سىر تۇنعان سىر ەلى جايلى سوڭعى جۇزجىلدىقتارعا قاتىستى اڭگىمە قوزعاي قالساق, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە اگرارلىق سەكتورعا نەگىزدەلگەن ايماقتىڭ الدىمەن اق كۇرىشى ايتىلادى. وبلىس جەرىنىڭ دەنى شولەيتتى بولعاندىقتان جەرگىلىكتى تۇرعىندار اتاكاسىپ مال شارۋاشىلىعىن دا جاقسى دامىتتى. دەي تۇرساق تا, بۇل وڭىردەگى نەگىزگى قوس سالا دا مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا مۇقتاج بولاتىن. ۋاقىت كوشى ورنىندا تۇرعان با؟ ەگەمەندىك الىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناعان شاقتا نارىق زاڭى ءوز تالاپتارىن قويا باستادى. ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدىڭ ەندى شىن مانىندەگى قاجەتتىلىگى تۋدى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىن الا تۇران ويپاتىنان قۇمكول كەشەنى اشىلدى. «مۇنايلى ەلدىڭ مۇڭى جوق» دەگەندەي, قارا التىن ايماقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, وبلىستى ەلىمىزدەگى مۇناي ءوندىرۋشى الدىڭعى بەستىككە قوستى. الايدا, الەمدەگى الماعايىپ احۋال مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە الىپ كەلىپ, ەكونوميكانى العا اپارۋدىڭ وزگە تەتىكتەرىن قاراستىرۋعا ماجبۇرلەدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ باعى دا بولار, كەڭەستىك كەزەڭدە سىر بويىنداعى قارت قاراتاۋدىڭ قۇتتى قويناۋى ازدى-كوپتى زەرتتەلسە دە, ونى ىندەتىپ يگەرۋ قولعا الىنا قويعان جوق ەدى. وسى كۇنى ءمالىم بولعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سىر بويىنداعى قازبا بايلىقتا قيساپ جوق دەۋگە كەلەدى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى عوي. بۇل باعىتتا قىزىلوردا وبلىسىندا دا كەشەندى شارالار قولعا الىنۋدا. اڭگىمە وزەگىن وسى جەردەن ءوربىتىپ كورسەك...
الدىمەن وتكەنگە كوز جىبەرىپ شيرەك عاسىر ىشىندە اتقارىلعان ىستەرگە از-كەم توقتالىپ كەتەر بولساق, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى بويىنشا جالپى ىشكى ءونىم سوڭعى 25 جىل ىشىندە 3 پايىزدان 48,9 پايىزعا وسكەن. سوناۋ تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلى 2,1 ميلليون تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى وندىرىلگەن بولسا, وتكەن جىلى ونىڭ كولەمى 600,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇرلى قيىندىقتار مەن داعدارىستاردى باستان وتكەرگەنىن قاپەرگە الساق, بۇل كورسەتكىشتەر ءوڭىردىڭ قارىشتاپ دامىعانىن ايعاقتاي الادى.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا ون سەگىز جىل بۇرىن 16,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, بىلتىرعى جىلى 237,0 ميلليارد تەڭگەگە ءوستى نەمەسە 14 ەسەگە ارتتى. وسى جىلداردا وبلىس بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 1991 جىلى – 2,7 مىڭ تەڭگەدەن, 2015 جىلى – 1 619,2 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتتى.
ءبىز بۇگىنگى تاڭدا ناقتى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارىن وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رينات سۇلتانگەرەەۆكە جولىعىپ, جوبالاردى ۇيلەستىرۋشى باسقارما جۇمىسى جايلى بىلگەن ەدىك.
– الدىمەن يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى اياسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەرگە توقتالىپ وتەيىن, – دەدى ول. – ءبىرىنشى بەس جىلدا وبلىستا ينۆەستيتسيا كولەمى 82 ميلليارد تەڭگە قۇرايتىن 17 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 1 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. ناتيجەسىندە وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزى بار, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوسىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ىقپال جاساعان وبلىس كولەمىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن جاڭا ءونىم تۇرلەرى پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا, 660 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, قىزىلوردا قالاسى حالقى مەن كاسىپورىندارىن كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتەتىن مەكەمەلەر, وبلىستىڭ ەلەكتر قۋاتىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتكەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن كاسىپورىندار, حيميا ونەركاسىبىن قالىپتاستىرعان – كۇكىرت قىشقىلى مەن حيميالىق رەاگەنت وندىرەتىن زاۋىتتار جانە باسقا دا نىساندار بوي كوتەردى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە قورىتىندىلانىپ, ءوز باعاسىن الدى. ناتيجەسىندە كاسىپكەرلىك سالاسىندا وتكىزىلگەن كونكۋرستار بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىستىڭ 2 كاسىپورنى جەڭىمپاز اتاندى. ولار, «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» كونكۋرسىندا «ۇزدىك ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرەتىن كاسىپورىن» نوميناتسياسى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى – «رزا» اق جەڭىمپاز اتانسا, بيزنەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن باعالايتىن «پارىز» كونكۋرسىندا «قازگەرمۇناي» بك» جشس گران-ءپريدى ۇتىپ الدى. جالپى العاندا, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ وبلىس ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتتى.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى اياسىندا وبلىستا 2019 جىلعا دەيىن ينۆەستيتسيا كولەمى 387 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 50 جوبانى ىسكە اسىرۋ كۇتىلىپ وتىر. بۇل جوبالار ارقاۋىندا بارلىعى 5 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ولاردىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇنى 2,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 8 جوبا ىسكە قوسىلىپ, جاڭا ءونىم تۇرلەرى – قۇراما-جەم, مەتانمەن اۆتوكولىكتى جابدىقتاۋ ستانساسى, ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى ىسكە قوسىلدى.
ونىڭ ىشىندە وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلەكوپىردە «رمز شاپاعات» جشس گەرمانيانىڭ «Weiller» كومپانياسىنىڭ قۇرال-جابدىعى پايدالانىلعان ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىن ىسكە قوستى.
الداعى ۋاقىتتا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس – وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكا ءۇشىن ماڭىزدى, ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى بار ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. ءبىر عانا قۇرىلىس يندۋسترياسىندا شىنى زاۋىتىمەن قوسا 2 تسەمەنت زاۋىتى سالىنادى. ناقتى ۋاقىتتا شىنى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىس الاڭىنا ەۋروپادان شىنى بالقىتۋ پەشى, وتقا ءتوزىمدى ماتەريالدار جەتكىزىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 700-دەي كونتەينەرمەن قۇرال-جابدىقتار كەلەتىن بولادى. قازىر 179 كونتەينەر, ياعني 26 پايىزى الدىرىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 300-دەي ادام تارتىلعان.
قاراتاۋ قويناۋىن يگەرۋ ماقساتىندا مەتاللۋرگيا سالاسىندا «بالاساۋىسقاندىق» كەنىشىندە ۆانادي جانە «شالقيا» كەنىشىندە قورعاسىن-مىرىش ءوندىرۋ زاۋىتتارىن ىسكە قوسۋ جوسپاردا تۇر. كەن ورنىنداعى قور ەسەبى بويىنشا «شالقيا» الەمدەگى ەڭ ءىرى كەنىشتەر قاتارىنا جاتادى. زەرتتەلگەن كەن قورى 120 ميلليون توننا بولسا, ونىڭ ىشىندە 6,5 ميلليون توننا مىرىش جانە 1,7 ميلليون توننا قورعاسىننىڭ قورى بار. بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى مەن قۋاتى 80 مۆت-تىق گازتۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىس جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. جوسپارعا سايكەس, ءبىرىنشى كەزەڭدەگى كەن بايىتۋ فابريكاسى 2018 جىلى ىسكە قوسىلاتىن بولادى.
سىردىڭ ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن كەلەسى جوبا – «بالاساۋىسقاندىق» ۆانادي كەنىشىن يگەرۋ جوباسى. ەسەپتى مەرزىمدە وندىرىلگەن مەتاۆانادات امموني ءونىمىن وتكىزۋگە ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاساۋ ءۇشىن اقش, تايۆان, رەسەي ەلدەرىنە 20 توننادان العاشقى تاجىريبەلىك ءونىم جولداندى.
ايماقتا تۇزدىڭ اسا مول قورى بار. دەمەك, شيكىزات وزىمىزدەن. سوعان وراي حيميا سالاسىندا كالتسيلەندىرگەن سودا مەن موليبدەن توتىعىن شىعارۋ زاۋىتى سالىنادى. بۇعان قوسا, مۇناي-گاز سالاسىندا مۇناي مەن گاز وڭدەۋ زاۋىتتارى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. تاياۋ جىلدارى-اق جۇزەگە اساتىن جوبالار اياسىندا جەرگىلىكتى مىڭداعان تۇرعىندار وسى كاسىپورىنداردان ناپاقالارىن ايىرادى.
راس, سىرت كوزگە وڭىردەن ينۆەستورلار قىزىعارلىقتاي كوزگە ۇرىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق تا سياقتى. دەگەنمەن, الىس-جاقىن شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سىر بويىنان ءجيى تابىلۋى ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ جۇمىستى جوعارى دەڭگەيدە ۇيلەستىرە بىلۋىندە جاتقانىن جوققا شىعارا المايسىڭ. بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ يرانعا رەسمي ساپارى اياسىندا قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى ەكونوميكالىق سيپاتتاعى 6 كەلىسىم مەن مەموراندۋمعا قول قويىپ قايتتى. ودان بولەك ماۋسىم ايىندا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تسزيانسي پروۆينتسياسىنىڭ ۆيتسە-گۋبەرناتورى باستاعان قۇرامىندا 40-تان استام ءتۇرلى ينۆەستيتسيالىق كومپانيالار مەن بيزنەس وكىلدەرى بار دەلەگاتسيا وبلىسقا ارنايى شاقىرتىلدى. ناتيجەسىندە قۇنى 450,5 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايتىن ءوزارا ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى 13 مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
تامىز ايىندا ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دوان تحي سۋان حيەن حانىم وبلىستا ىسساپارمەن بولدى. ول ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق ءمۇمكىندىكتەرىمەن جانە ينۆەستيتسيا قاجەت ەتەتىن جوبالارىمەن تانىسىپ, بيزنەسمەندەرمەن كەزدەستى. ءناتيجەسىندە ۆەتنام ەلشىلىگىنە ينۆەستيتسيا قاجەت ەتەتىن وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى ۇسىنىلدى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا استانا قالاسىندا وتەتىن قازاقستان مەن ۆەتنام ەلدەرى اراسىنداعى بيزنەس-فورۋمعا وبلىستان ارنايى دەلەگاتسيا قاتىساتىن بولدى. بۇعان قوسا, ءتۇركيا ەلشىلىگىنە بىرنەشە جوبالار ۇسىنىلدى. قىزىعۋشىلىق تانىتىلعان جوبالار بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلادى.
وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىنداعى جۇمىستار ءبىر ساتكە تولاستاعان ەمەس. وتكەن تامىز ايىنىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە ۆارشاۆا قالاسىندا پولشا – قازاقستان ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى نەگىزىندە وتكىزىلگەن فورۋم اياسىندا اتالعان ەلدىڭ «ەنەردجي اند مەتاللۋردجيكال پروداكتس سپولكو» كومپانياسىمەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا كەلىسىمشارتقا قول قويدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن «بايقوڭىر ينۆەست» فورۋمى 7 مارتە ءوتىپ, 100 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتۋعا قول جەتتى.
قورىتا كەلە ايتار بولساق, سىر وڭىرىندە يندۋستريالىق باعىتتاعى جۇمىستار ءدال بۇگىنگىدەي بۇرىن-سوڭدى قارقىن العان ەمەس. ونىڭ ءبىر عانا مىسالىنا ونداعان جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن شىنى زاۋىتى كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلاتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. باستىسى, سىر ءوڭىرى داعدارىس كەزەڭىندە داعدارىپ قالماي, يندۋستريالىق ايماققا اينالۋ ماقساتىندا باتىل قادامدارعا بارىپ وتىر. ال بۇل كوڭىل قۋانتادى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى