە باسقا اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ العاشقى زاڭدارىنىڭ ءبىرى بولدى جانە وعان 1999, 2001, 2007 جانە 2009 جىلدارى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەگەر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى رەسپۋبليكالىق 10 مەملەكەتتىك جانە 21 مەملەكەتتىك ەمەس باسىلىمدار بولسا, 2016 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنداعى مالىمەتتەرگە سايكەس ەلىمىزدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جالپى سانى 2797-گە جەتىپ, ونىڭ 2485-ءى گازەت-جۋرنالدار, 266-سى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى, 46-سى اقپارات اگەنتتىكتەرى بولىپ وتىر. ولاردىڭ 73 پايىزى مەملەكەتتىك ەمەس بولىپ تابىلادى. ينتەرنەتتى قولدانۋ دەڭگەيى 35 پايىزعا جەتسە, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ پايدالانىلۋ ۇلەسى 26 پايىزدى قۇرايدى.
ناتيجەسىندە, بەينەلەپ ايتساق, قازىر ءبىزدىڭ ادامدار اقپارات ايدىنىنىڭ جاعاسىندا قولدارىنداعى قارماقتارىمەن وزدەرىنە قاجەتتى دەگەن كەز كەلگەن اقپاراتتى ءىلىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل – ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى ءوزىنىڭ «اقپارات الۋ جانە اقپارات تاراتۋ» كونستيتۋتسيالىق قۇقىن تولىق پايدالانۋدا دەگەن ءسوز. وسىلايشا, تاۋەلسىز وي ايتۋعا, جاعىنباي, تۋرا دا تىك پىكىرلەردى بىلدىرۋگە جول اشىلىپ وتىر.
وسى رەتتە, «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق», دەپ اتاقتى ءسۇيىنبايدىڭ سوناۋ التى اتاسىنان بەرى حاندىق ۇزىلمەگەن, ازۋىن ايعا بىلەگەن تەزەك تورەنى ىقتىرۋى اسىل سوزىندە, اقىندىق كيەسىندە جاتقانىن, سوندىقتان ەلىمىزدە زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قوعام قۇرۋ جولىندا ساليقالى دا سانالى, سىني دا سىندارلى پىكىرلەردىڭ ۇستەم بولۋى كەرەكتىگى قۇپيا ەمەس. مۇنداي ءۇردىس تە بارشىلىق. ءبىر عانا مىسال. كەزىندە شەراعاڭ مەن كامال سمايىلوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ءبىر-بىرىنە جازىسقان حاتتارى حالىق اراسىندا كوپ وي تۋعىزدى. وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر بۇگىنگى كۇننىڭ قاجەتىنە جاراپ قانا قويماي, ودان دا اسىپ, تاريحي دۇنيەگە اينالدى. قازىر دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ونەگەلى ىستەرىمىز بارشىلىق.
جالپى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان ەل ءومىرىنىڭ وڭ وزگەرىستەرىن تۇراقتى وقىپ, كورىپ وتىرعاندىقتان, مەنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىم بەرىك. تەك قانا ءبىر نارسەگە كوڭىلدىڭ الاڭدايتىنىن ايتقىم كەلەدى. وكىنىشتىسى سول, دەموكراتيا بەرىلدى ەكەن دەپ ارتىق سويلەپ, ارتىقتاۋ قادام جاساپ جاتقان جاعدايلار بارشىلىق. بۇل – كەمشىلىكتەردى كورمە, ەشكىمدى سىناما دەگەن ءسوز ەمەس. باياعىدا بىرەۋ: «وتىرسام وپاق, تۇرسام سوپاق دەيدى; قاتتى جۇرسەم قۋ اياق دەيدى, اقىرىن جۇرسەم شۋ اياق دەيدى; سويلەسەم, تاق-تاق دەيدى, سويلەمەسەم, اقىماق دەيدى; جوعارى قاراسام, شاپىراش دەيدى, تومەن قاراسام, سۇزبە كوز دەيدى», دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, ەلىمىزدەگى قازىرگى وزگەرىستەرگە تەك جالا جابۋشىلار, بولماشىعا ءمىن تاعىپ, تۇيمەدەي نارسەنى تۇيەدەي ەتىپ تىرىسۋعا, تاۋەلسىزدىكتى تالكەك, ەلدىكتى كەلەكە ەتۋگە قۇمارلىعى ۇستەم ادامدار كەزدەسىپ قالۋدا.
قازاق حالقىنىڭ بەلى كوتەرە المايتىن تالاپتارعا ۇندەيتىندەر دە بار. اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەملەكەتتىك تۇتاستىق پەن مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ۇشقارى ويلار جازاتىندار دا جوق ەمەس. جالپى, ينتەرنەت جۇيەسىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى تەرىس جاققا تاربيەلەۋ فاكتىلەرى دە جەتىپ ارتىلادى. وندايلاردىڭ: «كىسى ايىبىن ايتپاقتان وڭاي جوق, ءوز ايىبىڭدى ءوزىڭ ايتقاننان اۋىر جوق», دەگەن اقيقات ءسوزدى قاپەرلەرىنە ىلۋگە اسىقپايتىندارى دا بەلگىلى. كەرىسىنشە, ولار وزدەرىنە قارسى ءۋاج ايتىلا قالسا: «مەنىڭ قۇقىعىم تاپتالۋدا. قازاقستاندا دەموكراتياعا قاستاندىق جاسالۋدا», دەپ بايبالام سالۋعا دايىن.
شىن مانىندە جاعداي مۇلدەم ولاي ەمەس قوي. كوپشىلىكتىڭ مەنىمەن كەلىسەتىندەرىنە ەش كۇمانىم جوق.