كەلەسى جىلى ونىڭ شىققانىنا 120 جىل تولادى
انەۋ ءبىر جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ابايدىڭ رومانى» اتتى ماقالادا الەكساندر پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنىڭ اباي جاساعان قازاقشا نۇسقاسى اۋدارما ەمەس, ءتول تۋىندى ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسقان ەدىك. باس ابايتانۋشى مۇحتار اۋەزوۆ جانرىن ەپيستوليارلىق رومان دەپ انىقتاعان بۇل تۋىندىنىڭ ءالى دە تەكسەرە, زەردەلەي تۇسەتىن تۇستارى جەتەرلىك. جالپى, كوركەم شىعارما تابيعاتىندا – ناقتىلى قۇبىلىس. ۋاقىت وزعان سايىن جاڭا قىر-سىرى اشىلا بەرمەك.
جۋىقتا وسى جولداردىڭ اۆتورى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ 1880 جىلعى 8 ماۋسىمدا ورىس ءتىلدى ادەبي شىعارمالاردى سۇيۋشىلەر قوعامىندا, ماسكەۋدىڭ تۆەر بۋلۆارىندا پۋشكينگە ەسكەرتكىش ورناتىلۋىنا وراي جاساعان بايانداماسىن ءتارجىمالادى... ستۋدەنتتىك شاق. وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا ۆيسساريون بەلينسكيدىڭ ا.س.پۋشكين تۋرالى ماقالالار شوعىرىن وقىعانبىز. ال پۋشكين جايلى ۇلى ورىس سىنشىسىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن قاتار, ورىستىڭ تاعى ءبىر كەمەڭگەرى فەدور دوستوەۆسكيدىڭ الەكساندر پۋشكين تۋرالى ماقالاسى بارىن ول كەزدە ەستىپ بىلمەگەن ەدىك. كەڭەس كەزىندە دۇنيەتانىمى جاعىنان كوپ قايشىلىقتارى بار دەپ سانالعاندىق سالدارىنان بولسا كەرەك.
دوستوەۆسكيدىڭ باعالاۋىندا, ونەگين – ءارى ءور ادام, ءارى اقساۋساق («پرازدنىي چەلوۆەك»), حالىق ءومىرىنىڭ «قارعىس اتقان ماسەلەلەرىنەن» بويىن اۋلاق ۇستايتىن, تۋعان جەرىنىڭ ۋايىم-قايعىسىنا جانى اۋىرمايتىن ءوزىمشىل, ەگويست. ءسويتىپ, دوستوەۆسكي ونەگيندى بەلينسكيدەن گورى قاتاڭىراق سىنايدى. تاتيانا وبرازىن زەردەلەگەندە, ونەگيندى, كازاقشالاپ ايتقاندا, جەرمەن-جەكسەن ەتەدى.
ال ابايدىڭ حات تۇرىندە جازىلعان رومانىنداعى ونەگين وبرازى ءبىرى اقىن, ءبىرى پروزايك ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ يدەيالىق-ەستەتيكالىق باعامدارىنا ۇقسايدى دا, ۇقسامايدى دا. اباي رومانىندا ەڭ اۋەلى «ونەگيننىڭ سيپاتى» سۋرەتتەلەدى. ونەگيندى ۇلى اقىنىمىز ءوزى كوزدەگەن نىساناسىنا ساي ورىس داناسى رومانىنىڭ ءبىرىنشى تاراۋىنىڭ ونىنشى, ون ءبىرىنشى شۋماقتارى جانە ون ەكىنىشى شۋماقتىڭ التى جولىن ىرىكتەپ الىپ, سول جىر جولدارىنىڭ سارىنى بويىنشا بەينەلەيدى. الەكساندر پۋشكين اتالعان تاراۋ شۋماقتارىن:
كاك رانو موگ ون ليتسەمەريت,
تايت نادەجدۋ, رەۆنوۆات,
رازۋۆەريات, زاستاۆيت ۆەريت,
كازاتسيا مراچنىم, يزنىۆات,
ياۆلياتسيا گوردىم ي پوسلۋشنىم,
ۆنيماتەلنىم ي راۆنودۋشنىم!
كاك تومنو بىل ون مولچاليۆ,
كاك پلامەننو كراسنورەچيۆ,
ۆ سەردەچنىح پيسماح كاك نەبرەجەن! –
دەپ باستاسا, ۇلى اباي بۇل جولداردى بىلايشا وربىتەدى:
جاسىنان ءتۇسىن بيلەپ سىر بەرمەگەن,
دامەلەنسە, كۇندەسە, بىلدىرمەگەن,
ناناسىڭ نە ايتسا دا, امالىڭ جوق,
تۇسىندە ءبىر كادىك جوق الدار دەگەن.
كەيدە پاڭ, كەيدە كونگىش ورنىمەنەن,
كەيدە ۇندەمەي جۇرسە دە, سوزگە باياۋ.
وت جالىنداي جاۋاپكەر قۇربىمەنەن.
سالىستىرىپ كورىڭىز. قازاق اقىنى, ءبىرىنشىدەن, پۋشكين رومانىنان ونەگيننىڭ كۇردەلى حاراكتەرىنىڭ وڭدى سيپاتتامالارىنا كوبىرەك زەر سالعان. قاي تۇستارداعى سىنىنىڭ ەپيستوليارلىق رومانىنىڭ تۇپكى ماقساتىنا سايكەسەتىن جاعىن ەداۋىر جۇمسارتقان. ءتىپتى جوعارىدا كەلتىرىلگەن شۋماقتىڭ ءبىرىنشى جولىن ءتۇبىرلى وزگەرتكەن دەسە دە بولادى. «كاك رانو موگ ون ليتسەمەريت» دەگەن جىر جولى قازاق اقىنىنىڭ نۇسقاسىندا «جاسىنان ءتۇسىن بيلەپ, سىر بەرمەگەن» دەلىنگەن. ياعني, ەپيستوليارلىق روماننىڭ ەۆگەني ونەگينى ەكى ءجۇزدى وڭباعان ەمەس. قايتا جوپشەڭدىلىكپەن سىرىن اشا قويمايتىن, ءتۇسىن بيلەگىش, ۇستامدى ادام.
ەكىنشىدەن, اباي رومانىنداعى ونەگينگە قاراتىپ ايتىلاتىن اشكەرە سىننىڭ ءوزى دە, سايىپ كەلگەندە, سيپاپ-قامشىلاۋ عانا بولىپ شىققان. ونەگيندى «دەم الىسىم, قۇمارىم – ءبىر سەن» دەپ, «جانىن قۇربان جولىنا قىلعان جانسيدى» دەپ كەلەمەجدەگەنىمەن, ونىڭ بۇل ايىبىن دا ونشاما اۋىرلاتپايدى, «جاستىق جەڭىپ, كوڭىل شايقاعاندىق» دەپ جۋىپ-شايادى.
الەكساندر پۋشكين قازاق جەرىندە, ورىنبور مەن ورال قالالارىندا 1833 جىلى بولعانى, قازاقتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» داستانىن ادەيىلەپ جازدىرىپ الىپ, ول جونىندە شىعارما جازۋدى ويلاستىرعانى اتام زاماننان ايان اقيقات. مۇحتار اۋەزوۆ بۇل تاريحي شىندىقتى بىلە تۇرا, «وسىلايشا, 1887 جىلدىڭ قىسىندا ورىستىڭ داناسى پۋشكين ءوزىنىڭ سۇيىكتىسى تاتياناسىن قولىنان جەتەكتەپ كەپ, كەڭ قازاق ساحاراسىنا ەڭ العاش رەت قادام باستى» – دەپ جازادى.
زاڭعار جازۋشىمىزدىڭ بۇلايشا كەلۋىنىڭ, ناقتىلى وبراز ارقىلى بەلگىلى ءبىر يدەيامەن ارقاۋلانعان اللەگوريالىق كوركەم ءتاسىلدى قولدانۋىنىڭ ءوز سىرى بار. ول سىردىڭ وزەگى ۇلى ورىس حالقى مەن قازاق حالقىنىڭ دوستىعى يدەياسى ەدى. ورىس داناسىنىڭ قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنا قولىنان جەتەكتەپ كەلگەن تاتياناسى, دانا اقىن پۋشكيننىڭ ءوزى دە تىڭداۋشىسىن ۇيىتقان قادىرلى, بيىك وبرازدارعا اينالدى.
