ادەتتە ءبىز مىڭ جىلدىق تاريحى بار الماتىنى «مادەني استانا» دەپ اسپەتتەپ جاتامىز. ۇلت رۋحانياتىنىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالعان شاھاردى قالاي ماداقتاسا دا جاراسادى. جالپى الماتى قالاسى قازاقتىڭ مادەنيەتىندە عانا ەمەس, ساياسات پەن ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك دامۋ تۇرعىسىنان دا كوش باستاپ تۇرعان ۇلكەن اۋماقتىق ورتالىق ەكەنى داۋسىز. دەسە دە ءدال وسى جەردە الماتىنىڭ الىپ قارجى ورتالىعى ەكەندىگىنە باسا ءمان بەرگەندى ءجون كوردىك.
ەڭ الدىمەن الماتىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە دونور قالا ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. جاڭىلىسپاساق, جالپاق ەلىمىز بويىنشا بيۋدجەت تۇسىمدەرى جونىنەن وبلىستار اراسىنداعى ۇشتىككە ەركىن كىرەدى. بىلايشا ايتقاندا, الماتى – باي قالا! جانە الماتىداعى تابىستىڭ نەگىزگى ۇلەسى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنان تۇسەدى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز – «مادەني استانادا» ينفراقۇرىلىم مادەنيەتىنىڭ ايتارلىقتاي دامىعانىنىڭ دالەلى. ماسەلەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ 14 وبلىسىنداعى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزەگىن اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىس كوزدەرى قۇرايتىن بولسا, الماتىداعى قارجىلىق اينالىم قىزمەت كورسەتۋ, تولەمدەر جۇيەسى, ايىرباس-بروكەرلىك جۇيەسىنىڭ جاقسى جولعا قويىلعانىمەن ەرەكشەلەنەدى.
مۇنىڭ سىرتىندا ءونىم ءوندىرۋشى جانە وڭدەۋشى قۋاتتى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەس سالماعى بار. ەلىمىز بويىنشا وندىرىستىك سالادا توقتاۋسىز جۇمىس جاساپ, وتاندىق نارىققا بەرىك ورنىققان ءجۇز جيىرمادان استام ىقشام جانە ۇلكەن كاسىپورىندار الماتى بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى سالىمشىلارى ساناتىندا. سونداي-اق قالانىڭ قارجى قورجىنىن قامپايتىپ وتىرعان سالىق تولەۋشىلەردىڭ 65 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قۇرايدى. ال وتكەن التى ايداعى جاعداي بويىنشا الماتىنىڭ جالپى بيۋدجەتى 278 ملرد 737,3 ملن تەڭگەنى قۇراپ, ورىندالۋى جاعىنان 131,0 پايىزعا جەتكەن.
– الماتى – ەلىمىزدىڭ كوزايىم قالاسى عانا ەمەس, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ كۇرە تامىرى سياقتى قۋاتتى ورتالىق, – دەيدى ەكونوميست-عالىم راحمان الشانوۆ. – ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن انىقتاۋدى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمىنە قاراپ ايتاتىن بولساق, بۇل جەردەگى الماتىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزدان اسىپ كەتتى. ويلاپ قاراڭىز, قالادا الىپ ءوندىرىس جوق, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ سياقتى وبلىستارداعىداي مۇنايدان تابىس تۇسپەيدى. بىراق, ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ بيۋدجەتى ءوزىن تولىق قامتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە دونار رەتىندە قاتىسىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبى, قالاداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ وتە جاقسى جولعا قويىلعاندىعىندا بولسا كەرەك...
جالپى, الماتىنىڭ قارجىلىق الەۋەتىنىڭ جويقىندىعىن تۇتىنۋشىلار نارىعىنداعى قولما-قول اقشا اينالىمىنىڭ كولەمىنەن دە ءبىلۋگە بولادى ەكەن. ەركىن اقپارات كوزدەرىنىڭ جازۋىنشا, بۇل كورسەتكىش 1-1,5 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى-مىس...
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى جايلى زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن قوعامدىق ساراپشى, PR مامانى ەربول ازانبەك الماتىنىڭ قارجىلىق قۋاتىن بىلايشا سالماقتايدى:
– الماتى – قارجىلىق تۇرعىدا العاندا قازاقستانداعى ەڭ قولايلى قالا. بۇعان باستى سەبەپ – حالىق سانىنىڭ كوپتىگى, بيزنەستىڭ شوعىرلانۋى, ترانزيتتىك الەۋەت. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا قالادا 1,7 ملن ادام تۇرادى. ونىڭ سىرتىندا باسقا وڭىرلەردەن ۋاقىتشا جۇمىسقا كەلەتىن حالىق پەن الماتى وبلىسىنا قاراستى تالعار, ەڭبەكشىقازاق, ىلە اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن قوسىڭىز. 2 ميلليوننان اساتىن تۇتىنۋشى بار. بۇل بيزنەس باستاۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. جەتەكشى قارجى ۇيىمدارى شوعىرلانعان. ءىرى بيزنەس تە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە بار. ءارى الماتىعا ەڭ ءىرى نارىق كوزى – قىتايعا جاقىن ورنالاسۋى دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ وتىر. قىتاي تاۋارلارىنىڭ ءبىرىنشى كەلىپ تۇسەتىن جەرى الماتى. ساندىق كورسەتكىشتەرگە قاراساق, تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە بيزنەسكە تارتىمدى دا قولايلى. 2015 جىلى ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە قۇيىلعان تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمى 5178643694 تەڭگە بولسا, ونىڭ 1363110952 تەڭگەسىن الماتى قالاسى بەرگەن. بۇل قالانىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى.
ەندى نەگىزى تاقىرىپقا ورالايىق. الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندەگى ستاتۋسىن انىقتاۋ تۋرالى ءسوزدى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1995 جىلى-اق ايتقان بولاتىن. مۇنداعى ماقسات, قازاقتىڭ سۇيىكتى قالاسىن الەمدەگى الپاۋىت قارجى ورتالىقتارى سياقتى دەربەس ەكونوميكالىق مارتەبەگە يە بولۋعا قول جەتكىزۋ ەدى. ۇزاق زەرتتەلىپ بارىپ جۇزەگە اسقان بۇل شارانىڭ ءناتيجەسى 2006 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا «الماتى قالاسىنىڭ ءوڭىرلىك قارجى ورتالىعى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋىنا جالعاستى. قازىرگى كۇنى ۇلتتىق بانك شەڭبەرىندە جۇمىس جاسايتىن وڭىرلىك قارجى ورتالىعى الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس ەل قازىناسى ءۇشىن دە جاۋاپتى مىندەتتەردى اتقارىپ وتىر.
– ەلىمىزدەگى العاشقى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ الماتىدا قۇرىلۋى كەزدەيسوق تاڭداۋ ەمەس ەدى, – دەيدى تاعى دا قارجى سالاسىنىڭ بىلگىرى راحمان الشانوۆ. – ەلباسى وسىدان 20 جىلداي بۇرىن باستاما كوتەرىپ, الماتىنى گونكونگ, دۋباي, توكيو سياقتى قارجى ورتالىقتارىنىڭ قاتارىنان كورگىسى كەلدى. ول كەزدە ەكونوميكامىز السىزدەۋ ەدى, جىلدار وتە كەلە ءبىز بۇل بەلەستى ەڭسەردىك. الماتىنىڭ ىشكى قارجى اينالىمى سالىستىرمالى تۇردە العاندا, مەگاكورسەتكىشكە جەتتى. قازىرگى كەزدە الماتى الەمنىڭ 136 ەلى ءۇشىن اشىق قارجى الاڭىنا اينالدى. مۇنىڭ سىرتىندا دۇنيەجۇزىلىك قارجى اينالىمىندا وزىندىك ورنى بار شەتەلدىك بانكتەر دە الماتىداعى قارجىلىق كليماتتى وتە جوعارى باعالايدى.
قورىتا ايتقاندا, الماتىنىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىنە جاسالعان زەرتتەۋلەر ەلىمىزدىڭ مادەني استاناسىن «قازاقتىڭ فرانكفۋرتى» اتاۋعا نەگىز بولادى دەيدى. كەزىندە قايرات كەلىمبەتوۆ الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 83 قارجى ورتالىعىمەن سالىستىرعاندا, ەلۋ سەگىزىنشى ورىنعا تابان تىرەگەندىگىن ايتقان بولاتىن. اۋىر سالماقتاعى قارجىگەردىڭ بۇل ءسوزى قازىرگى كۇنى ەل بولاشاعىنىڭ وراسان زور مۇمكىندىگىنىڭ بەلگىسىندەي بولىپ كورىنەدى.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى