تاياۋ شىعىس الەمنىڭ ەڭ مازاسىز ايماعىنا, دالىرەك ايتقاندا, اراب الەمى كوپجاقتى شيەلەنىستەر مەن ەكسترەميستىك بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزگى وشاعىنا اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. مۇسىلمان الەمىنىڭ بەلگىلى بولىگىن تۇراقسىزدىق جايلاپ, ءدىن اتاۋلىعا مۇلدەم جات زورلىق-زومبىلىق, تەرروريزم, قانتوگىس, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك سياقتى جاعىمسىز جايتتار بەلەڭ الدى. بۇدان دا زورى, ءدىنىمىزدىڭ اتىن جامىلىپ, مۇسىلمان حالىقتاردىڭ سان عاسىرلىق ءداستۇرلى يسلامي مادەنيەتىنە جات, ءارتۇرلى استىرتىن ماقساتتارعا قىزمەت ەتەتىن ترانسۇلتتىق ەكسترەميستىك اعىمدار كۇشەيىپ, شارتاراپقا تارالىپ, ىقپالدى كۇشتەرگە اينالدى.
وسى ورايدا مۇسىلمان الەمىندە, اسىرەسە اراب ەلدەرىندە ءداستۇرلى ەمەس, دەسترۋكتيۆتى اعىمدار قالىپتاسۋىنىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق نەگىزدەرىن, يدەولوگيالىق سيپاتىن انىقتاپ, اتالعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىندە مەملەكەتپەن بىرگە قوعامنىڭ الەۋەتتى ءرولى تۋرالى ويلانۋ قاجەت. وسى رەتتە ءبىزدى ءدىني ەكسترەميزمنەن ەڭ كوپ زارداپ شەككەن اراب ەلدەرىنىڭ ويشىلدارى مەن ماماندارىنىڭ پىكىرلەرى قىزىقتىرادى.
تاريحي سەبەپتەر. اراب ەلدەرىندە ەكسترەميزمنىڭ تارالۋى ايماقتىڭ سوڭعى ءبىر جارىم عاسىرلىق تاريحىمەن, ەۋروپانىڭ ساياسي ىقپالىمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىمەن, اسىرەسە, 1950-1980-جىلدارداعى تۇراقسىزدىق فاكتورلارىمەن (پالەستينا قاقتىعىسى, «قىرعي قاباق» سوعىس) بايلانىستى بولدى. وسمانلى يمپەرياسى ىدىراعاننان بەرى اراب مەملەكەتتىلىگىنىڭ كونتسەپتۋالدى ماسەلەلەرى ايماقتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.
تاۋەلسىزدىك العان اراب ەلدەرى قوعامىندا سىرتقى كۇشتەر مەن وتارشىلدىققا قارسى توڭكەرىسشىل يدەيالار, اسىرەسە پان-اراب ۇلتشىلدىعى كۇشەيدى. وتارشىلدىققا رەاكتسيا رەتىندە يسلامشىلدىق تا دامي بەردى. تاياۋ شىعىستا قالىپتاسقان گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى اراب-مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە اسكەري ەليتالاردىڭ ءرولى ارتىپ, سوتسياليزمنەن كەيىن يسلاميزم سياقتى ترانسۇلتتىق يدەولوگيالاردىڭ تارالۋىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستى. اراب-يزرايل سوعىستارى ناتيجەسىندە اراب ۇلتشىلدىعى يدەولوگياسى تىعىرىققا تىرەلىپ, قوعامنىڭ باسىم بولىگى اراب سوتسياليزمىنەن كوڭىلى قالىپ, جىلدام تۇردە قايتا يسلامدانا باستادى. حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ يسلامدانۋىمەن قاتار, يسلاميزم يدەيالارى دا كەڭ تارالدى.
بيپوليارلىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ءسوتسياليزمنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل بولاتىن قارسى كۇش رەتىندە اسىرە ءدىنشىل, راديكالدى قوزعالىستارعا ءارتۇرلى كۇشتەر تاراپىنان ارنايى قولداۋ كورسەتىلدى. وسىنداي ءارتۇرلى توتاليتارلىق يدەولوگيالاردىڭ, سونداي-اق, اراب ەلدەرىندەگى مەملەكەت پەن قوعام قاتىناستارىنىڭ ىقپالىمەن اراب الەمى اركەلكىلەنىپ, ىدىراڭقى سيپات الدى (Mehran Kamrava).
كەيبىر مەملەكەتتەردە اسكەري ديكتاتۋرا ورناپ, اسىرە ءدىني قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە قاتاڭ تىيىم سالىندى. شەكتەن تىس قىسىم كورگەن ءدىني قوزعالىستار جابىق جاعدايدا دامىپ, ساياسي كۇن ءتارتىبى جەتىلدىرىلدى, ءوزارا ىقپالداسىپ, بىرىگە باستادى. ايماقتاعى گەوساياسي جانە اسكەري قاقتىعىستاردىڭ اسەرىمەن ءدىني ەكسترەميستىك قوزعالىستاردىڭ ءبىر بولىگى راديكالدانىپ, جيحاد يدەياسى (راديكالدى يسلاميزم) توڭىرەگىنە توپتاستى, ەكىنشى بولىگى دەموكراتيا جولىمەن ساياسيلانا (ساياسي يسلاميزم) باستادى. وسى جاعدايدا ايماقتا ساياسي ماقساتتى كوزدەيتىن «تاليبان», «حاماس», «حەزبوللا» جانە تاعى باسقا يسلاميزم يدەولوگياسىن ۇستاناتىن قوزعالىستار قالىپتاستى.
بۇعان قوسا, ايماقتا ساياسي ماقساتقا جەتۋدە راديكالدى جولدى تاڭداعان تەرروريزم كەڭ تارالدى. تاكفيري, حاريجي, راديكالدى ءسالافي «ىلىمدەرىن» ۇستاناتىن يسلامشىل نەمەسە جيحادشىل توپتار كوبەيدى. ءارتۇرلى كۇشتەر اراسىنداعى كونفەسسياارالىق قاقتىعىستار سەبەپتى ايماقتاعى ەلدەر جىك-جىككە ءبولىنىپ, قوعامدى بەرەكەسىزدىك پەن تۇراقسىزدىق جايلادى.
«ءال-قايدا» سياقتى قيراتقىش الەۋەتى شەكسىز تەررورلىق ۇيىمداردىڭ ساحناعا شىعۋىمەن دۇنيەجۇزىلىك تەرروريزمگە قارسى كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. تەرروريزم اراب الەمىمەن قاتار, ازيا جانە افريكانىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا تارالۋدا.
اراب ەلدەرىندە ساياسي يسلامنىڭ دامۋ تاريحىندا بىرنەشە سەرپىلىس كەزەڭى بولدى. يسلامشىل قوزعالىستار 1980-2005-جىلداردا سۋدان, گازا مەن الجيردە, ال سوڭعى جىلداردا تۋنيس, ليۆيا, ماروككو, مىسىر, سيريا, يەمەن, يوردانيادا بەلسەندى بولدى. كەيبىر ساياسي پارتيالار قۇرىلىپ, «مۇسىلمان باۋىرلار» مەن سالافيلەر ساياساتقا ارالاستى. 2015 جىل ساياسي كۇن ءتارتىبى بار يسلامشىل قوزعالىستار ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى. ولار سوڭعى جىلدارى يسلام الەمىندە جيىلەپ كەتكەن قاندى تەررور وقيعالارىنىڭ ىقپالىمەن قوعام مەن مەملەكەتتەن بۇرىنعىداي قولداۋ تابا الماي, قىزمەتىنە شەكتەۋ قويىلىپ, ساياساتتان شەتتەتىلە باستادى.
تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى سىرتقى كۇشتەردىڭ گەوساياسي تەكەتىرەسى, اشىق ايتقاندا, اۋعانستان, يراك, ليۆيا ەلدەرىنە جاسالعان اسكەري ينتەرۆەنتسيالار, سيرياداعى گيبريدتىك سوعىس «ءال-قايدا», «دايش» (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) سياقتى تەررورلىق ۇيىمداردىڭ جۇمىلىپ, ىقپالداسۋىنا الىپ كەلدى. مەملەكەتتىلىك داستۇرلەرى كۇشتى بىرنەشە اراب ەلىنىڭ (ليۆيا, يراك, سيريا) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە جويقىن زالال كەلتىرىلىپ, تىكەلەي ىدىراۋ قاۋپى ءتونىپ, ەسەسىنە ەكسترەميستەر كۇشەيىپ كەتتى. سيرياداعى حالىقارالىق شيەلەنىس دۇنيەجۇزىلىك تەرروريزمنىڭ باستى تارالۋ وشاعىنا اينالدى.
ەكونوميكالىق سەبەپتەر. اراب الەمىندە ەكسترەميستىك يدەولوگيالاردىڭ قولداۋ تابۋىنا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سەبەپتەردىڭ اسەرى زور. 1960-1970-جىلداردان باستاپ راديكالدى ءيسلاميزمنىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, جەمقورلىق, شەكسىز بيلىك, جۇمىسسىزدىق, كەدەيلىك, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى, دەموگرافيالىق احۋال, ءتيىستى رەفورمالاردىڭ كەشىكتىرىلۋى سياقتى فاكتورلار دا ىقپال ەتتى. 2007 جىلى باستالعان دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىنىڭ اسەرىمەن ورىن العان 2011 جىلعى «اراب كوكتەمى» وقيعالارى ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك سيپاتتا وربىگەنى ءمالىم.
قوعامدىق-پسيحولوگيالىق استارلارى. يسلام قوعامىنداعى ماڭىزدى ۇردىستەردىڭ, اراب الەمىندەگى مەملەكەتتىلىك داعدارىستىڭ, قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ راديكالدانۋىنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ءتۇپ نەگىزدەرىن جاقسى ءتۇسىنۋ قاجەت. مۇسىلمان قوعامىندا ءدىننىڭ ءرولى قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. يسلامشىل يدەولوگيالاردى ۇستاناتىن توپتار باستاپقىدا وزدەرىن ساياساتتان الىس ۇستاعانىمەن, ءارتۇرلى ساياسي فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن قوعامنان گورى مەملەكەتكە كوبىرەك ءمان بەرە باستادى. سەبەبى, كوپ قىسىم كورگەن كەيبىر اسىرە ءدىني قوزعالىستار جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, ءناتيجەسىندە بيلىككە ۇمتىلاتىن بولدى. مەملەكەت پەن بۇقارا حالىقتى وزگەرتۋدىڭ ىڭعايلى ءتاسىلى رەتىندە «جوعارىدان تومەنگە» قاعيداسىن قابىلداي باستادى.
نەگىزى, سوڭعى ءبىر عاسىردا پايدا بولعان ءيسلاميزمدى مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ جالعاسى دەۋ قيىن. كەرىسىنشە, ءبىز كورىپ وتىرعان يسلامشىلدىق سوڭعى ساياسي وزگەرىستەر مەن جاڭا زامانعا رەاكتسيا رەتىندە پايدا بولدى دەۋگە نەگىز بار. «مەملەكەت» ۇعىمى اراب ەلدەرى ءۇشىن باس قاتىراتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى راس. اراب تاريحشىسى باشير ءنافيدىڭ پىكىرىنشە, يسلاميزم اراب ەلدەرىندەگى مەملەكەتتىك داعدارىستا ماردىمدى شەشىم تابا المادى. ويتكەنى, يسلام تاريحىندا بولعان مەملەكەت ۇعىمى قازىرگى ورتالىقتاندىرىلعان, كوپتەگەن سالالاردى قامتيتىن ەۋروپا ۇلگىسىندەگى مەملەكەتتەن بىرقاتار سيپاتتارى بويىنشا بولەك بولعاندىقتان, سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ال ساياسي كۇن ءتارتىبى بار ءدىنشىل توپتار وسى تاريحي فاكتوردى ەسەپكە الماعاندىقتان, قازىرگى كەڭ اۋقىمدى مەملەكەت ۇعىمىن قاتە تۇسىنەدى. ياعني, يسلام تاريحىنداعى ساياسي تاجىريبە قازىرگى مەملەكەتتىلىكتەن باسقاشا بولدى. يسلام تاريحىندا XIX عاسىرعا دەيىن مەملەكەت ءدىننىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرگەن جوق.
مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعى يسلاممەن بايلانىستى بولسا دا, بۇل تۇرعىدا مەملەكەت بيلىگى شەكتەۋلى بولىپ, كوبىنەسە قاۋىپسىزدىك پەن اكىمشىلىك ماسەلەلەرمەن اينالىستى. ال قازىرگى اسىرە دىنشىلدەر مەملەكەتتى يسلامداندىرعىسى كەلەدى. وسى جاعىنان راديكالدى يسلاميزم جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ پايدا بولۋىنا رەاكتسيا رەتىندە دە قالىپتاستى. وسى ارادا مەملەكەتتىڭ يسلاممەن بايلانىسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ورىندى ساۋال تۋىندايدى. باشير نافي ءدىننىڭ نەگىزى مەملەكەت ەمەس, جاماعات, ياعني قوعام دەيدى.
يسلاميستىك قوزعالىستار بويىنشا مامان م.م. ءاش-شانقيتيدىڭ ويىنشا, يسلامشىلدار قوعامنىڭ ەمەس, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇيىمدار بولىپ قالىپتاسۋدا. يسلاميزم بىركەلكىلىككە, توتاليتاريزمگە بەيىم بولعاندىقتان, كوپدىندى ءجانە كوپۇلتتى قوعامدار ءۇشىن قاۋىپ ءتوندىرەدى. سوندىقتان ساياسي يسلام مەن راديكالدى اعىمداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ بارىن جوققا شىعارۋ قيىن.
مىسىرلىق عالىم ناسەر ءاريفتىڭ پىكىرىنشە, اسىرە ءدىنشىل اعىم وكىلدەرى قوعامداعى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن سىناپ, جامان تۇستارىن ىزدەپ تۇرۋعا بەيىم. سەبەبى, ولار وزدەرىنىڭ بولمىسىن اقتاپ الىپ, قوعامداعى زاڭدىلىعىن كۇشەيتۋ جانە جەتەكشىلىگىن بەكەمدەۋ ءۇشىن ءاردايىم ماڭايىنداعىلاردى سىناۋعا, ايىپتاۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى, راديكالدى اعىمدار ءۇشىن قوعامنىڭ تۇزەلگەنى, زاماننىڭ دۇرىستالعانى ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. ەركىندىك شەكتەلگەن سايىن ولار ءوسىپ-ونە بەرەدى. ادىلەتسىزدىك, ز ۇلىمدىق جانە جەمقورلىق بولعان ەلدەردە بەلگىلى ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەر يسلامشىل توپتاردى پايدالانادى. كەلەڭسىز وقيعالار كوبەيگەن سايىن ولار دا كۇشەيە تۇسەدى. اسىرە دىنشىلدەر ديناميكالىق كۇش رەتىندە قوعامعا تاۋەلدى, ونىڭ بولشەگى ەكەنىن مويىنداپ, قوعامعا قاراي وڭ قادام جاساۋلارى ءتيىس. بارىنە قوعام باعا بەرەدى. سەبەبى, يسلامنىڭ دامۋى مەن كەلەشەگىن يسلامشىل توپتار ەمەس, قوعام انىقتايدى.
ىقتيمال كەرى اسەرلەر.راديكاليزمگە بەيىم قاتىگەز جاستاردىڭ قالىپتاسۋىندا تاياۋ شىعىس ەلدەرى قوعامىنداعى وتباسىلىق ءتاربيەنىڭ, مەنتاليتەتتىڭ, قاتاڭ پاتريارحالدى ءتارتىپتىڭ دە كەرى اسەرى بولۋى مۇمكىن.
جيحادشىل, راديكالدى يسلامشىل توپتاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار مۇسىلمان الەمىندە ءبىر جەتەكشى مەملەكەتتىڭ شىعىپ (حاليفات يدەياسى), گەوساياسي سۋبەكتىلىككە ۇمتىلعانىن قالايدى. ولار ءۇشىن الەم «دارۋل-حارب» جانە دارۋل-يسلامنان» تۇرادى. الايدا, اسىرە دىنشىلدەر باتىس ەلدەرىندە مۇسىلمانداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە ەشقانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇرماعانىن ۇمىتادى. ياعني, جيحادتى قاجەت ەتەتىندەي باتىستا مۇسىلماندار ءۇشىن ەكزيستەنتسيالدى قاۋىپ جوق.
سونداي-اق, مۇسىلماندار ءوزدەرىنىڭ جالپى دامۋدا ارتتا قالعانىن مويىنداپ, العا قادام جاساۋى قاجەت. ويتكەنى, يسلام ەلدەرى الەمنىڭ ءبىر بولىگى عانا بولعاندىقتان, مۇسىلماندار مۇسىلمان الەمىمەن دە ىقپالداسۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان ءبىز «وركەنيەتتى يسلام», «قوعامدىق يسلام» مودەلدەرىن ورنىقتىرۋعا تۇبەگەيلى نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.
جانات مومىنقۇلوۆ,
ساياساتتانۋشى