جاقسى ادام كۇننىڭ جارىعى سياقتى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قازىنا, ورتاق قۇندىلىق. جاقسى ادام – ورتامىزدا اعىپ جاتقان داريا-وزەن. ونىڭ سۋى داريا-وزەن بويىن مەكەندەگەن بۇكىل حالىقتىڭ, جان-جانۋاردىڭ, وسىمدىك الەمىنىڭ قۋات كوزى, وزەگى, ءنارى, تىرشىلىگى, ءومىرى. ول ەشكىمدى دە, ەشنارسەنى دە تاڭدامايدى, تالعامايدى, الالامايدى, قۇلالامايدى, اعا بەرەدى, اعا بەرەدى. جاقسى ما – جامان با, ادال ما – ارام با, پايدالى ما – زياندى ما, ز ۇلىم با – جىرتقىش پا, ءارامشوپ پە, ءبارىبىر ەمىزە بەرەدى, ەمىزە بەرەدى. ونىڭ پارىزى, قارىزى, تابيعي, تاريحي مىندەتى, تاعدىردان العان تاپسىرماسى وسىنداي. جاقاەۆ تا سول ساناۋلى, تاڭبالى, تانىمال جاقسىلاردىڭ ءبىرى. ەڭبەك الەمنىڭ ءامىرشىسى بولسا, ىبەكەڭ ەڭبەكتىڭ ءامىرشىسى بولدى. ەگەر جاقاەۆتى جاقسى بىلسەڭىز, تەرەڭ تۇسىنسەڭىز, قادىرىنە جەتسەڭىز, سىيلاساڭىز, ءپىر تۇتساڭىز, جاقسى كورسەڭىز, ءسىزدىڭ دە «مەنىڭ جاقاەۆىم» دەۋىڭىزگە بولادى. جاقاەۆتىڭ شاپاعاتى, جاقسىلىعى, قادىر-قاسيەتى, ەڭبەك سۇيگىشتىگى, ءومىرى, ونەگەسى, ۇلگىسى, ۇلاعاتى بارىمىزگە دە جەتەدى.
ىبىراي جاقاەۆ – قازاق حالقىنىڭ, بۇرىنعى, قازىرگى مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ءىرى, ءىرگەلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ەڭبەك سۇيگىشتىكتىڭ, ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ ولشەمى.
ىبەكەڭدى ايتقاندا, شىعاناق بەرسيەۆتى, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتى بىرگە اتاعانىمىز ورىندى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل تورتەۋى دە – ەڭبەكتىڭ ەرلەرى, تاعدىرلاس, زامانداس, جۇلدىزداس, قازاقتىڭ بەدەلى مەن بەرەكەسىن, ابىرويى مەن اتاعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جارالعان جاندار. حالقىمىزعا, ەلىمىزگە تاريحتىڭ, ۋاقىتتىڭ, تارتقان سىيى. ولار قازاقتىڭ اتىن بۇكىل الەمگە تانىتتى, مويىنداتتى, مارتەبەسىن ءوسىردى, ابىرويىن اسقاقتاتتى. ىبىراي جاقاەۆ پەن شىعاناق بەرسيەۆ دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساپ, تاعدىرلاس بولدى, جۇلدىزدارى بىرگە جاندى. ىبەكەڭ, جازەكەڭ, نۇرەكەڭدەر ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى. كوزدەرىنىڭ ءتىرىسىندە تۋعان جەرلەرىندە تاس مۇسىندەرى ماڭگىلىككە امانات ەتىلدى.
ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنىڭ اراسىنداعى ءتۇسىنىستىك, تىلەكتەستىك, ءىلتيپات, سىيلاستىق, دوستىق بىرگە تۋعاننان دا ارتىق, ەلگە ونەگە, ۇلگى بولارلىق ەكى ۇلى ادامنىڭ ۇلاعاتتى, شىنايى, جارقىن دا جاراسىمدى دوستىعى ەدى.
...كەزىندە جازەكەڭ ىبەكەڭە ىنىلىك جولمەن سالەم بەرىپ تە, كوڭىلىن سۇراپ تا كەلەتىن. ال 1981 جىلى ىبەكەڭ توقسانعا تاياپ قايتىس بولعاندا, جازەكەڭ اعاسىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا دا كەلدى. اتا جولىمەن الىستان كولىگىنەن ءتۇسىپ, جاياۋ «وي, باۋىرىمداپ» زور داۋىسىمەن ەزىلىپ, ەگىلىپ, جىلاپ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن-ءدى.
سول كەزدە جازەكەڭنىڭ جاسى 85-تە ەكەن. ىبەكەڭنىڭ قازاسىن ەسىتكەندە: «بارامىن, بارماسام بولمايدى, ءوز قولىممەن ءبىر ۋىس توپىراق سالامىن, ول – مەنىڭ اعامنىڭ ارۋاعى الدىنداعى سوڭعى پارىزىم. ەگەر دەنساۋلىعىم جارامايدى دەسەڭدەر, ازارى ىبەكەڭنىڭ قاسىنا جاتارمىن. قازاقتىڭ كەز كەلگەن جەرى ءبارىمىزدىڭ دە تۋعان توپىراعىمىز ەمەس پە؟» دەگەن ەكەن جارىقتىق.
بۇدان كەيىن قانداي اڭگىمە بولۋى مۇمكىن, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جازەكەڭنىڭ كولىگىن دايىنداپ, جولعا شىعارىپ سالىپتى. تۇركىستاننان ءوتىپ, قىزىلوردانىڭ شەكاراسىنا كىرگەنى سول-اق ەكەن, جازەكەڭ كوز جاسىنا يە بولا المايدى. «الدىمداعى اقىلشىم ەدى, اعام ەدى, دانام ەدى, دەپ ساي سۇيەگىمىزدى سىرقىراتار سوزبەن جوقتاۋىن ءۇنسىز تىڭدادىم دا وتىردىم» دەيدى جول سەرىگى بولعان جىگىت.
مىنە, ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنىڭ ۇلى دوستىعى جونىندە اسقار توقماعامبەتوۆ:
«كەزدەستى, مىنە, سولاي ەكى باتىر,
بوپ قالدى قوسىلعانداي ەكى عاسىر,
ءبىرى تاۋ, ءبىرى تەڭىز سەكىلدەنىپ.
ەكەۋى جۇبىن جازباي كەلە جاتىر», – دەپ شابىتتانا جىرلايدى.
ىبەكەڭ, شىقاڭ, جازەكەڭ, نۇرەكەڭ – «ديحان اتا», «شوپان اتا», «دالا اكادەميگى» – حح عاسىردىڭ ناعىز ەڭبەك تارلاندارى. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وسى ءتورت شالدىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل شالدار – ءومىردىڭ وزىنەن وقىعاندار, الدىنداعى قاريالاردان كورگەنىن, ەستىگەنىن كوكىرەگىنە توقىعاندار, وسى مول مۇرانى كەيىنگىلەرگە كەمەڭگەرلىكپەن قالدىرعاندار. بۇل شالدار – ءومىرى اسىپ-تاسۋدى بىلمەگەن, ەلدەن اسىپ ءومىر سۇرمەگەن, دۇنيەنىڭ بار كىلتى ەڭبەكتە عانا ەكەنىن وزىنەن باستاپ, وزگەگە دە ۇقتىرىپ كەتكەن ۇلى جاندار.
جاراتقان يەمنىڭ شەبەرلىگىنە قالاي شەك كەلتىرەرسىڭ, ءبىر-بىرىنە دەگەن اۋمايتىن ۇقساستىق تۇلا بويلارىندا تۇنىپ تۇر. ءبارىنىڭ دە پەيىلدەرى دالاداي, اتىمتاي جومارت, قولدارى اشىق, ساۋاتسىز, وقىماعان, ماماندىقتارى جالشىلىق, تۋا تالانت, قۇدايدىڭ ۇيە سالعان توبەلەرى عوي. بۇلار ەنتسيكلوپەديا بەتىنەن ماڭگى تۇسپەيتىن قازاقتىڭ مىقتىلارى. ولار حالىق جۇرەگىنە ءوشپەستەي بولىپ جازىلىپ, ۇلتتىڭ تاريحىنا, ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا, ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ەتالوندىق ۇلگىسىنە, ۇلتتىڭ تۋىنا, ۇرانىنا اينالعان تۇلعالار.
ەڭبەك مايدانىنىڭ ايگىلى مايتالمانى, تالدىقورعاندىق ايتۋلى ازامات, ۇلتى پولياك ن.ي.گولوۆاتسكي:
– ءبىز بەس اعايىندىمىز, – دەپ مارقايادى ەكەن.
– باۋىرلارىڭىزدى اتاڭىزشى, – دەگەنگە:
– ولار: دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ جانە مەن. ويتكەنى, بىزدەردىڭ ءبارىمىز دە ەكى مارتەدەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الىپ, ومىراۋىمىزعا قوس جۇلدىزدى جارقىراتا تاققانبىز, – دەيدى.
مىنە, ماقتاۋدى مۇلدە بىلمەيتىن, ارتىق سوزگە استە جوق, تەك ءىرى, ىرگەلى ءىستىڭ عانا ادامىنىڭ جۇرەكجاردى ءىلتيپاتى بۇل. راسىندا, ونىڭ ايتىپ تۇرعانى ايداي اقيقات. قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ وسىناۋ الىپتارىن وشپەس داڭققا بولەگەن, ولاردى تانىستىرعان, تابىستىرعان, تۋىس ەتكەن – جوعارى مارتەبەلى قۇدىرەتتى, كيەلى – ەڭبەك!
ءيا, ىبىراي جاقاەۆ – ءدان پاتشاسى, اق كۇرىشتىڭ اتاسى, جاقاەۆشىلار مارشالى, دالا اكادەميگى, ديحانداردىڭ ءپىرى. جاقاەۆ ءوزىنىڭ وشپەس تاريحىن كەتپەنمەن, تەرمەن جازعان, بىرنەشە عاسىردا دۇنيەگە ءبىر-اق كەلەتىن ادام.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنەن كەيىنگى ءۇش جىل قاتارىنان الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ەرىكسىز تاڭدايلارىن قاققىزدى, 1945 جىلى كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان – 156 تسەنتنەردەن, 1946 جىلى – 160, 1947 جىلى 171 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاسادى.
قازاقتىڭ قارا شالىنىڭ دالالىق دانا اقىل-ويىمەن, بويىنداعى اللانىڭ شاپاعاتى, سىيى – جويقىن كۇش-جىگەرىمەن, كيەلى, كۇرەكتەي قولىمەن, كارى بايتەرەكتىڭ جەر بەتىنە شىعىپ كەتكەن تامىرىنداي سالالى ساۋساقتارىمەن, قارا كەتپەنمەن قارا جەردى قارس ايىرىپ جاساعان بۇل رەكوردى بۇكىل الەمدى تاڭداندىردى, تاڭعالدىردى. بۇل رەكورد وركەنيەتكە, وزىق تەحنولوگياعا, بىلىمگە, عىلىمعا بىزدەن الدەقايدا بۇرىن جەتكەن جاپوندىقتاردىڭ جاعاسىن ۇستاتتى, كارىستەردى قايران قالدىردى.
...ولار سەنبەدى, كەڭەس وداعىنا سەنىمسىزدىكپەن قارادى. تەكسەرۋ دە تەكسەرۋ, كوميسسيا دا كوميسسيا. ال ىبەكەڭ: «باسىمدى قاتىرىپ, مەنى كەڭسەگە نەگە شاقىرا بەرەسىڭدەر تۇگە, جەر انە, سۋ انە, ءونىم انە, تەكسەرە بەرىڭدەر» دەپ بيباجارىن (ايەلى) اتتىڭ ارتىنا ءمىڭگەستىرىپ الىپ, ايمانكۇلدىڭ داۋىسىن, نارتايدىڭ سىڭعىرلاعان ءانىن ساعىندىم دەدى دە, كورشى اۋىلعا كەتە باردى. نارتايى – نارتاي, ال ايمانك ۇلى – قازاق پوەزياسىنىڭ ايتۋلى قارا نارى, اقىن ءا.تاجىباەۆتىڭ اناسى.
1957 جىلى 65 جاستاعى جاقاەۆتى كولحوزشىلار سىرتىنان قۇجات تولتىرىپ, جوعارى جاقپەن كەلىسىپ, كولحوزعا توراعا ەتىپ سايلايدى. ىبەكەڭ بارىنشا قارسىلىق بىلدىرەدى, بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمايدى, اقىرىندا شاياحمەتوۆكە دەيىن بارىپ, باستىق دەگەن پالەدەن ارەڭ قۇتىلادى.
ىبەكەڭنىڭ تاريحي تاعدىرى – ديحانگەرشىلىك, پەشەنەسىنە ۇلى ديحان اتا بولۋ جازىلعان. ىبەكەڭ رەكورد قالاي تۋدى دەگەندەرگە الدىمەن ەڭبەك, سودان سوڭ ەڭبەك,تاعى دا ەڭبەك دەپ جاۋاپ بەرەدى.
جازمىشتان وزمىش جوق, وزۋدىڭ دا ءتىپتەن قاجەتى جوق... ىبەكەڭ سوم دەنەلى, ءار ساۋساعى قامشىنىڭ سابىنداي, قورعاسىننان قۇيىلعانداي وتە قايراتتى, قارۋلى كىسى بولاتىن. جاستاۋ كەزىندە بىرنەشە اس, تويلاردا كۇرەستەرگە قاتىسىپ, بەلدەسكەنىن جىققان, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن كىسى. «ىبىراي جۇگىرگەندە جەر دۇرسىلدەيدى» دەيدى ەكەن اكەسى.
ىبەكەڭ سابىرلى, سالماقتى, ۇستامدى, اشۋدىڭ ەمەس, اقىلدىڭ ادامى, داۋدىڭ ەمەس, ءمامىلەنىڭ ادامى ەدى. سوزگە ساراڭ, بيلىك ايتۋعا تالپىنبايتىن, تالاسپايتىن, كوپ كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەنى مول بولسا دا, اقىلگويسىنبەيتىن, سىر اشا, سىر شاشا بەرمەيتىن تۇيىق, جۇمباق تۇلعا-تىن. ءسوزدىڭ ەمەس, جاسامپاز ءىستىڭ ادامى. ىبەكەڭ جونىندە قالام تارتپاعان, پىكىر ايتپاعان سول زاماندا قازاق زيالىسى جوق دەسەك, سونىڭ ءبىرى, بىرەگەيى ءابدىلدا تاجىباەۆ:
اعاتاي!
كەشەگى كوشپەلى قازاق بالاسى ەڭ
ۇستىندە تۋعان ىرعالا باسقان تۇيەنىڭ.
بۇكىل دۇنيەگە داڭقى تاراعان
ديحان اتامسىڭ,
سۇيەنەرىمسىڭ, سۇيەرىم.
توپىراقتىڭ, سۋدىڭ, جارىقتىڭ
سىرىنا قانىق كيەلىم.
مەن بۇگىن سەكسەنگە كەلگەن تويىڭدا
اق قىراۋ باسقان,
ازداپ شارشاعان باسىمدى
الدىڭا كەلىپ يەمىن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «سىرداريا» رومانىن جازۋ ۇستىندە ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءۇيىندە ءۇش ايدان استام جاتىپ, اتاقتى شىعارماسىنىڭ باس كەيىپكەرى رەتىندە دالا اكادەميگىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, ءبىتىم-بولمىسىن, ءومىر سالتىن زەردەلەي زەرتتەگەن. ەكەۋىنىڭ اراسىندا ايتىلماعان سىر, شەرتىلمەگەن شەجىرە قالماعان. اقىر سوڭىندا ادەبيەت الىبى مەن داڭعايىر ديحان سىيلاس, سىرلاس, قيماس دوس بولىپ كەتكەن.
ىبىراي جاقاەۆتىڭ «دالا اكادەميگى» اتانۋىنا بىردەن-ءبىر كۇش سالعان دا – وسى ءسابيت مۇقانوۆ.
ىبەكەڭ ۇلكەن جيىندارعا ءجيى قاتىسىپ, ۇزاق وتىرۋعا ابدەن ۇيرەنگەن. شىدامدىلىعى سونشالىقتى, جيىن پرەزيديۋمدارىندا كۇن ۇزاق تاپجىلماي, قيمىلسىز وتىراتىن-دى. «تەك كوزىن جىپىلىقتاتقانىنان عانا ءتىرى ادام دەرسىڭ نەمەسە قۇتتى تاس ءمۇسىن ەدى عوي», – دەيتىن بىلەتىن كىسىلەر. ءوزىنىڭ ءبىر باسىنان اسىپ-توگىلىپ جاتقان اتاق-داڭقتى جەكە باسىنا پايدالانعان جان ەمەس, قاراپايىم ەل قاتارلى تۇرمىس قۇردى. ول كىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن كەڭ پەيىلدىلىگىن زامانداستارى بىلاي سيپاتتايتىن ەدى: «حالىقتا: «پەيىلى تار ادامنىڭ ىشىنەن قىل اينالمايدى دەگەن ءسوز بار, ال ءبىزدىڭ ىبەكەڭنىڭ كەڭ پەيىلدىلىگى سونشا ىشىنەن ات ەر-تۇرمانىمەن اينالادى», دەيتىن. ىبەكەڭ ەرتە كوكتەمدە ەگىس باسىنا كوشىپ بارىپ, كۇزدە كۇرىشىن جيىپ-تەرىپ, ەلگە ءبىر-اق قايتاتىن».
ىبەكەڭ كۇرىشتىڭ ىشىنەن شىقپايتىن. كۇرىشتىك – ول ءۇشىن بۇل دۇنيەنىڭ پەيىشى. جەردى ءوزى تاڭدايدى, ارىق-جاپ, سۋ جولدارىن, اتىزدارىن ءوزى بەلگىلەيدى, ءوزى قازادى, قازدىرادى, ءوزى سوعادى, سوقتىرادى. ءوزى جەر, سۋ ينجەنەرى, ءبارىن بىلەدى, وقىماي-توقىعان. جەردىڭ تۇزدىلىعىن تىلىمەن انىقتايدى. ءبىر ءوزى – ءبىر لابوراتوريا. كۇرىشتى قولمەن سەۋىپ, سۋ جىبەرەر كەزدە بىرەر قاپ كۇرىشتى قۇلاقتاردىڭ ساعاسىنا تاستايدى, اتىزداعى كۇرىشپەن بىرگە ول دا ءبورتىپ, ءوسىپ جاتادى. كەيىن ونى كۇرىش كوشكەن, سيرەك شىققان جەرلەرگە, اتىز جيەكتەرىنە قولداپ ورنالاستىراتىن.
كۇرىش سۋ بەتىنە شىققان كەزدە ءجيى وسكەن جەردىڭ داقىلىن سيرەك تۇسقا كوشەتتەيتىن, ول كىسىنىڭ كۇرىش اتىزدارىندا الاقانداي جەر دە بوس بولمايتىن. توبەدەن قاراساڭ جەر كورىنبەيدى, جانىنان قاراساڭ وق وتپەيدى.
«جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەندەي, ادام قانشالىقتى كۇشتى, قۇدىرەتتى بولعانىمەن, ول ءوز شىڭىنا شىعۋ ءۇشىن وعان سونشالىقتى كوپتەگەن قولداۋشىلار, جاردەمشىلەر, كومەكشىلەر, كەڭەسشىلەر, تىلەۋشىلەر, باپكەرلەر كەرەك. ىبەكەڭە تاعدىر وسىنىڭ ءبارىن وڭىنان كەزدەستىردى, اسىرەسە, ىبەكەڭنىڭ ومىرلىك بريگاديرى قويشىباي ورازىمبەتوۆ پەن بىلگىر, عالىم, جاڭاشىل اگرونوم انەس التىنبەكوۆتەردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. كۇرىش جونىندەگى عىلىمدى دامىتۋدا, ءتاجىريبەنى جەتىلدىرۋدە, اگروتەحنيكانى قالىپتاستىرۋدا ىبەكەڭنىڭ, انەكەڭنىڭ, قويشىكەڭنىڭ بىرىگىپ اتقارعان جۇمىستارى ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنە پارا-پار.
ىبەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى كوپ, كۇرىشتەن ەڭبەگى جانىپ, باقىتىن تاپقان ازاماتتار, بۇكىل رەسپۋبليكا كۇرىششىلەرى – ىبەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى. ىبەكەڭنىڭ قۇتتى جولىمەن, وركەن جايعان ونەگەسىمەن, تاربيە دەگەن تاڭىرىمەن, اق باتاسىمەن وبلىستاعى 91 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ 35-ءى شيەلى اۋدانىنان تاربيەلەنىپ شىقتى.
دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ 2/3 بولىگى كۇرىشپەن تاماقتانادى. سىر بويى حالقى دا كۇرىشتى ارداقتايدى, ايالايدى, «كۇمىس كۇرىش», «سىر سۇلۋى», «سىر ارۋى», «سىر مارجانى», «التىن ءدان», «اق مارجان» دەپ انگە قوسادى. ەجەلگى كۇنشىعىس ەلدەرىندە اسا قۇرمەت تۇتاتىن داقىل – كۇرىشتى پاتشانىڭ ءوزى باستاپ سەبەدى ەكەن. سول كۇرىشتى قازاق جەرىندە, سىر ەلىندە ءبىرىنشى سەۋىپ ديحانگەرشىلىكتى حالقىنىڭ قانىنا, جانىنا سىڭىرگەن ىبىراي شىنىندا قاي پاتشادان كەم؟!.
ەتەنە ەڭبەكتەس بولعان, جاقىن ءشاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى مارقۇم زاكيرا ەرجانوۆا ءبىر تاربيەلىك ءمانى بار ۋاقيعانى ەسكە العان ەدى. «كۇرىش سەبىلىپ جاتقان كەز, جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ءۇزىلەتىن مەزگىلى – كوكتەم, جۇرتتىڭ ءبارى جارتى قۇرساق. ءبىر دوربا كۇرىش تۇقىمىن, كەيىن كوجە قىلىپ ىشەيىك دەپ ۇيدەگى جامان ساندىققا سالىپ, تىعىپ قويعانبىز. تۇسكى شايدىڭ ۇستىندە ىبەكەڭنىڭ كوزى ساندىقتىڭ تەسىگىنەن كورىنىپ تۇرعان كۇرىش دانىنە تۇسەدى. ساباسىنان شىعىپ, اقىلدى اشۋعا جەڭدىرىپ قاتتى اشۋلانىپ, ءبارىمىزدى جيىپ الىپ, تارىداي قۋىردى. «بۇل بىزگە امانات ەتىپ تاپسىرىلعان بۇكىل حالىقتىڭ نەسىبەسى, ىرىزدىعى, ەرتەڭگى ازىعى, وزەگى, ءومىرى, تۇقىم ۇرلاعاننىڭ تۇقىمى قۇريدى دەگەن, بۇلارىڭ نە قاراقتارىم, اپارىپ ورنىنا سالىڭدار, ەندىگارى اشتان ولسەڭدەر دە بۇل جامان ادەتتى قايتالاماڭدار», دەپ ەدى. بۇل ساليقالى, سالدارلى, سالماقتى اڭگىمە ءبارىمىزدىڭ دە بۇكىل ومىرىمىزگە جەتەرلىك ساباق بولدى» – دەپ ەدى ول.
ىبەكەڭنىڭ تانىنە, جانىنا, قانىنا ادالدىق, كىرشىكسىز پاكتىك اناسىنىڭ اق سۇتىمەن, اتاسىنىڭ اق باتاسىمەن سىڭىرىلگەن. جاقاي اقساقال ءومىرىندە العاش رەت اۋىلدان ۇزاپ, ۇلكەن ۇمىتپەن سارىارقاعا كوپپەن بىرگە ساپارعا شىققان بالاسى ىبىرايعا: «ءوزىن ءبىر ويلاپ, وزگەنى ەكى ويلاعان ەر – ناعىز ەر, كەۋدەڭدە جان باردا ادام اتىڭا داق تۇسىرمە. اشتان ولسەڭ ءول, تەك ازعىنداپ ولمە, بىلعانىش ومىردەن – ادال اجال ارتىق. جولىڭ بولسىن» دەپ اق تىلەك بىلدىرەدى. مىنە, اتانىڭ اماناتى, وسىنداي بولعان.
جاقاەۆتىڭ ەكىنشى «التىن جۇلدىزبەن» ناگرادتالۋ قۇرمەتىنە كولحوزدا وتكەن سالتاناتتى جيىنعا قاتىسىپ شىققاندا, ول كىسىنىڭ ءىزباسارى, داڭعايىر ديحان سەرىكباي بەگاليەۆ: «بۇرىنعى زاماندا انانداي اۋليە, مىنانداي اۋليە ءوتىپتى دەپ سىيىنىپ جاتامىز. وسى زاماننىڭ ناعىز اۋليەسى, ناعىز ارۋاعى ءبىزدىڭ ىبەكەڭ عوي» دەگەن ەكەن. شىنىندا قارا كەتپەنىمەن, بىلەگىنىڭ قارا كۇشىمەنەن قارا جەردىڭ قارا توپىراعىن قوپارىپ, اق كۇرىشتەن التىن تاۋ تۇرعىزىپ, سىر بويىن, ونىڭ حالقىن الەمگە تانىتقان ادام قاي زاماننىڭ اۋليەسىنەن كەم؟ قالاي دەسەڭ دە ىبەكەڭ تەك ەمەس, تەگىن ەمەس, قىدىر قاراپ, باق دارىعان اۋليە, ارۋاقتى ادام. بۇل رەتتە ىبەكەڭنىڭ زەردەلى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى جۋرناليست زاكىم جايلىبايدىڭ اڭگىمەسى ەسكە تۇسەدى: «تابيعاتتىڭ ءالى دە ادامزاتقا بەلگىسىز جۇمباق سىرلارى كوپ قوي. سونىڭ ءبىرى – قىدىر اۋليە. حالىقتا قىدىر كورگەن ادام باق پەن داۋلەتكە كەنەلىپ وتەدى دەگەن سەنىم بار. سونىڭ ءبىر دالەلى ەسەبىندە ديحان اكەمىز جاقاەۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنى جاڭعىرتقىم كەلەدى. ىلگەرىدە اۋىلدا قاريالار كوپ, ءبىز سولاردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, كەسەسىن الىپ بەرىپ, كەبىسىن قويىپ قىزمەت جاسايمىز, ءارى كونە, كوسەگەلى اڭگىمەلەرگە قۇلاعىمىزدى سۋارىپ, سانامىزدى ساۋىقتىرىپ, كوڭىلىمىزگە توقىپ, كوكىرەگىمىزگە تۇيەمىز, قانىعامىز. سۋىرىلىپ كوپ سويلەي بەرمەيتىن ىبەكەڭنىڭ مىنا اڭگىمەسى ءوز ءومىرىنىڭ شىندىعىمەن استاسىپ جاتقاسىن با, ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى.
– ءوزىم جيدەدەن, شەڭگەلدەن ارشىپ, اتىزداپ ەككەن كۇرىشتىكتى سۋعا باستىرىپ بولىپ, جاپتىڭ باسىندا دەم الىپ وتىرعام, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن. دەنەم دەل-سال. بىراق كوڭىلىم توق. كۇن كەشكىرىپ بارا جاتسا دا, ۇيگە اسىقپادىم, كۇرىشكە قاراپ وتىرا تۇرعىم كەلدى. سالدەن كەيىن باتار كۇننىڭ شاپاعىنا تۇلا بويى تۇتاس مالىنعان ۇزىن بويلى, اق ساقالدى كىسىنىڭ ماعان بەتتەپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم. تۇپ-تۋرا كۇرىش اتىزىنىڭ ۇستىمەن كەبىسى سۋعا تيەر-تيمەس بولىپ ءجۇرىپ كەلەدى. العاشىندا اڭ-تاڭ بولىپ وتىرا بەرسەم كەرەك, جاقىنداعاندا ورنىمنان تۇردىم.
ول كىسى قارسى الدىما كەلىپ:
– شىراعىم, ىرىسىڭ وسى جەردەن بولادى, باقىتىڭ ورلەي بەرسىن! ءاۋمين! – دەدى اپ-انىق داۋىسپەن. ءسويتتى دە عايىپ بولدى. ەسىمدى جيسام «ءاۋمين» دەپ كۇبىرلەپ تۇر ەكەنمىن. بىراق بۇل كورگەنىمدى وسى كەزگە دەيىن ەشكىمگە دە ايتقانىم جوق. ايتقانى كەلىپ, ارتىنىڭ جامان بولماعانىن كورىپ جۇرسىڭدەر عوي.
مىنە, ەندى ايتۋدىڭ مەزگىلى كەلگەن, ءساتى تۇسكەن سياقتى, – دەدى ىبەكەڭ جۇمساق, جىلى جىميىپ, وزىنە دە, تاعدىرىنا دا, اللاعا دا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندەي.
– وي جارىقتىق-اۋ, ءسىزدىڭ ول كورگەنىڭىز قىدىر بابا عوي, – دەپ كوپشىلىك ىبەكەڭنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, ءتاۋ ەتكەنىن كوزىم كوردى. كەيىن «ىبىراي تۇبەگى» اتانعان سول جەر ەلگە ىرىس, بەرەكە, ابىروي-اتاق اكەلدى. قازىر ەندى ول القاپقا ديحاننىڭ ۇلى سەيىتبەك يە. قىدىر دارىعان جەردىڭ ءالى دە تالاي ۇرپاققا بايلىق پەن بەرەكە, ابىروي مەن اتاق اكەلەرى ءسوزسىز.
ەندى ءوزىمنىڭ جاقاەۆىما جاقىنداي تۇسەيىن. مەن شيەلىدە ءوسىپ-ءونىپ, كوكتەپ-كوگەرىپ, وتباسىلىق, ەڭبەك باقىتىن تاپقان اداممىن. 1983 جىلى كۇرىش وراعى باستالعان كەزدە شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. سودان ىبەكەڭنىڭ باسىنا بارىپ, باس ءيىپ, زيارات جاساپ, ول كىسىنىڭ رۋحىنىڭ رۇقساتىمەن كۇرىشتىككە كىرىپ, اۋدان باسقارۋعا كىرىسىپ كەتتىم.
قۇدايعا شۇكىر, جامان بولعان جوقپىز, كۇرىش جيناۋدا ءبىرىنشى ونكۇندىكتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق تۋدى جەڭىپ الدىق, ودان ءارى دە تابىستان تابىسقا, ابىرويدان ابىرويعا جالعاسىپ كەتە بەردى. 1985 جىلى ىبىراي جاقاەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەموريالدىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. الاڭ تۇگەل قورشالدى, جارىقتاندىرىلدى, وندا ورنالاسقان مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى, فونتان سوعىلدى. بۇل الاڭدا ىبەكەڭنىڭ ەسكەرتكىشى, ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعانداردىڭ ەسكەرتكىشى, ەڭبەك وزاتتارىنىڭ كورنەكتى تاقتاسى ورناتىلعان. بۇل كەشەن ەڭبەك پەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى, پارىز بەن قارىزدىڭ, يماندىلىقتىڭ ولشەمىندەي بولىپ, اۋدانداعى قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. وسى قاسيەتتى جەرگە ءاربىر ومىرگە كەلگەن نارەستە, ءاربىر جاڭا وتباسى, ءاربىر جۇمىسقا, وقۋعا, وتان قورعاۋعا العاشقى قادام جاساۋشى ازامات باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتەدى, قادىرلەيدى, قاستەرلەيدى جاقسى وي ويلاپ, جاقسى تىلەك تىلەيدى, وسى جەردىڭ قاسيەتى مەن شاپاعاتىنا سەنەدى, ءۇمىت ارتادى.
كەلەسى جىلى ىبەكەڭنىڭ مۋزەيىن ءبىتىرىپ, ونى دا وبلىستىق دەڭگەيدە سالتاناتتى تۇردە اشتىق. سونىمەن ءبىز ىبەكەڭنىڭ ارۋاعى الدىنداعى شەكسىز بورىشىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن وتەگەندەي بولدىق.
مەن ءوز باسىم وسى ىبەكەڭدەي ۇلى اداممەن جەرلەس, زامانداس بولعانىمدى, ول كىسىنىڭ كۇرىشىنىڭ ماساعىن تەرىپ, ەڭبەكتەگى, ومىردەگى, ونەگەسىن, باتاسىن الىپ وسكەنىمە, كەيىنىرەك ىبەكەڭنىڭ رۋحى الدىندا اتقارىلعان ءىرى, تاريحي, ومىرلىك جۇمىستاردىڭ باسىندا, قاسىندا بولۋدى تاعدىردىڭ مەنىڭ پەشەنەمە جازعاندىعىنا ءدان ريزامىن.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