دوستاستىق ەلدەرى ىنتىماقتاستىعىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, بىشكەكتە وتكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى.
بۇل القالى جيىندا, سونداي-اق, ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بولدى. ال دوستاستىققا مۇشە باسقا مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى كەلە الماعانىمەن ارنايى وكىلدەرى قاتىسىپ وتىردى.
ارينە, جيىنعا كوپشىلىك ءوزبەكستاننان كىم كەلەر ەكەن دەپ كۇتكەن. وزبەكتەر قازىر جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا ازىرلەنۋدە, سوندىقتان, پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارىپ وتىرعان ش.ميرزيەەۆتىڭ ورنىنا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدۋلازيز كاميلوۆ كەلدى. ال ۋكراينا وتىرىسقا بىشكەكتەگى ەلشىسىن جىبەرىپتى. سونداي-اق, مولدوۆا مەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتتەرى دە قاتىسقان جوق.
وتكەن جىلى تمد باسشىلارى ءبىزدىڭ ەلدە باس قوسقان بولاتىن. بيىل توراعالىق تىزگىنى قىرعىزستاندا. ال بۇل جولعى سامميت دوستاستىقتىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ورايلاس كەلىپ وتىر. ءيا, تاۋەلسىزدىك تاريحىنان تامىر تارتقان تمد-نىڭ سول 1991 جىلى ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اتىرعان الماعايىپ كەزەڭدە قازىعى قاعىلعان ەدى. بۇل ەگەمەندىكتىڭ ءدامىن بىرگە تاتقان تاعدىرلاس ەلدەردىڭ تۇتاستىعىن بۇزباي, ىنتىماقتاستىعىنا ىقپال ەتكەن بىرلەستىك بولدى.
ارينە, ۋاقىت سىرعىپ, بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ ءورىسى كەڭەيىپ, دامۋ داڭعىلدارى ارقيلى دەڭگەيدە دارالانا باستاعان قازىرگىدەي ساتتەردە دوستاستىقتىڭ سونشالىقتى ساياسي, يا بولماسا ەكونوميكالىق سالماعى جوق دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بىراق بۇعان دۇرىس-بۇرىس دەپ باعا بەرەتىن ءبىز ەمەس. ونى تەك ساياسي ساراپشىلاردىڭ ساراسىنا قالدىردىق. ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قالاي دەگەنمەن, باقانداي 25 جىل دوستىق تۋىنىڭ استىندا قانشاما ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بۇل قۇرىلىمنىڭ وزىنە مۇشە ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن وزىندىك بەرگەنى, كەرەك كەزىندە كومەگى, قاجەتىندە دەمەۋى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. وعان قازىردىڭ وزىندە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىن بەكەمدەپ قانا قويماي, قاۋىپسىزدىگىنە دە قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن ۇستانىمى دالەل.
25 جىلدىق دەپ ەرەكشەلەي ايتىلعانىمەن, بيىلعى جيىننىڭ ايتارلىقتاي ارتىقشىلىعى بولعان جوق. تەك اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ۇشاعى ۇشپاي, ەكى ساعاتقا كەشىگىپ كەلگەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيندى باق وكىلدەرى جاڭالىق ەتىپ جارىسىپ جازىپ جاتتى. جيىننىڭ باستالۋ ۋاقىتى ونسىز دا ءسال كەشىرەك, تۇستەن كەيىنگى 4-كە جوسپارلانعان ەدى, ءسويتىپ وتىرىس كورشىنىڭ قولايسىز اۋا رايى سالدارىنان كەشىگۋىنە بايلانىستى ساعات ءتىلى كەشكى 6-دان اسقاندا عانا باستالدى. قالىپتاسقان حالىقارالىق حاتتاماعا سايكەس پرەزيدەنتتەردى «ءۇي يەسى» ا.اتامباەۆ «الا-ارچا» رەزيدەنتسياسىنىڭ الدىندا كۇتىپ الىپ, قول الىسىپ, سۋرەتكە ءتۇستى.
جيىن الدىمەن شاعىن قۇرامدا باستالدى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى وتىرىستى اشىپ, باسقوسۋعا قاتىسقانى ءۇشىن دەلەگاتسيا باسشىلارىنا العىس ايتتى, سونداي-اق ءتاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ مەرەيتويى – 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى. وتىرىستى دايىنداپ, وتكىزۋگە كومەكتەسكەنى ءۇشىن تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرگەي لەبەدەۆكە ريزاشىلىق ءبىلدىردى. «قىرعىز رەسپۋبليكاسى دوستاستىق ەلدەرىنىڭ كەڭەسىنە ونىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا توراعالىق ەتىپ, ۇلكەن قۇرمەتكە بولەندى», دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزستان توراعالىق ەتكەن جىلى دوستاستىقتىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋدى تالقىلاۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى, ساياسي ۇيىمدى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ اسەر ەتەتىن ۇسىنىستار جاسادى. سونىمەن قاتار, ول مەرەيتويلىق وتىرىس دوستاستىق جانە سىندارلى جاعدايدا وتەتىنىنە, تاراپتار بارلىق ماسەلەگە قاتىستى ورتاق شەشىمگە كەلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دوستاستىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ مەرەيتويى جىلىندا ءوتىپ وتىرعانىن ايتتى. 1991 جىلى قول قويىلعان الماتى دەكلاراتسياسى ارقىلى نەگىزى قالانعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بۇگىندە ەلدەرىمىزدى جاقىنداستىرا تۇسەتىن بىرەگەي الاڭ بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ دوستاستىق جۇمىسىن جالعاستىرىپ جانە بولاشاققا دەگەن جوسپارلاردى ىسكە اسىرا وتىرىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن, تيىمدىلىگىن جانە پەرسپەكتيۆالىلىعىن دالەلدەدى. سونداي-اق, دوستاستىقتىڭ تاجىريبەسى ەاەو جانە شىۇ ءتارىزدى ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارعا دا سەپتىگىن تيگىزدى. وسىلايشا, الماتىدا 1991 جىلى 21 جەلتوقساندا تمد-نىڭ قۇرىلۋى زور تاريحي مانگە يە بولدى. مەنىڭ باستامام بويىنشا بۇگىن ءبىز تمد-نىڭ 25 جىلدىعى جونىندە مالىمدەمە قابىلداپ وتىرمىز. ول باعداردى ايقىنداپ, الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويادى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىسى جاقىندا وتكەن G-20 سامميتىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سامميتتە دامۋدىڭ ەسكىرگەن مودەلىن الماستىرۋ جانە جاھاندىق يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيادان سوڭ كەلگەن جاڭا ساندىق ەكونوميكاعا كوشۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇل – ەنەرگيانىڭ جاڭا تۇرىنە, ۆاليۋتانىڭ جاڭا ساناتىنا جانە قوعامدىق قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا فورمالارىنا نەگىزدەلگەن قوعامدىق ءوندىرىستىڭ جاڭا ءتاسىلىن تابۋ مەن يگەرە باستاۋدىڭ نىشانى. جاڭا پروبلەمالار الدىندا تمد اياسىندا بىزگە دە تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ, بىرلەسكەن جوبالاردى جانداندىرۋ قاجەت, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى دوستاستىقتىڭ قازىر 2008 جىلى قابىلدانعان ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىنە كوشكەنىنە نازار اۋداردى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكاداعى جاعداي ايتارلىقتاي وزگەردى. سوندىقتان قازاقستان دوستاستىق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە ارنالعان شارالار جيىنتىعىن جانداندىرا ءتۇسۋدى ۇسىندى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, قازاقستان پرەزيدەنتى تمد ەلدەرىن دامىتۋداعى كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتادى. كەي جاعدايدا اۋقىمدى كولىك-ترانزيتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ەلدەر اراسىندا ءبىر-ءبىرىن قايتالاۋ كەزدەسىپ قالادى, ءوزارا كەلىسۋدىڭ جەتىسپەيتىندىگى بايقالادى. وسىعان بايلانىستى, بۇل سالاداعى ساياساتىمىزدى ۇيلەستىرۋ قاجەت. بۇل جوبالارىمىزدىڭ تيىمدىلىگىن ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن بىرگە, ەلباسى وتكەن جولعى كەزدەسۋدە تمد-نى زاماناۋي جاعدايعا بەيىمدەۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىنە سالدى. تاراپتاردىڭ بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىلى ارقاسىندا دوستاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن ناقتى شارالار ازىرلەندى. تمد قىزمەتىن جەتىلدىرىپ, ونىڭ فۋنكتسيالىق يكەمدىلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى تمد-عا 2017 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءتوراعالىق ەتۋى جونىندەگى شەشىمدى قازاقستاننىڭ قۇپتايتىنىن جەتكىزدى.
شاعىن قۇرامداعى باسقوسۋدا نەگىزىنەن ءتورت ماسەلە قارالدى. الدىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ تمد-نىڭ 25 جىلدىعىنا وراي مالىمدەمەسى تالقىلاندى. ءمالىمدەمەدە تمد قىزمەتىنىڭ 25 جىلدىق قورىتىندىسى شىعارىلىپ, دوستاستىقتىڭ بىرەگەيلىگى مەن امبەباپتىعى, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاعى ماڭىزدى ءرولى ايتىلدى. سونىمەن قاتار, تمد پىشىمىندەگى ىنتىماقتاستىقتى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە قارسى باعىتتاۋ تۋرالى ورتاق شەشىم قابىلداندى. تمد-نىڭ زاماناۋي جاعدايلارعا بەيىمدەلۋى بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە تاجىريبەلىك شارالارى قاراستىرىلدى.
بۇدان ءارى وتىرىس كەڭەيتىلگەن اۋقىمعا اۋىستى. ونى قاتىسۋشىلار الدىمەن جاقىندا دۇنيەدەن وزعان ارىپتەستەرى – وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باستادى. سودان سوڭ جيىنعا توراعالىق ەتۋشى قىرعىزستان پرەزيدەنتى ءسوز ءسويلەپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن تمد سامميتى اتىنان وزبەكستانعا كوڭىل ايتۋ نوتاسى جولدانعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار, ا.اتامباەۆ شاعىن قۇرامداعى تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە كەلەسى جىلعى ءتوراعالىق رەسەي فەدەراتسياسىنا وتكەنىن مالىمدەدى.
ءوز كەزەگىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين كورسەتىلگەن سەنىمگە العىسىن ءبىلدىردى.
وتىرىستا, سونداي-اق, گۋمانيتارلىق سالادا ءوزارا بايلانىستى كەڭەيتۋ اياسىندا بىرقاتار شەشىمدەر قارالدى. ماسەلەن, 2017 جىلدى – وتباسى جىلى, 2018 جىلدى – مادەنيەت جىلى ەتىپ بەلگىلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ال ازەربايجاننىڭ گياندجا كونە قالاسىنا تمد-نىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسى بەرىلدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ءجانە كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى. سونداي-اق, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىندە 2020 جىلى حالىق ساناعىن وتكىزۋ تۋرالى ءماسەلە تالقىلاندى. بۇل دوستاستىق ەلدەرىنە ءوزارا حالىق سانى تۋرالى اقپارات الماسۋعا, دەموگرافيالىق, ەتنوستىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قوعام قۇرىلىمى مەن مەملەكەت پەن وڭىردەگى جاعداي تۋرالى مالىمەتتەرمەن بولىسۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, سامميتتە تمد ەلدەرى اراسىنداعى وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق كونۆەنتسياسى, تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ نيۋرنبەرگ پروتسەسى اياقتالۋىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى ءمالىمدەمەسى قارالدى. وعان قوسا, جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەرگە قارسى تۇرۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى. جيىنتىعى ون التى قۇجاتقا قول قويىلدى.
وسىلايشا دوستاستىق ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى تابىستى اياقتالدى دەپ قورىتىندى جاساۋعا تولىق نەگىز بار.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان» –
بىشكەكتەن (قىرعىزستان)
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىندى