مۇعالىم مارتەبەسى – وركەنيەتتىلىك ولشەمى

  ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جانى دا, جۇرەگى دە, تىرەگى دە – ۇستاز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ

قازىرگى قوعامداعى ۇستازدار مارتەبەسى تۋرالى ءسوز قوزعار الدىندا, قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ۇستازدىق – ۇلى قۇرمەت. سەبەبى, ۇرپاقتاردى ۇستاز تاربيەلەيدى. بولاشاقتىڭ باسشىسىن دا, داناسىن دا, عالىمىن دا, ەڭبەكقور ەگىنشىسىن دە, كەنشىسىن دە ۇستاز وسىرەدى. ومىرگە ۇرپاق بەرگەن انالاردى قانداي ارداقتاساق, سول ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇستازداردى دا سونداي ارداقتاۋعا مىندەتتىمىز», – دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ۇستازدىڭ قادىرى, مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماعجان جۇماباەۆتىڭ: «التى الاشتىڭ باسى قوسىلسا توردەگى ورىن مۇعالىمدىكى» – دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ۇلتتىق ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا, ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاڭا ستاندارتتار ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالاردى بەلگىلەپ بەردى. وسى ورايدا, ۇرپاق تاربيەسىمەن تىكەلەي بەتپە-بەت كەلەتىن ۇستازدار جايلى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى, قوعامداعى مارتەبەلەرىنە قاتىستى كەيبىر پروب­لەمالاردى العا تارتپاق نيەتتەمىز. كاسىپوداق ورگاندارى مەن وعان مۇشە ۇيىمداردىڭ العا قويىپ وتىرعان ەڭ باستى ماقساتى – كاسىپ­وداق مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابىلعاندىقتان, ءبىلىم بەرۋ قىزمەت­كەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقا­تىنىڭ ناقتى كورىنىسىن جەتكىزۋ­دە ءبىرسىپىرا جۇمىستار اتقارىلدى. ال بۇل دەگەنىمىز, قوعامداعى تۇ­راق­تىلىقتى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كاسىپوداق جۇمىسى ءتۇرلى ۇلكەن سىناقتى تاجىريبەدەن ءوتىپ, بۇگىنگى كۇنى ساليقالى دا سالماقتى, بەرەكەلى دە بەدەلدى قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. بيلىك پەن قوعامنىڭ ءوزارا ۋاعدالاستىق ۇيلەسىمى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن سالالىق كاسىپ­وداق اراسىندا بايىپتى ءوزارا ىقتى­ماق­تاستىق ورىن الدى. ەكىجاقتى قول قويىلعان 2015-2017 جىلدارعا ار­نال­عان سالالىق كەلىسىمشارتى دا ۇس­تازداردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە وڭتايلى سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. ەلدەگى ەكونوميكالىق-قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, 2016 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبى­لىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جال­ا­قىلارى 29 پايىزعا ارتۋى, جىل سايىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتە­­ريالدىق-تەحنيكالىق باز­ا­لارى­­نىڭ نىعايتىلۋى, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالۋى, جاس مامان­دارعا جاسالعان «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى سىندى ناتيجەلى جۇمىس­تاردىڭ ءبارى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ءىرى قولداۋ. دەگەنمەن, اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار جۇمىستارعا قاراماستان, قوعامداعى ۇستازداردىڭ مارتەبەسى ءالى دە تومەن. بۇعان ۇستازدارعا قاتىستى كەيبىر شەشىلمەگەن ماسەلە­لەردىڭ تۇيتكىلدەرى سەبەپ بولىپ وتىر. مىسالى, ەلىمىزدە ۇستازدىڭ ەڭبەكاقىسى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جالاقىسىمەن سالىستىرعاندا نەبارى 75 پايىزدى قۇرايدى. ءاري­نە, قازىرگى تاڭداعى داعدارىس جاع­دايىندا مەملەكەتتەن بىلىمگە, سونىڭ ىشىندە پەداگوگتار ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار مەن كەپىلدىكتەر جاساۋعا شىعىن كولەمىن كوبەيتۋدى تالاپ ەتۋگە قولايلى ۋاقىت ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. الايدا, ءبىز ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ەڭبەك تالاپتارى مەن جۇكتەمەلەرىنىڭ ارتۋىنا وراي, جالاقىنى ادىلەتتى تۇردە كوبەيتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ بىرىڭعايلانعان جۇيەسىنىڭ بىرنەشە كەمشىلىگى بار, سونىڭ ءبىرى – پەداگوگيكالىق ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن سالالىق ءتاسىلدىڭ بولماۋى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قازىنالىق كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ قولدانىستاعى بىرىڭعايلانعان جۇيەسىن الىپ تاستاۋ تۋرالى نەگە ويلانباسقا؟ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن سالالىق ەرەك­شەلىكتى ەسكەرىپ, شتاتتىق-لاۋا­زىمدىق تاسىلدەردى كوزدەيتىن ەڭ­بەك­اقى تولەۋدىڭ سالالىق جۇيەسىن ازىرلەپ جانە ونى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. جالاقىنىڭ مولشەرى ەڭبەكتىڭ سانى مەن ساپاسىنا ءتى­كەلەي تاۋەلدى بولۋى ءتيىس. جالا­قىنى ديففەرەنتسيالاۋ قاجەت. پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن ماتە­ريالدىق ىنتالاندىرۋعا ءمۇم­كىندىك جاساۋ ماقساتىندا ماتەريال­دىق كوتەرمەلەۋدىڭ جەكە قورىن قاراستىرعان ءجون. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دەرەكتەرى بويىنشا پەداگوگتاردىڭ تەك 60 پايىزىندا عانا جەكە باسپانا بار. الەمنىڭ ەكونوميكالىق دامى­عان ەلدەرىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى ءال-اۋقاتى جاعىنان ورتاشا توپقا جاتسا, قازاق­­ستاندىق پەداگوگتار تۋرالى ولاي دەۋگە ءالى ەرتە. سالالىق كاسىپ­­وداق اتالعان ماسەلەلەردى ءوز نازارىنان تىس قالدىرعان ەمەس جانە بۇعان قاتىستى سۇراقتاردى ۇكى­مەت, پارلامەنت پەن سالالىق مينيسترلىك الدىندا بىرنەشە رەت كوتەر­دى. سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتۋ جونىندە پەداگوگيكالىق كاسىپتىڭ ابىرويىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار دا ايتىلىپ كەلەدى. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس رە­تىندە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا ميللياردتاعان قاراجات بولىنەدى. 2015-2016 وقۋ جىلىندا جالپى سانى 32 168 گرانتتىڭ 3 689-ى پەدا­گوگيكالىق ماماندىققا بەرىلسە, بيىلعى 2016-2017 وقۋ جىلىنا بولىنگەن 31 700 گرانتتىڭ 5000-ءى اتالعان ماماندىقتارعا تيەسىلى بولدى. سوڭعى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ديپلوم العان جاس پەداگوگتاردىڭ سانى ەلىمىزدە جەتكىلىكتى. دەگەنمەن, ولاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا قىزمەت اتقارۋعا تالپىنا قويمايدى. ويتكەنى, جاس ۇستازداردىڭ جالاقىسى نەبارى 50 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. مۇنداي تومەن جالاقىعا جاستاردىڭ بارعىسى كەلمەيتىنى بەلگىلى. سونداي-اق, پەداگوگ قىزمەتىندەگى گەندەرلىك سايكەسسىزدىكتىڭ رەتتەل­مەۋى دە ءوز ىقپالىن تيگىزۋدە. ەلى­مىزدە مۇعالىمدىك قىزمەتتى اتقا­را­تىن­داردىڭ 86 پايىزىن ايەلدەر قۇرايدى. كۇرمەۋى كۇردەلى ماسە­لە­لەردىڭ قاتارىنا ۇستازداردىڭ قارتايۋ ءۇردىسىن دە قوسۋ كەرەك. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ زەرت­تەۋلەرىنە سۇيەنسەك رەسپۋبليكا بويىنشا مۇعالىمدەردىڭ سانى 340 مىڭنان استام ەكەن. ال ونىڭ ىشىندەگى 8000-عا جۋىعى زەينەتكەرلەر كورىنەدى. 40 مىڭنان استامى زەينەت جاسى الدىنداعى ۇستازدار بولسا, جاستاردىڭ ۇلەسى نەبارى ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. ۇستازدار قاۋىمى كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋ ماقساتىندا ءار 5 جىل سايىن بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان وتەدى. الاي­دا, بۇگىنگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ ۇردىسىنەن قالىس قالماۋ ءۇشىن 5 جىلدىق مەرزىمدى 2-3 جىلدىق مەرزىمگە قىسقارتقان ءجون دەپ سانايمىز. مۇعالىم كاسىبي تۇرعىدان وزدەرىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋى ءتيىس. پەداگوگ كادرلاردى ساپالى دايارلاۋ ماسەلەلەرىنە دە جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن قاراۋدىڭ ماڭىزى زور. كوپ جاعدايدا مۇعالىمدەر ءبىلىم جەتىلدىرۋ ىسىندە وقۋ ۇردىسىنە كەرەك قۇرال-جابدىقتاردى, وقۋ-ادىستە­مەلىك ادەبيەتتەردى, عىلىمي-پەداگو­گيكالىق شىعارىلىمداردى جەكە قاراجات­تارىنا ساتىپ الۋعا ءماج­بۇر. وسىن­داي شىعىنداردى وتەۋگە مەم­لەكەت تاراپىنان كومپەنساتسيا تاعاي­ىن­دالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. پەداگوگتاردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى – ۇستازدار جىل سايىن دەمالىسقا شىعاتىن كەزدە جالاقىسىنىڭ ءبىر ايلىق كورسەتكىشى مولشەرىندە تاعايىندالاتىن ەمدىك جاردەماقىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. ەلدەگى بارلىق شيپاجايلارمەن جەڭىلدەتىلگەن باعا ساياساتىن ۇسىنۋ باعىتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋمەن قاتار, سالالىق كاسىپوداق ۇيىمى ءوز تاراپىنان قولداۋ كورسەتىپ, كاسىپ­وداق بيۋدجەتىنەن مۇعالىمدەردىڭ ساۋىق­تىرۋىنا بەلگىلى دەڭگەيدە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. مۇنداي كو­مەك­پەن رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق مۇ­عالىمدەرىن قامتاماسىز ەتۋگە كاسىپ­وداق قاۋقارسىز. وسى­مەن قوسا, اۋىلدىق جەرلەردە جۇ­مىس جاساي­تىن ۇستازدارعا وتىن الۋ شىعىن­دارى بويىنشا مەملە­كەتتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى­مەن ماتە­ريالدىق وتەماقى ءبولۋ مۇمكىن­دىگى زاڭ اياسىندا انىق­تالعان. بىراق بۇل كومەكتىڭ ەڭ از شەگى انىق­تالماعان. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگاندار­دا بۇل الەۋ­مەتتىك كەپىلدىكتى الىپ تاستاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جات­قانى پە­داگوگتاردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنا قيىندىق تۋدىراتىنى ءسوزسىز. جوعارىدا اتالىپ كەتكەن تۇيىندەر وڭتايلى شەشىلمەيتىن بولسا, ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قو­عام­داعى مارتەبەسىنىڭ كوتەرىلىپ, ءبىلىم ساپاسى كوڭىل كونشىتەتىندەي دەڭ­گەيگە جەتۋى ەكىتالاي. بۇل ماسە­لەلەرگە ۇكىمەت, كاسىپوداق, جەرگىلىكتى اكىم­شىلىك بولىپ, ءتىپتى قوعام بولىپ بىرگە ات سالىسساق, ۇستازدار بار ىنتا-جىگەرىمەن بالا وقىتۋعا قۇلشىنار ەدى. ءيا, ۇستازعا ءتان قاسيەتتىڭ بارلىعى ولاردىڭ بويىنان تابىلىپ تۇرسا, ەشكىم وعان نەگىزسىز ءمىن تاعا المايتىنى دا انىق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ۇستازدا ۇقىپتى, بىلىكتى, جان-جاقتى زامان ازاماتى بولۋى ءتيىس. مۇعالىمنىڭ ەڭ نەگىزگى ميسسياسى – وقۋشىنىڭ ءوز-ءوزىن تانۋعا, دامىتۋعا ءاردايىم ىقپال جاساۋ. ۇل-قىزدىڭ قوعامعا, ءوز وتانىنا قىزمەت ەتۋىن ساناسىنا ءسىڭىرۋ بولىپ تابىلادى. پەداگوگيكالىق جاڭاشىل ءۇردىس پەن يدەيالار قازاقستاندىق مەكتەپتەردىڭ تىنىسىن اشىپ, زەردەسىن ۇشتايدى. شىعىس عۇلاماسى «ورتاشا مۇعالىم ايتىپ بەرەدى, جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى, ۇزدىك مۇعالىم كورسەتەدى, ۇلى مۇعالىم قاناتتاندىرادى, شابىتتاندىرادى» دەيدى. ەندەشە, ەلىمىزدە بىلىمگە نەگىزدەلگەن ين­نو­ۆاتسيالىق-ەكونوميكالىق جە­تىس­تىكتەردى ەلدىڭ دامۋ ستراتەگيا­سىمەن ساباقتاستىراتىن, ءارى ونى جۇزەگە اسىرۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىن ۇستازداردى كاسىبي مەرەكەسىمەن قۇت­تىقتاي وتىرىپ, مەرەيلى ەڭبەكتەرىنە ساتتىلىك تىلەيمىز. مايرا امانتاەۆا, «قازاقستان سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»