تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى بولعان الماتى ءدال قازىر توتىدايىن تارانىپ, الىس-جاقىننان ات تەرلەتىپ كەلىپ جاتقان مەيمانداردى قوناقجاي قۇشاعىنا باسىپ, تاريح تابىستاعان قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن سالىستىرا كورسەتەتىن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى سالماقتى ءىس-شارالاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. مەرەيتويدىڭ باستى شارالارىنىڭ ءبىرى «الماتى – تاريح تولقىنىندا» اتتى يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 38-شەشىمىمەن الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىن تويلاۋ جانە «يۋنەسكو-نىڭ 2016 جىلعى مەرەيتويلىق جانە اتاۋلى كۇندەر كۇنتىزبەسىنە» رەسمي تۇردە ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى الماتى قالاسى اكىمدىگى مەن الماتى قالاسى تاريحىنىڭ مۋزەيى ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ باسىن قوسقان بۇل القالى جيىندا الماتىنىڭ 1000 جىلدىق جاسىن دالەلدەگەن ناقتىلى ورتاق ءمالىمەتتەر ورتاعا سالىندى.
كونفەرەنتسيانى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشتى. وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, رەسەي, ۇلىبريتانيا, بەلگيا, تاتارستان, وزبەكستان سەكىلدى ىرگەلى ەلدەردىڭ عالىمدارىن شاقىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قازاق تاريحشىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى, مۇراجاي-مۇراعات قىزمەتكەرلەرى تايلى-تاياعى قالماي جينالدى. قاتىسۋشىلار ماڭىزى زور جيىننىڭ نەگىزگى بايانداماسىن جاساعان كارل بايپاقوۆ, مۇرات جۇرىنوۆ, بولات كومەكوۆ سەكىلدى اكادەميكتەردىڭ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حانگەلدى ءابجانوۆتىڭ الماتى تۋرالى ايتقان عىلىمي دالەل-دايەگى مول, جان-جاقتى, تىڭ دەرەككە سۇيەنگەن وي-پىكىرىن قىزىعا تىڭدادى. اتاپ وتەرلىگى, جەتىسۋدىڭ باس قالاسىنىڭ تاريحى توڭىرەگىندە قازاقستان تاريحشىلارى عانا ەمەس, شەتەلدىك عالىمدار دا كوپ ىزدەنىپ, زەرتتەگەن. ولاردىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جوق ەمەس.
وڭتۇستىك كورەيانىڭ حونگيك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جان سيك پارك قازاقستاننان تابىلعان, دالىرەك ايتقاندا, ورتالىق قازاقستان مەن جەتىسۋدان, باتىس قازاقستان وبلىسىنان تابىلعان ءجادىگەرلەردى سلايدپەن تانىستىرا وتىرىپ, ارتەفاكتىلەردىڭ ايىرماشىلىعى مەن ولاردىڭ قۇرامىنا, جاسالۋ تەحنولوگياسىنا كەڭىرەك توقتالدى. نايزانىڭ ۇشكىر باسى, پىشاق, جەبەنىڭ ۇشى, قايلا, ايىر ىسپەتتى جاۋىنگەرلىك سوعىس قارۋلارىنىڭ قانداي مەتالدان جاسالعانى, ونىڭ قۇرامىنداعى مىس, مىرىش, تەمىر, قورعاسىننىڭ پايىزدىق مولشەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەلەدى. مىسالى, باتىس قازاقستان ايماعىنان تابىلعان نايزانىڭ ۇشى ەجەلگى ريم جاۋىنگەرلەرى ۇستاعان نايزاعا وتە ۇقساس, ءتىپتى دالمە-ءدال كوشىرمەسىندەي, بىراق ىرگەدەگى قىتاي جاۋىنگەرلەرى قولدانعان تاپ وسىنداي قارۋدان بولەك. سوندا ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس قارۋ ەڭ الدىمەن قاي ەلگە تيەسىلى بولعانى؟ كورەيالىق عالىم بۇل قارۋلاردىڭ جاسالۋ مەزگىلىن سوناۋ ءىى عاسىرعا اپارىپ تاستادى. سول سەكىلدى الماتى ىرگەسىندەگى ۇلجان اۋىلىنان تابىلىپ وتىرعان تازا مىس پەن جەزدەن قۇيىلعان قازان, موسىلار كورشى قىتايدان دا تابىلعان. تۇتاس قۇيىلىپ جاسالعان بۇل قازاندارعا كەمى 2000 جىل بولعان. ەجەلگى ساق قورعانىنان تابىلعان قازاندار قاي ەلدەن قاي ەلگە «ەكسپورتتالدى», مىنە, بۇل ماسەلە دە كورەيالىق جان سيك پاركتىڭ عانا ەمەس, وتاندىق عالىمداردىڭ دا بولاشاقتا باس قاتىرار شارۋاسى بولۋى ءتيىس.
حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى اندرەي شەۆەلەۆتىڭ كەلىپ قاتىسقانى جيىننىڭ سالماعىن ارتتىرا تۇسكەندەي بولدى. ارنايى شاقىرىلعان قوناقتىڭ اڭگىمەسى الماتىلىقتاردى قۋانتىپ تاستادى. حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ باس شتابى پاريجدە ورنالاسقاندىقتان, جاقىن كۇندەرى فرانتسيا استاناسىنىڭ ەڭ ءۇلكەن الاڭدارىنىڭ بىرىندە الماتى تۋرالى تاقىرىپتىق, عىلىمي كورمە ۇيىمداستىرىلادى. بۇل – پاريجگە كۇن سايىن اعىلىپ كەلىپ جاتقان مىڭداعان تۋريستەر مەن ميلليونداعان تۇرعىنى بار استانا حالقىنىڭ قازاقتىڭ ادەمى قالاسى تۋرالى تولىق اقپارات الۋىنا ءمۇمكىندىك تۋادى دەگەن ءسوز. شەۆەلەۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە قازاقستاننان بەس نىسان ەنگەن. ولار: 1.قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى; 2. ۇلى جىبەك جولىنىڭ تيان-شانمەن جالعاساتىن مارشرۋتى; 3. «تاڭبالى تاس» ارحەولوگيالىق كەشەنى مەن پەتروگليفتەرى; 4. قورعالجىن مەن ناۋىرزىم قورىقتارىن بىرىكتىرەتىن ورتالىق قازاقستان دالاسى مەن كولدەرى; 5. الماتى قالاسى. مىنە, يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن وسى بەس نىسان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ابىرويى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ الماتىنىڭ تاريحىن تۇركى قاعاناتىنان, ونىڭ ارعى جاعىنداعى ساق داۋىرىنەن باستاپ تاراتىپ ايتا كەلە, قالا تامىرىن ىزدەۋ ىسىندە 3000, 5000 جىلدىقتارعا دەيىن بويلاۋ كەرەكتىگىنە ۇندەسە, اكادەميك كارل بايپاقوۆ كۇن سايىن وركەندەپ جاتقان عىلىمدا نۇكتەسى قويىلعان دەرەكتىڭ ءوزى جاڭارىپ وتىراتىنىن ەسكە سالىپ, الماتىنىڭ جاسى دا سوعان سايكەس قايتا قاراستىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمادى.
جازبا جانە ارحەولوگيالىق قاينارلاردى جان-جاقتى تالداۋدىڭ ارقاسىندا عالىمدار الماتىنىڭ قالا رەتىندە قالىپتاسا باستاۋى ح-ءحى عاسىرلارعا ءتان ەكەنىن تولىقتاي دالەلدەدى. عالىمداردىڭ ءبىر اۋىزدان ماقۇلداعانىنداي, الماتى قالاسىنىڭ جاسىن 1000 جىل دەپ انىقتاۋ بارىسىندا, ادامداردىڭ بۇل ايماقتى ەرتە تەمىر جانە قولا داۋىرلەرىندە يگەرگەن مەرزىمىن ەمەس, قالا تۇسىنىگىنە ساي ەلدى مەكەننىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتىن نەگىزگە العان. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ح-ءحى عاسىرلاردا بۇل جەر اكىمشىلىك بيلىكتىڭ, قولونەردىڭ, ساۋدانىڭ, مادەنيەت پەن يدەولوگيانىڭ ورتالىعى بولعان. الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعى – تەك الماتىلىقتاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ءوز ەلىنىڭ تاريحى مەن ءداستۇرىن قۇرمەتتەيتىن قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ماقتان تۇتاتىن تاريحي وقيعا.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»