تاتيانا – پۋشكيننىڭ, بەلينسكيدىڭ, دوستوەۆسكيدىڭ, ابايدىڭ عانا ەمەس, روماندى وقىعان جاننىڭ ءبار-ءبارىنىڭ سۇيىكتىسى.
ا سچاستە بىلو تاك ۆوزموجنو,
تاك بليزكو!..نو سۋدبا مويا
ۋج رەشەنا...
يا ۆىشلا زامۋج. ۆى دولجنى,
يا ۆاس پروشۋ, مەنيا وستاۆيت;
............................................
يا ۆاس ليۋبليۋ (ك چەمۋ لۋكاۆيت؟),
نو يا درۋگومۋ وتدانا,
يا بۋدۋ ۆەك ەمۋ ۆەرنا.
ۆيسساريون بەلينسكي وسى جىر جولدارىن تالداي كەلە, تاتيانا ءوز بولمىس-تابيعاتىنان اينىمايتىن ورىس ايەلىنىڭ ءتيپى دەپ باعالايدى.
فەدور دوستوەۆسكي دە تاتيانانىڭ: «باسقاعا مەن بۇيىرعانمىن, ادالمىن وعان ءاردايىم», دەگەن اقتىق ءسوزىن ناعىز ورىس ايەلىنە ءتان مىنەزگە بالايدى. سونسوڭ ساۋال قويادى: بىراق سوندا قالاي بولعانى تاتيانا ونەگينگە «مەن ءسىزدى سۇيەمىن» دەيدى, سونىسىنا قاراماي, ونى ەتەگىنەن ۇستاۋدان باس تارتادى, ءويتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ۇلى جازۋشىنىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ۇزاق-سونار تولعانىستارىن قىسقاشا قايىرعاندا, سەبەپ ەكى ءتۇرلى: ءبىرىنشىسى – تاتيانانىڭ پاك جۇرەگىنىڭ شەشىمى: «مەيلى مەن-اق باقىتسىز بولايىن, مەنىڭ باقىتسىزدىعىم اناۋ شالدىڭ باقىتسىزدىعىنان الدەقايدا اۋىر بولسىن, بىراق مەن باسقا بىرەۋدىڭ تۇبىنە جەتۋ ارقىلى باقىتتى بولعىم كەلمەيدى», دەيدى. ەكىنشى سەبەپ – دوستوەۆسكيدىڭ جورامالى بويىنشا, تاتيانا ءتىپتى قارت كۇيەۋى دۇنيەدەن وزىپ, باسى بوساعان كۇندە دە ونەگيننىڭ سوڭىنان ەرمەگەن بولار ەدى. ويتكەنى, ونىڭ قانداي ادام ەكەنىنە تاتيانا سوناۋ قىز كەزىندە-اق, ونەگين جوقتا ونىڭ كابينەتىن ارالاپ, وقىعان كىتاپتارىن, زات-بۇيىمدارىن اقتارىپ-توڭكەرىپ ءجۇرىپ, كوزى جەتكەندەي بولعان. ەرنىنەن ەرسىلەۋ كۇلكى جۇگىرىپ: «سايقىمازاق ەمەس پە ەكەن بۇل جازعان؟» – دەپ ويلاعان-دى.
ال «تاتيانا حاتى» تۋرالى قازاق نۇسقالارىندا: مۇحتار اۋەزوۆتىڭ رومان-ەپوپەياسىندا, ۇلى جازۋشىنىڭ كوركەم زەرتتەۋلەرىندە, مىسالى, «پۋشكين جانە اباي» اتتى ماقالاسىندا ۇلى اباي «ەۆگەني ونەگين» رومانىنىڭ ىشىنەن «تەك ونەگين-تاتيانا اراسىندا كەزەك اۋىسقان كۇشتى ماحاببات كۇيلەرىن عانا ءسوز قىلاتىنىن ايرىقشا ءبولىپ ايتقان. «اباي ءوز جانىنان ونەگينگە اقىرعى ءسوز بەرەدى. بۇل – پۋشكيندە جوق», دەيدى.
اباي كەيىپكەرى حات تۇرىندەگى رومانداعى حاراكتەرىنىڭ دامۋ لوگيكاسىنا ساي ءولىم قۇشادى. ونەگين «تاتيانا حاتىنا» ىلكى جاۋابىندا-اق:
پەندە كورگەن بار قىزىقتىڭ
ءبارىن ىشكەن سۇم جۇرەك.
اينىعان سوڭ سەن جولىقتىڭ,
ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك؟!
ءتاتتى دۇنيە كوڭىلىمنەن,
كەتتى مەنىڭ نان ماعان.
ەندى بىزگە ءبىر ولىمنەن
باسقا تۇك جوق ارناعان,
– دەپ جول تابا الماي دۇنيە سالاتىنىن مالىمدەيدى. ال پۋشكين رومانىندا تاتيانا حاتىن العان سوڭ ونەگين ءولىم دەگەن سۇمدىق ءسوزدى اۋزىنا دا المايدى. پاڭ جىگىت – جيىرمانىڭ التاۋىندا. بۇل جاسىنا دەيىن ءسۇيىپ-جانۋدىڭ تالايىن باسىنان كەشىرىپ ۇلگىرگەن. ەندى سول قىزىق-شىجىقتىڭ بارىنەن مەزى بولعان.
نو يا نە سوزدان دليا بلاجەنستۆا;
ەمۋ چۋجدا دۋشا مويا;
ناپراسنى ۆاشي سوۆەرشەنستۆا;
يح ۆوۆسە نەدوستوين يا.
پوۆەرتە (سوۆەست تومۋ پورۋكوي),
سۋپرۋجەستۆو بۋدەت نام مۋكوي,
يا, سكولكو ني ليۋبيل بى ۆاس,
پريۆىكنۋۆ, رازليۋبليۋ توتچاس;
ناچنەتە پلاكات: ۆاشي سلەزى
نە ترونۋت سەردتسا موەگو,
ا بۋدۋت ليش بەسيت ەگو...
ءوزىنىڭ بۇگىن جاقسى كورگەنىنەن كۇنى ەرتەڭ اينىپ كەتەتىنىن جاسىرمايدى. جاس قىزعا ءدارىس وقىعانداي:
ارمان ەتپە, جاس كۇنىڭ كوپ,
يگىلىك كور, ەرگە بار!
بۇل زاماننىڭ قاشقىنى دەپ,
مەن عارىپتى ەسىڭە ال, – دەيدى.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, ەپيستوليارلىق روماننىڭ گەرويى پۋشكين رومانىنداعى ەۆگەني ونەگينمەن اتتاس بولعانىمەن, ۇلتتىق زاتى بولەك! «ونەگيننىڭ تاتياناعا جازعان حاتىندا» بىلاي دەلىنگەن:
ميحرابىم سەن, باس ۇرامىن,
ءتىل جەتە الماس گۇزىرىمە.
جەپتپەدىم, نە جاسىرامىن,
گاۋھارىمنىڭ قادىرىنە.
ميحراب مەشىتتە قۇبىلانى كورسەتەتىن, يمام تۇراتىن ورىن. ەندىگى ءبىر شۋماق: «ءتاڭىرى دوبى – بۇل عارىپ باس» دەپ باستالادى. «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەگەن ماتەل دە حريستياننىڭ اۋزىنان شىقپاسا كەرەك. قىسقاسى, ەپيستوليارلىق روماننىڭ گەرويى – مۇسىلمان, ايتتى-ايتپادى – قازاق!
اباي رومانىنداعى تاتيانانىڭ دا ەسىمى ورىسشا بولعانىمەن, زاتى – قازاق قىزى. «تاتيانانىڭ ءسوزى» بىلايشا جۇپتالادى:
سەن جارالى جولبارىس ەڭ,
مەن كيىكتىڭ لاعى ەم.
ءتىرى قالدىم, ولمەي ارەڭ,
قاتتى باتتى تىرناعىڭ.
نەمەسە:
قايماق ەدى كوڭىلىمدە,
بىزگە قاسپاق بولدى جەم.
ەكى ءسوز جوق ومىرىمدە,
مەن دە سورلى – باقىت كەم.
بۇل سوزدەردى پۋشكين رومانىنان مۇلدە ۇشىراتپايتىنىمىز – زاڭدى نارسە. ويتكەنى, مۇنداي تىركەستەر حريستيان, ورىس اتاۋلىنىڭ اۋزىنا ەشقاشان تۇسپەك ەمەس. ورىس دۆوريانىنىڭ قىزى ءسۇت ءپىسىرىپ, قازاننىڭ قاسپاعىن قىرمايدى عوي!
ەپيستوليارلىق روماننىڭ تاتياناسى سوڭىرا جۇرتتىڭ وسەك, قاڭقۋىنا قالماۋىن تىلەي وتىرىپ, ءسوزىن بىلايشا ءتامامدايدى.
عاشىق اقپىن ەش كۇمانسىز,
ىرىس ەمەس, سور ءۇشىن.
كورىسۋگە شىداماسپىز,
ايىرىلالىق سول ءۇشىن.
بۇل شۋماقتىڭ پۋشكين رومانىنا ۇقسايتىن جەرى – نەسىن مەكەرسيىن, مەن ءسىزدى سۇيەمىن دەيتىن مۇڭ-زارى. ال كورىسۋگە شىداماسپىز» دەيتىن سوزدەرى شىعىستىڭ ءلايلى-ءماجنۇن داستانىن ەسكە تۇسىرەتىنى داۋسىز.
حات تۇرىندە جازىلعان رومانداعى تاتيانا بۇرىن قازاق سوزىمەن ايتىلىپ كورمەگەن, ءار ءسوزى انىق ەستىلەتىن كوركەم تىلمەن جانە ءبىر كەرەمەتى – اباي شىعارعان شەرلى, مۇڭدى سازبەن اندەتەدى.
تاتيانا ءانىنىڭ قازاق ساحاراسىندا شىرقالعانىنا ەندى ءبىر قىس وتكەن سوڭ 120 جىل تولماق. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا تاتيانانىڭ ءانى, ناز-مۇڭى ابايدىڭ سۇيىكتى جارى ايگەرىمنىڭ جۇرەگىنەن جان-يمانىنداي, ءمىناجات قۇپيا دۇعاسىنداي ءۇزىلىپ شىقسا, بۇگىندە ءدال سولاي ءار جاس جۇرەكتى ەرىتىپ, كوڭىلىن اسەم كۇيگە بولەمەك.
ءتاڭىرى قوسقان جار ەدىڭ سەن,
جار ەتە الماي كەتىپ ەڭ.
ول كەزىمدە بالا ەدىم مەن,
اياماسقا بەكىپ ەڭ.
تاتيانا جاسىنداعى بۇگىنگى بۇرىمدىلار بۇل ءاندى تازا سەزىممەن, ىستىق جۇرەكپەن ايتسا, ونىڭ قيسىنى جەتەرلىك. قىز – جات جۇرتتىق. تۋعان اكە-شەشەسىنەن جىراقتاپ, باسقا ءبىر شاڭىراققا كەلىن بوپ تۇسەدى. جاس ارۋعا نە وي كەلىپ كەتپەيدى دەيسىڭ. تاتيانا ءانىن شىرقاتسا, بولاشاق تاعدىرىن جاۋاپتى ويلاعانى. تاتيانا ءانى – قانات ءبىتىرەتىن بولەك سازدى, مۇڭدى, نازدى ءان.
رەسەيدە قازىردە پۋشكين تۋرالى جىل سايىن 500-دەي كىتاپ شىعادى ەكەن. «ليتەراتۋرنايا گازەتا», باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلى اقىن جايلى جاڭا ءبىر دەرەك پە, ايتەۋىر, سەبەبىن تاۋىپ قۇنارلى ماتەريال جاريالاپ جاتادى... پۋشكين – ورىس داناسى بولعاندا, اباي – قازاق داناسى. «ايران سۇراي كەلىپ, شەلەگىڭدى جاسىرما» دەيدى اتام قازاق. ايتپاعىم, كەلەسى جىل – تاتيانا ءانىنىڭ جىلى بولىپ جاريالانسا. انشىلەر بايگەسى, تاعى دا باسقا ايشىقتى ءىس-شارالار بەلگىلەنسە... بۇگىنگى جاس ۇلاندى سمارتفونعا كۇندى-ءتۇنى ۇڭىلۋدەن باسىن ءبىر كوتەرتسە, ول اباي ولەڭى, تاتيانا ءانى بولار.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى