رەسپۋبليكاداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ 70 پايىزى ساقتالعاندىقتان جانە تاريحي-تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى «اسپان استىنداعى مۇراجاي» دەپ اتالىپ, ارداقتالاتىن ماڭعىستاۋدىڭ بۇل جولعى جاڭالىعى وسى ماسەلەگە قاتىستى بولىپ تۇر.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى شەتپە كەنتىنەن 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قاراۋىلكۇمبەت بيىگىنەن تابىلعان ەسكى قورىم ماڭعىستاۋلىق ولكەتانۋشىلار مەن عالىمداردى قالىڭ ويعا قالدىردى. بۇدان 8 جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق قىزمەتكەرلەرى انىقتاپ, تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە تىركەۋگە العان «قاراۋىلكۇمبەت» كەسەنەسىنىڭ ءوزىندىك ساۋلەتتىك قۇرىلىمىنا, ەرەكشەلىگىنە قاراي XIV-XVI عاسىرلاردىڭ قولتاڭباسى ەكەندىگى ايتىلادى.
2014 جىلى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.نۇرداۋلەتوۆا جانە بەلگىلى جىرشى ا.وتەشوۆ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار تسيكلىنىڭ ماڭعىستاۋلىق ىزدەرى» تاقىرىبىندا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ ءجۇرىپ, بيىكتىگى 8 مەتر, قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 1 مەتر كونە كەسەنەنى تاپقان بولاتىن. جارتىلاي قيراعان كەسەنەدەگى مۇك باسقان انىق ەمەس جازۋدى وقۋ سول جولى مۇمكىن بولماعاندىقتان, بيىك باسىنان بۇل ءىستى ەرتەڭنىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ اتتانىپ كەتكەن. اراعا ءبىر جىل سالىپ قايتا بارعان ىزدەنۋشىلەر كەسەنەدەن «ەدىگە» دەگەن جازۋدى جانە «ەدىگە ءباھادۇر بولدى, بي بولدى, شاھيد بولدى» دەگەن جازۋدى تاپتى.
سونىمەن, بۇل قاي ەدىگە؟ اڭگىمە وسى ارادا بولىپ تۇر. «ەدىگە بي جانە نوعاي ورداسى» ەڭبەگىندە ا.قۇنتولەۋ ۇلى قازاقتا ءتورت ەدىگەنىڭ بولعاندىعىن ايتادى. وسى اۆتوردىڭ, وزگە دە كونەكوزدەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ, بار دەرەكتەر بويىنشا قاي ەدىگەنىڭ قاي جەردە, قاشان, قانداي جاعدايدا قايتىس بولعاندىعىن ساراپتاي وتىرىپ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ پىكىرى ماڭعىستاۋدا تابىلعان كەسەنەنىڭ باسقا ەمەس, ناق التىن وردانىڭ باس ءبيى, نوعايلىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەدىگە باتىردىڭ كەسەنەسى بولۋى مۇمكىن دەگەنگە سايادى. بۇلاي دەۋگە ەكىنشى سەبەپ – «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنداعى ەدىگە بيمەن ەسىمدەرى بىرگە اتالاتىن تۇلعالاردىڭ ماڭعىستاۋدا ايتىلۋى جانە كيەلى ورىندار رەتىندە ساقتالۋى, حانتورتكۇل, سۋىقتورتكۇل, قوستورتكۇل, مامايتورتكۇل, بيدايتورتكۇل سىندى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ماڭعىستاۋدا تىزبەكتەلە ساقتالۋى. م.كوپەەۆتىڭ «ەدىگە قاراتۋدىڭ بويىنداعى بابا تۇكتى شاشتى ءازىز» قورىمىنا ىرگەلەس جەرلەنگەن دەگەن دەرەگىن ەسكە العان ولكەتانۋشىلار كونەرىپ, قۇم باسىپ, جارتىلاي قيراپ قالعان بۇل كەسەنەنى تولىققاندى زەرتتەسە, تالاي سىردىڭ پەردەسى سىپىرىلىپ, تاريحتىڭ جاڭا پاراعى اشىلارىنا سەنىمدى.
– كەسەنەنى تاريحي ەدىگەمەن بايلانىستىرۋعا بىرنەشە سەبەپ بار. ءبىرىنشىسى, كەسەنەدە «باس بي, ءباھادۇر بولدى» دەگەن جازۋدىڭ ساقتالۋى. ەكىنشى سەبەپ – كەسەنەنىڭ ەدىگەنىڭ باباسى بولىپ سانالاتىن بابا تۇكتى مەن ونىڭ قىزى شاشتى ءازىز بەيىتىنە جاقىن ورنالاسۋى. ءۇشىنشىدەن, جىرلار تسيكلىنىڭ باس قاھارمانى, نوعاي ورداسىنىڭ تاريحي تۇلعاسى ەدىگە مەن ونىڭ وراق, ماماي, قاراساي, قازي, قاراۇلەك, قاراشاش, ماناشى, كۇيكەن, ءادىل ەسىمدەرىنىڭ گەوگرافيالىق اتاۋلار, كيەلى ورىندار رەتىندە ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويى مەن قىرىندا شوعىرلانۋى, ءتورتىنشىدەن, جىرلار تسيكلىندە, ونىڭ قازاق, قاراقالپاق, نوعاي, باشقۇرت, تاتار ءتىلدەرىندەگى نۇسقالارىندا نوعايلى جۇرتى مەن ونىڭ جاۋ ەلىنىڭ پوەتيكالىق گەوگرافياسىنداعى اتاۋلاردىڭ ماڭعىستاۋ ايماعىنان تابىلۋى. ءبىز اتالمىش كەسەنەنى ءۇزىلدى-كەسىلدى التىن وردانىڭ باس ءبيى ەدىگەنىكى دەي المايمىز, ءايتسە دە كەسەنەدەگى بەلگىلەر مۇندا تەكتى ادامنىڭ جاتقاندىعىن اڭعارتادى. ماماندار نازار اۋدارىپ, وسى كەسەنەنىڭ سىرىن تارقاتسا, تاريحىمىز ءۇشىن ايتۋعا تۇرارلىق ۇلكەن ءبىر جاڭالىقتىڭ بەتى اشىلعان بولار ەدى, – دەيدى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا.
ەسكەرتكىش سىرىن اشىپ, كەسەنەدەگى ەردىڭ ەدىگە ەكەندىگى انىقتالسا, قازاق دالاسى, ماڭعىستاۋ جەرى تىڭ جاڭالىقپەن جالپاق جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىن بولادى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى