«بار دۇنيە جوعالمايدى, جوقتان بار پايدا بولمايدى» دەگەن اتام قازاقتىڭ دانا ءسوزى بار. ەلىمىزدەگى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جىلى اياقتالادى دەپ رەسمي ورگاننان سۇيىنشىلەپ جەتكەن حاباردى وقىعاندا حالقىمىزدىڭ سول دانالىق ءسوزى تاعى ءبىر ەسكە ءتۇستى. ءيا, بۇل جوعالعانىنا عاسىرلار وتسە دە بار دۇنيەنىڭ قايتا تابىلاتىندىعىنا مىقتى ءبىر مىسال بولارلىق وقيعا ەمەس پە, قۇرمەتتى وقىرمان.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا پايدا بولعانى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. جالپى, ونىڭ حالىقارالىق كەرۋەن جولى رەتىندە قالىپتاسىپ, دامۋى عاسىرلارعا سوزىلسا كەرەك. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل جول وسىدان 3-4 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولىپ, قىتايدىڭ حان پاتشالىعىنىڭ تۇسىندا جاقسى وركەندەگەن. ال ەندى ءبىر دەرەكتەر بويىنشا بۇل جولدىڭ پايدا بولىپ, قالىپتاسۋى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ەكىنشى عاسىردا (ياعني, 2 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن) باستاۋ الادى دا, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ التىنشى عاسىرىندا (ياعني, 1400-1500 جىلداي ۋاقىت بۇرىن) قازىرگى قازاقستان جەرىن باسىپ وتەتىن ەكى سىلەمى (سىرداريا مەن تيان-شان سىلەمدەرى) قالىپتاسىپ, جەتىلەدى.
سول سەكىلدى بۇل كەرۋەن جولىنىڭ ءوز قىزمەتىن قاشان توقتاتقاندىعىن دا ناقتى كەسىپ ايتۋ قيىن. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, جولدىڭ جويىلىپ كەتۋىنە ەكى ۇلكەن فاكتور اسەر ەتكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇلكەن ءوڭىردى ۋىسىندا ۇستاپ, حالىقتار تىنىشتىعى مەن ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتكەن التىن وردا مەملەكەتتىلىگىنىڭ ىدىراپ, ۇساق حاندىقتارعا ءبولىنىپ كەتۋى. بۇل فاكتور جول بويىنداعى كيكىلجىڭ جاعدايلاردىڭ كوبەيۋىنە, كەرۋەن جولى تىنىشتىعىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلسە كەرەك. ەكىنشىسى – قىتاي مەن ەۋروپانى جالعاعان تەڭىز جولىنىڭ اشىلۋى. وسىدان كەيىن كىرە تارتۋشىلار ءۇشىن جىبەك جولىنىڭ قاجەتتىلىگى دە ازايا بەرگەن.
دەمەك, كونە جىبەك جولى تۇركى قاعاناتى داۋىرىنەن باستاپ, وسىدان بەس عاسىر بۇرىنعى قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىنگى ارالىقتا ءوڭىر حالقىن سىرتقى الەممەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, وركەنيەتتىك بايلانىستىرۋشى قۇرال رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن. ونىڭ بويىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ السىرەۋى جانە كورشى ەلدەردىڭ امىرشىلەرىمەن اراداعى تارتىستاردىڭ كۇشەيۋى جاس قازاق حاندىعىنىڭ دەربەس ساياسي-ەكونوميكالىق سۋبەكت رەتىندە جان-جاقتى دامۋىنا قانشالىقتى كەرى اسەر ەتكەنى دە تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالا تۇسەدى.
مىنە, وسى ۇلى جىبەك جولى ەندى جاڭا زامان تالابىنا ساي قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ, ءوڭىر حالىقتارىنا باياعىسىنشا قىزمەت ەتەتىن بولسا, «ولگەنىڭ ءتىرىلىپ, وشكەنىڭ جاندى» دەگەن وسى ەمەس پە؟! ءسويتىپ, بۇل جاڭالىق, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇكىل الاش جۇرتىنا ات شاپتىرىپ, ءشۇيىنشى سۇراتاتىنداي حابار بولعالى تۇر.
ەندى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى قولعا العان وسى عاسىر جوباسى تۋرالى قىسقاشا اقپاراتتارعا نازار اۋدارايىق: جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى 8445 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 2233 شاقىرىمى رەسەي, 3425 شاقىرىمى قىتاي, 2452 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنا تيەسىلى. قازاقستانداعى بولىگىنىڭ ءوزى اقتوبە, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى سەكىلدى 5 وبلىستى, قانشاما قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى باسىپ وتەدى.
ازىرگە اڭگىمە وسى قازاقستان بولىگى تۋرالى بولماق. ياعني, حالىقارالىق ءدالىز تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدەن كولىك ءنوپىرى كوبەيىپ, تىرشىلىك قايناي باستايتىن بولادى. ويتكەنى, مەگاجوبا قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن ونىڭ بويىنداعى ينفراقۇرىلىم جۇمىستارى باستالادى. ياعني, ۇلكەن جولدىڭ بويىنان حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن قوناق ۇيلەر مەن اۆتوكولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, تاماقتاناتىن ورىندار جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن نىساندار سالىنادى. سونداي-اق, قازاقستان اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشىلادى.
حالىقارالىق جولدىڭ ەلىمىزدەگى بولىگىن سالۋ باستالعالى بەرى شىمكەنت ۋچاسكەسىنەن رەسەي شەكاراسىنا (ورىنبورعا) دەيىن جانە تاراز – الماتى ۋچاسكەلەرىن قوسقاندا 2 028 شاقىرىم بولاتىن جول پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جولدىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان جۇرتتىڭ ريزالىعىندا شەك جوق. ەندى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزاقتىعى 304 شاقىرىم بولاتىن الماتى – قورعاس, 100 شاقىرىمدىق شىمكەنت – تاشكەنت, 81 شاقىرىمدى قۇرايتىن شىمكەنت شەكاراسى مەن جامبىل وبلىسى ۋچاسكەلەرىندەگى جول قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس. ءسويتىپ, حالىقارالىق ءدالىز تولىق اشىلاتىن بولادى.
ەندى اتالعان جوبانىڭ قازاق ەلى ءۇشىن تيگىزەر پايداسى تۋراسىندا ءسوز قوزعاساق, بىزگە اقپارات بەرگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الداعى 7-8 جىلدىڭ ىشىندە جولدىڭ جۇك كولىكتەرىن وتكىزۋ كولەمى 2,5 ەسە ۇلعاياتىن بولادى. جوبانى ىسكە اسىرۋ قازاقستانعا جىلما-جىل كەم دەگەندە 33-34 ميلليارد تەڭگەنىڭ پايداسىن بەرىپ وتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. مۋلتيپليكاتيۆتىك تيىمدىلىگى دە زور بولماق. ماسەلەن, مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جولدىڭ سالىنۋى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمىن 82,9 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسىرە تۇسەتىن بولادى. باسقا جاناما تيگىزەتىن جاعىمدى اسەرلەرى دە از ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇل جول قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنىن ءتيىمدى پايدالانىپ, التىن كوپىر ەلگە اينالۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتەتىن بولادى. ال مۇنىڭ تيگىزەر پايداسىن اقشامەن ەسەپتەۋدىڭ ءوزى مۇلدەم قيسىنسىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»