انا ءتىلىن ارداقتاۋ جولىنداعى كۇرەس اقمولا قالاسى مەن وڭىرىندە سەكسەنىنشى جىلدىڭ اياعىندا باستالدى. بۇگىنگى كۇنى سول كەزدەن شاعىن ەستەلىك ايتسام, قازىرگى جاستارعا ول دا ءبىر عيبرات بولار ەدى.
قالاداعى از عانا قازاق ازاماتتارى «ءتىل جانە مادەنيەت» دەگەن قوعام قۇردىق. بۇل 1990 جىلدىڭ مامىر ايى بولاتىن. ماقساتىمىز – قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىن اشۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا قول جەتكىزۋ. وسىنداي شارالار ارقىلى وڭىردە قازاق ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ.
باقشا مەن مەكتەپكە بالا جيناۋ وڭاي ەمەس. كۇندە ءۇي جاعالايمىز. جۇمىستان سوڭ جاستار شاعىن اۋدانىنا تارتتىم. بەس قاباتتى ءۇيدىڭ ءبىرىنشى پودەزىنە كىردىم دە وڭ جاقتاعى ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن باستىم. ىشتەن ءبىر ايەل شىقتى.
– كەشىرەرسىز, مۇرات وسىندا تۇرا ما؟ – دەدىم. بۇل سىلتاۋىم, ىزدەگەنىم قازاقتار.
– قايداعى مۇرات؟ – دەپ ول ەسىكتى گۇرس ەتكىزدى. قاتارداعى قوڭىراۋدى بەزىلدەتتىم. ەسىكتى الپىستى القىمداعان قازاق اشتى. سالەم بەرىپ, شارۋامدى ايتا باستادىم.
– «ءتىل جانە مادەنيەت» دەگەن قوعامدى ەستىگەن شىعارسىز. مەن سونىڭ توراعاسىمىن. الداعى وقۋ جىلىندا قالاداعى مەكتەپتەردە قازاق كلاستارىن, باقشالاردا ۇلتتىق توپتار اشپاقپىز. سولارعا بالا جيناۋ كەرەك. وقۋ جاسىنا جەتكەن نەمەسە بالاباقشاعا باراتىن نەمەرەلەرىڭىز بار شىعار؟
– بار عوي, – دەدى ول. – ۇلدا دا, قىزدا دا بار. سولارعا ايتايىن. ءوزىم پەيىلدىمىن.
– وندا مىندەتتى تۇردە حابارلاسىڭىز, – دەپ ءۇي مەن قىزمەتتىڭ تەلەفونىن بەردىم. – پودەزدە سىزدەن باسقا قازاقتار تۇرا ما؟
– ۇستىنە كوتەرىل, سوندا ەكى-ۇشەۋى بار.
جوعارىداعى قارسى ەسىكتەن جاس شاماسى قىرىقتاعى ازامات شىقتى. شارۋامدى ايتىپ بولار-بولماستان تىجىرىندى.
– قايداعى قازاق كلاسى, قايداعى باقشا؟ – دەدى اكتسەنتپەن بۇتارلاپ. – ورىس, قازاق دەپ بولەسىڭدەر. بىزگە دە ءبولىن دەيسىڭدەر. قوستامايمىن, مۇنداي ءناتسيوناليزمدى.
تارس جابىلعان ەسىكتىڭ كىلتى شاقۇر-شۇقىر ەتتى. ماڭدايىم تاسقا ءتيىپ, بۋلىعىپ تۇردىم دا, كورشى ەسىككە بۇرىلدىم. الگى شامالاس اعايىن ءسوزىمدى ق ۇلىقسىزداۋ تىڭداپ جەلكەسىن قاسىدى.
– ءاي, سول قازاقشاڭنىڭ ءوزى... قالاي دەسەم ەكەن, ءۇي ىشىندە بولماسا, قىزمەتتە قاجەتى جوق سەكىلدى-اۋ. كورەيىك, – دەپ شەگىنشەكتەدى. كەلەسى ەسىكتى جاس جۇبايلار اشتى. ىشكە شاقىرىپ, ءبىراز اڭگىمەلەستىك.
– ءبىز ءسىزدى تەلەۆيزوردان كورگەنبىز, – دەدى ءوزىن سارسەن دەپ تانىستىرعان جىگىت. – كازاكتاردىڭ ۇيىمىن تاراتىپ جىبەرىپسىزدەر عوي. سونى ەلگە حابارلادىڭىز. قاتتى ريزا بولدىق.
– بيىل قالاداعى بىرنەشە مەكتەپتەن قازاق كلاستارىن, بالاباقشالارىندا توپتار اشساق, الداعى جىلدارى دەربەس مەكتەپتەر مەن تۇتاس باقشالارعا دا قول جەتكىزەمىز, – دەدىم مەن.
جاس جۇبايلار قۋانا كەلىستى. ءۇش جاسقا تولعان ۇل بالالارى بار ەكەن.
– اۋىلدا اتا-انامىزدىڭ قولىندا. كۇزگە قاراي اكەلەمىز. قازاق توبىنا بەرەمىز, – دەستى. ءسىز ەندى بۇل ءۇيدىڭ پودەزدەرىن ارالاپ, شارشاماي-اق قويىڭىز. شارۋاڭىزدى ءوزىمىز ءبىتىرىپ بەرەيىك.
توبەم كوككە جەتتى.
– راحمەت! – دەدىم ريزا بولىپ. – سەندەر بىلاي ىستەڭدەر. جۇمىستاعى جانە باسقا دا قۇربى-قۇرداستارىڭدى وسىعان كوندىرىڭدەر. ولار وزدەرىنىڭ تانىستارىن ۇگىتتەسىن. ال مىنا ءۇيدى ءوزىم ارالاپ شىعايىن. وسى كۇنگى قازاق ارقيلى, جاسسىڭدار, ويلاندىرا الماسسىڭدار.
كۇندە وسىلاي. جۇمىستان سوڭ ەل ورنىنا وتىردى-اۋ دەگەندە كوشە كەزەمىز, ەسىكتەن ەسىك قاعامىز, بىردە جىلى, بىردە سۋىق ءسوز ەستيمىز. كىمدەر كەزدەسپەدى دەيسىز. اسىرە كوممۋنيست تە, ءارى-ءسارى ءدۇبارا دا, ءبارى-ءبارى كەزدەسەتىن ... ايتەۋىر, قوستاۋشىلار از بولعان جوق. ولاردىڭ ءبىرازى كەلە-كەلە ءوزىمىز سەكىلدى ۇگىتشىلەرگە اينالدى.
وسىنداي قىرۋار جۇمىستى وبلىس بويىنشا دا جۇرگىزدىك. ءوڭىردىڭ ورتالىعىندا 33 مەكتەپتە قازاق كلاستارى اشىلسا, اۋدانداردا ولاردىڭ سانى 182-گە جەتتى.
قيىندىق, كۇرەسى كوپ بولعان سول جىلدار مەيلىنشە مازمۇندى ەدى. قازاقتىڭ ونداعان, جۇزدەگەن جىلداردا جوعالتقان رۋحاني زارۋلىكتەرى كۇنى-ءتۇنى قامشىلايتىن. انا ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىس الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويدى. سول تۇستا شەشىلۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن وسى قيىن شارۋالاردى دا جۇزەگە اسىردىق. ورىس مەكتەپتەرىندەگى قازاق ۇستازدارىن قايتا دايارلىقتان وتكىزىپ, ءوزىمىز اشقان مەكتەپتەرگە جىبەردىك. ينستيتۋتتارداعى قازاق وقىتۋشىلارى ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردى تۋعان تىلىمىزگە كوز مايىن تاۋىسىپ اۋداردى. وسى ەكپىنمەن, انا ءتىلىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىمەن قايراتتانىپ ءجۇرىپ, 1991 جىلدىڭ كۇزىندە قازاق مۋزىكالى-دراما تەاترىن اشتىق.
بۇگىنگى ايتۋلى كۇنى وتكەن كۇنگە قىسقاشا قايىرىلىپ وتىرىپ, قازاق ءتىلىن وركەندەتۋ ونى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, وسى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالدىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ونسىز تۋعان ءتىل وركەنيەتتى زاماننىڭ ءتىلى بولا المايدى. قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ باستى مىندەتى وسى.
ال بۇگىنگى تولقىن انا ءتىلىن بىزدەي ارداقتايتىندىعىنا كامىل سەنەمىن.
الدان سمايىل,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى